(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Turkler Ansiklopedisi"

TURKLER 



CILT9 

OSMANLI 

ELHTflHLKK 
[I AS AN CELlL Gt)7EI. 

Prof. Dr. Kemal C^igEK 
Prof, Dr. SaUm Koca 



YEN I TURKIYE YAYINLARI 



2002 



ANKARA 

15 



YAYIN KURULU 




• • 



TURKLER 



Yayin Kurulu Ba;kani 

PROF. DR. YUSUF HALAgOGLU 

TURK TARIH KUKUMU UAijKANI - tOrkIye 

Yayin Dani§mani 

PROF. DR. HALIL tNALCIK 

tOrkIye/a.b.d 

Yayin Kurut.u 



PROF. DR. $UKRU HALUK AKALIN 
TflRK d! KUKUMU BA5KANI-T0RK1YE 

PROF. DR. SULEYMAN AUYARLI 

AZliRtSAYGAN 

PROF. DR. MUHAMMED AYDOGDUYEV 
TURKMENISTAN 

PROF. DR. TUNCER BAYKARA 
TURKIYE 

PROF. DR. ALI BIRiNCi 
TURKtYE 

PROF. DR. TJNQTIKBF.K gOROTF.GTN 
KIRGEtSTAN 

PROF. DR. GEZA DAVID 
MACARISTAN 

PROF. DR. FERIDUN EMECEN 
TURKlYE 

PROF. DR. PETER B. GOLDEN 

A.B.D. 

PROF. DR. MUSTAFA ISEN 
TURKtYE 

PROF. DR. NORMAN ITZKOWITZ 
A.8.D. 

PROF. DR. EKMELEDDiN iHSANOfiLU 

IRCKA UASKA\: TUKKIYl. 

PROF. DR. MUSTAFA KAFAEI 
TURKTYE 

PROF. DR. KEMAL KARPAT 
A.B.D. 

PROF. DR. BEG ALI KAS1MOV 
OZBEKISTAN 

PROF. DR. MANAS KOZIBAYEV 

KAZAKiSTAN 



PROF. DR. ERCUMENT KURAN 
TURKtYE 



PROF. DR. SERIF MARDfN 



t. SER 

RKtYE .' 



PROF. DR. ERDOGAN MERgiL 
TLIRKlYE 

PROF. DR. RHOADS MURPHEY 

tNGtLTERE 

PROF. DR. YUZO NAGATA 

JAPONYA 

PROF. DR. AHMET YA§AR OCAK 
TIIRKJYE 

PROF. DR. iLBER ORTAYLI 

TURKTYE 

PROF. DR. VICTOR OSTAPGHUK 
KAN ADA 

PROF. DR. SEMA BARUTQU OZONDER 

TURKtYE 

PROF. DR. ULI SCHAMILOGLU 
A.B.D. 

PROF. DR. STANFORD SHAW 
A.B.D. 

PROF. DR. GENG SHIMIN 
gIN 

PROF. DR. DENIS SINOR 
A.B.D. 

PROF. DR. AHMET TABAKOGI.U 

turktye 

PROF. DR. DMITRI VASILJEV 
RUSYA 

PROF. DR. BAHAEDDiN YED1YILDIZ 
tCkkSyu 



16 



DANI§MAKURULU 




Dani$ma Kurulu 
prof. dr. abdulhaluk (jay 

BAJKAN'-TtlRKiYE 



PROF. DR. GABOR AGOSTON 

A.E.D. 

PROF. DR. ISMAiL AKA 

TCRKIYE 

PROF. DR. §AKtR AKgA 

TURK1YE 

PROF. DR. ANNAKURBAN ASJROV 

TURKMENISTAN 

PROF. DR. OKTAY ASEANAPA 

TORKtYE 

DOC. DR. E. 7.AKTR AV§AR 

TURKlYE 

ALI RIZA BOZKURT 

A.H.D 

POLAT BULBULOGEU 

"ttlRKSOY EiA$KAN"I-AZERBAYCAN 

PROF. DR. GULglN QANDARLIOGLU 

TllFKiYE 

PROF. DR. EMIN CARIKgi 

TORKiYE 
PROF. DR. NEJAT DlYARBEKfRI.t 

tGrkIye 
PROF. DR. YAVUZ ERCAN 

tOkkiye 
PROF. DR. SEMAVI EYlCE 

TflRKIYE 



PROF. DR. ISTVAN FODOR 

MACABI5TAN 

DR. ONER KAEASAKAL 

TIKA HASKANl-TORKIYE. 

l'ROF. DR. ESlN KAHYA 

TORKtVE 

PROF. DR. §ABAN KARATAS, 

TURKiYb 

PROF. DR. HEE SOO LEE 

tJUNEY KORE 

PROF. DR. HEATH W. LOWRY 

A.E.D. 

prof. dr. justin McCarthy 

A.B.D 

PROF. DR. GABRIEL R. PALECZEK 

AVUSTURYA 

PROF. DR. OMELJAN PRITSAK 

Ann. 

PROF. DR. MlRKASIM USMANOV 

TATAR1STAN 

PROF. DR. TURAN YAZGAN 

TORKtYE 

PROF. DR. ILYA ZAlTSEV 

RUSYA 

namik. kemal zeybek 
■lurk Syr 



PKOJE KOORDiNATORU 
OSMAN KARATAY 



YviRI" Dl^I KOORDINASYON 
SABIHA SUNGUR 



1DARI KOORDINATORLER 

ABDURRAHMAN EREN / MUSTAFA V. GUZEL / LUTFU UEUKUL 



Tercume 



Barred aktoh 
C. CEM OfiuZ 



^Coordinator 
OZLEM DILMEN 



Redaktorler 

DOC. DR. RAMAZAN GOZEN / DOQ. DR. 1IAMIT ERSOY 

ELNUR AGAYEV 

MtJTERCiMLER 

DR. KEZBAN ACAR / ALESKER ALLSKEROV / BANU EEKTAJ / FAHRI DIKKAYA / Jjn.tiFF.lt EROL 

YRD. DOg. DR. BlI.GEHAN ATSIZ COKDAfl / EOLENT KENEJ / IJIK KUJCU / NURJEN OZSOY 

LILtYE SABtROVA / DR. HARUN TA^KIRAN / BOGAg BABUR TTJRNA / ZtTLFtYE VELlYEVA 

MURA T YA§AR / AI.tM YTI.MAZ 

Tt/RKgE Redaksiyon 

DOg. DR. NURETTlN DEMIR / DOg. DR. EMlNE YILMAZ / YRD. DOg. DR BlLGEHAN A. GOKDAG 

oh. ml.rat rlicok-/ gonul gokdemir / faruk gokce 

Sekretehya 
st.vai. yalik / ayla tezcan / gtillzar altunyurt / fa l'ma albayuak / burcu ozdemtr 



17 



KISALTMALAR 




KlSALTMALAR 



a-e. 


Aym eser 


a.g.e. 


Adj gecen cscr 


a.g.m. 


Adi gecen makale 


a -g-y- 


Adi gec..en yazma 


ABAW 


Abhandlungen der Bayerischcn 




Akademie der Wi.ssenscha.flen 


AEMA 


Archivum Eurasiae Mcdii Aevi 


AKDTYK 


Ataciirk Kiikur Dil ve Tarih Yuksek 




KnrumLi 


AO 


Acta Orientalie Acadcmiac 




Scienriarum Hungoricae 


APAW 


Abhandlungen der Preussischen 




Akademie der Wissenschaften 


ARDTA 


Azerbaycan Respublikasi Devlet Tanb 




Arfivi 


ARMDA 


Azerbaycan Respublikasi Merkezi 




Devlet Arsivi 


ASG 


Archivio di statu di Geneva 


ATASE 


Genelkutmay Baskanligi Askeri 




Tarih, Strarejik JErud Baskanligi 




Arsivi 


AVPRI 


Rusya imparatoriugu'nun Dis, 




Politika Arsivi 


b. 


Bin, Ibn 


DA 


Basbakanhk Arsjvi 


BOA 


Basbakanhk Osraanh Arsivi 


BSOAS 


Bulletin of the School of Oriental and 




African Studies 


C.Th. 


Codex Theodosiarus 


CA 


Cevdet Askeri 


CAJ 


Central Asiatic Journal 


CD 


Cevdet Dahiliye 


CH 


Cevdet Hariciye 


CMRS 


Chairs du Monde Russe et Snviencjue, 




Paris-Lahey 


DGBiT 


Dogu§tan Gtinumitee Buyiik Islam 




Tarihi 


DIA 


Tiirkiyc Diyanet Vakfi Islam 




Ansiklopedisi 


DLT 


Divan-ii Ltigau'r-Tiirk 


DTCF 


Dil ve Tarih-Cografya Fakiiltesi 


DUIT 


Dosya Usulii iradeler Tasnifi 


E.B. 


Encyclopedia Britanicca 


EHN 


Evkaf-: Hiimayun Ne^areti 


EI2 


Encyclopedia Islam, beiden, 2nd 




Edition 


ETGM 


Ejegodnik Toboiskogo Gubernskogo 




Muzeya 


EUM 


Evkaf Umum Mudurltigii 


FO 


Foreign Office, ingiltere 


GMDTA 


Giircistan Merkez Devlet Tarih Arsivi 


h 


Hicrf 


HH 


Hatt-j Hiimayun 


IPD 


iktisat Fakuikesi Dergisi (Istanbul) 


IRCICA 


Islam Tarih, Sanat ve Kiiitiir 




Arascirma Alerkezi 


1UEF 


Isranbul fjnivetsitesi Edebiyar 




Fakiiltesi 


7A 


Milli Egitim Bakanligi, Islam 




Ansiklopedisi 


ID 


Irade-i Dahiliye 


tFK 


iktisat Fakiiltesi Mecmuasi 


IMM 


irade-i Meclis-i Mebusan 


IMV 


trade-i Meclis-i VS1S 



tTED 


Islam Tetkikleri Ensiicusu Dergisi 


JA 


Journal Asiatiquc 


JAOS 


Journal of American Oriental Society 


JESHO 


Journal of the Economic and Social 




History of the Orient 


JTS 


Journal of Turkish Studies 


K.R.O. 


Kazahsko-Russkiye Otna§eniya 




(Almarj) 


KB 


Kutadgu Bilig 


KSE 


Kazak Sovyer Entsiklopediyasi 


MD 


Miihimme Defteti 


MDAEA 


Memories tie la Delegation 




Archeoiogique Francaise en 




Afghanistan. 


MGH 


Monumenta Germaniac Historica 


MM 


Maliyeden Miidewer 


mmzc 


Meclis-i Mebusan Zabit Ceridcsi 


MTM 


Milli Tetebbular Mecmuasi 


MV 


Meclis-i Vtikela Mazbatalan 


Nsr. 


Nesreden 


Op. cit 


Adi ge-;en eser 


OTAM 


Osmanli Tarihi Arastirrna ve 




Uygulama Merkezi Dergisi 


PSRL 


Polnoe Sobranie Russkich Eetopisei 




(Rusya) 


REI 


Revue des Etudes Islamiques 


RGDA 


Rusya Devlet Arsivi 


RKJf NAN KR Rakopismy Fond Natsionalnoy 




Akademii nauk Kirgizskoy 




Respubliki 


s. 


Sayfa 


S. 


Sayi 


SA 


Sovietskaya Archeologiya 


SAD 


Selcuklu Arastirmalan Dergisi 


SPAW 


Sitzungberichte der Preussischen 




Akademie der Wissenschaften 


SBIO 


Sbornik Lmporatorskogo Russkogo 




istoticheskogo Obshchcstva (Rusya) 


...§S 


...§et'iye Sicili 


TAD 


Tatih Arastirmalan Dergisi 


'IAD 


Selcuk Unv. Turkiyat Arastirmalan 




Enstitusii Tiirkiyat Arastirmalan 




Dergisi 


TD 


Tahrit Defteri 


TIM 


Tiirk Diinyasi Arastirmalan 


TDAY-Belleten Tiirk Dili Arastirmalan Yilhgi- 




Bclleten 


TDK 


Tiirk Dil Kururnu 


TDTD 


Tiitk Dunyasi Tarih Dergisi 


TED 


Tarih Enstitiisti Dergisi 


THITM 


Tiirk Hukuk ve iktisat Tarihi 




Mecmuasi 


TKA 


Tapu ve Kadastro Arrivi 


TKAE 


Tiirk Kultufiirm Arasrirma Enstitusii 


TM 


Turkiyat Mecmuasi 


TOEM 


Tarih-i Osmani Enclimcrti Mecmuasi 


TT 


Tiitkische Turfantexte 


TTK 


Tiirk Tarih Kurumu 


TUED 


Tiirk Etnogtafya Dergisi 


VD 


Vakiflar Dergisi 


VGMA 


Vakiflar Genel Mudiirliigii Arsivi 


ZDMG 


Zcitschrift der Deucschen 




MorgenJaendiscbeii Gesellschaft 



18 



igiNDEKJLER (LiNKLENDiRil_Mi§) 

TURKLER 
YAYIN KURULU 
DANISMA KURULU 
KISALTMALAR 

KIRKDOKUZUNCU BOLUM, OSMANLI DEVLETJ'NJN KURULUSU / OSMAN GAZi, 
ORHAN GAZi, I. MURAD, I. BAYEZJD 24 

Osmanh Devleti'nin Kurulusundan Fetret Donemine / Prof. Dr. Feridun Emecen [s. 15-32] 24 

A. OSMANLI TARiHi UZERJNE DUSUNCELER 56 

Tiirkiye'deki Tarihi Anlayis §ekilleri: Yenigag Baslannda Siyasi ve Jktisadi Bunahmlar / Prof. Dr. Suraiya 
Faroqhi [s.33-44] 56 

Osmanh imparatorlugu'nun TarihT Cografyasi / Prof. Dr. Wolf Dieter Hiitteroth [s.45-53] 80 

Osmanh Devri Tiirk Kiiltiir ve Medeniyetinin Temel Ozellikleri / Prof. Dr. Mehmet Ali Unal [s.54-59] 95 

Goriilmeyen Osmanh: Gee Ortacag ve Modern Donemlerde Akdeniz Tarihinin Kayip Devleti / Prof. Dr. Kate Fleet 
[s.60-65] 106 

B. KURULUS 118 

Osmanh Devleti'nin Kurulusu / Prof. Dr. Halil Inalcik [s.66-88] 118 

Osmanh Vekayinamelerindeki Soykiitiikleri Hakkinda Notlar / Yrd. Doc. Dr. Cezmi Karasu [s. 89-98] 160 

Osmanh Devleti'nin Kurulusunda Hizmeti Gecen Alpler ve Gaziler / Doc. Dr. Ahmet §im§irgil [s. 99-106] 178 

Osmanh Devleti'nin Kurulusunda Tiirk Dervi^lerinin Izleri / Dr. Zafer Erginli [s. 107-115] 193 

Erken Osmanh'mn Fetih ve Yerle§im Sisteminde Akinci Beylerinin Stratejik Onemi / H. Cetin Arslan [s. 116-121] 

212 

Osmanh - Bizans Iliskileri / Prof. Dr. Melek Delilbasi [s.122-132] 223 

C. BALKANLAR'DA OSMANLI HAKiMiYETi VE iSKAN SiYASETi 242 

Osmanh Imparatorlugu'nda Kolonizator Tiirk Dervi§leri / Prof. Dr. Omer Lutfi Barkan [s. 133 -153] 242 

Balkanlar'da Osmanh Hakimiyeti ve Iskan Siyaseti / Doc. Dr. Mehmet Inbasi [s. 154-164] 279 

Osmanh Devleti'nin Rumeli'de Fetih ve Iskan Siyaseti / Doc. Dr. Halime Dogru [s. 165-176] 302 

Rumeli'ye Yapilan Iskanlar Neticesinde Kurulan Yeni Yerle§im Yerleri (1432-1481) / Havva Selcuk [s. 177-186] 327 

Yunanistan'da Osmanh Hakimiyetinin Kurulmasi (1361-1461) / Dr. Levent Kayapinar [s. 187-195] 347 

Guney Arnavutluk'ta Osmanh Hakimiyeti / Bilgehan Pamuk [s. 196-205] 364 

Osmanh Hakimiyetinin Tuna Nehrinin Kuzeyinde Yayili$i: XIV ve XVI. Yuzyillarda Eflak ve Bogdan / Prof. Dr. 
Viorel Panaite [s.206-218] 382 

19 



ELLINCI BOLUM FETRET DEVRI VE OSMANLI HAKIMIYETININ YENIDEN TESISI / 1. 

MEHMED VE II. MURAD 408 

Fetret Devri ve Osmanh Hakimiyetinin Yeniden Tesisi / Prof. Dr. Necdet Oztiirk [s.221-251] 408 

Fetret Donemi ve Sonu?lan / Doc. Dr. Kenan Ziya Tas - Sadettin Bastiirk [s. 252-258] 467 

Seyh Bedreddin Olayi / Prof. Dr. Sefaettin Severcan [s.259-275] 479 

ELLiBiRiNCi BOLUM FATJH SULTAN MEHMED VE DONEMi / JSTANBUL'UN FETHi / II. 

BAYEZiD 510 

Fatih Sultan Mehmed-istanbul'un Fethi ve Etkileri / Doc. Dr. Kenan Inan [s.279-311] 510 

A. FATiH VE JSTANBUL'UN FETHi 573 

istanbul'un Fethi / Prof. Dr. Feridun Emecen [s.312-321] 573 

Cag A?an Fetih Icin Yapdan Hazirhklar / Dr. Onder Bayir [s.322-337] 591 

Fatih / Dr. Ekrem Hakki Ayverdi [s.338-354] 626 

B. FATiH DONEMi DENJZ HAKJMJYETi 654 

Isbirliginden Ayrdiga: XIV ve XV. Yiizydlarda Cenevizliler ve Turkler / Prof. Dr. Enrico Basso [s. 355-362] 654 

Ege Adalannda Osmanh Hakimiyeti / Do?. Dr. Yasemin Demircan [s.363-372] 670 

Osmanhlarin Otranto ve Apulia Seferi (1480-1481) / Dr. Konstantinos Giakoumis [s.373-382] 689 

C. II. BAYEZiD DONEMi 711 

II. Bayezid Donemi / Do?. Dr. Kenan Inan [s.383-392] 711 

Enduliis Muslumanlarina Osmanh Yardimi / Prof. Dr. Mehmet Ozdemir [s.393-408] 728 

Safevi Devleti'nin Ortaya Cikisi ve II. Bayezid Donemi Osmanh-Safevi iliskileri / Yrd. Do?. Dr. Behset Karaca 

[s.409-418] 759 

ELLiiKiNCi BOLUM YAVUZ SULTAN SELiM VE DONEMi / ORTADOGU'DA OSMANLI 

HAKiMiYETiNiN TESiSi 780 

Yavuz Sultan Selim Donemi / Prof. Dr. Yavuz Ercan [s.421-445] 780 

Yavuz Sultan Selim Donemi'nde Osmanh-Safevi iliskileri / Dr. Mustafa Ekinci [s. 446-458] 831 

Dogu Anadolu'nun Osmanh Hakimiyetine Girisi / Yrd. Do?. Dr. Goknur Gogebakan [s. 459-469] 859 

Osmanh-Memluk Miinasebetleri / Prof. Dr. Kazini Yasar Kopraman [s. 470 -485] 879 

Osmanh Devleti'nin Beylikleri Ilhak Siyaseti ve Dulkadirli Beyligi'nin Ilhaki / Do?. Dr. Hasan Basri Karadeniz 

[s.486-498] 909 

ELLiUQUNCU BOLUM KANUNT SULTAN SULEYMAN VE DONEMi / ORTA AVRUPA'DA 

OSMANLI HAKiMiYETiNiN TESJSi 935 

20 



A. MUHTE§EM SULEYMAN VE DONEMi 935 

Sultan Siileyman Cagi ve Cihan Devleti / Prof. Dr. Feridun Emecen [s.501-520] 935 

Siileyman I / Prof. Dr. Tayyip Gokbilgin [s.52 1-554] 968 

Osmanh Devleti lie Habsburg imparatorlugu Arasindaki Diplomatik iliskiler / Doc. Dr. Ali Ibrahim Savas [s.555- 
566] 1020 

Osmanh Belgelerinin Tanikhgi lie XVI. Yuzyilda Osmanh-Fransiz ili§kileri / Tahsin Findik [s.567-574] 1041 

Afrika'da Tiirklerin Hakimiyeti ve Kurduklari Devletler / Dr. Ahmet Kavas [s. 575-588] 1058 

B. DENiZLERDE OSMANLI HAKJMJYETJ 1082 

XVI-XVII. Yiizydlarda Akdeniz'de Osmanh Hakimiyeti / Yrd. Do?. Dr. Ersin Giilsoy [s.589-598] 1082 

Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Siileyman Devirlerinde ispanya ve Osmanh Imparatorluklari Arasinda Deniz 
Savaslan / Prof. Dr. Miguel A. De Bunes Ibarra [s.599-607] 1100 

XVI. Yuzyilda Ceneviz ve Osmanh imparatorlugu / Dr. Riccardo Musso [s. 608-613] 1115 

XVI. ve XVII. Yiizydlarda Cezayir-I Bahr-I Sefid (Akdeniz-Ege Adalari Ya Da Kapudan Pasa Eyaleti) / Ayhan 
Afsin Unal [s.614-617] 1127 

Giineydogu Asya Islam Ulkelerinde Tiirk izleri / Do?. Dr. Ismail Hakki Goksoy [s. 618-631] 1133 

Seydi Ali Reis / Prof. Dr. Cengiz Orhonlu [s.632-639] 1159 

ELLiDORDUNCU BOLUM ZJRVEDEN DONU§: II. SELJM'DEN III. MEHMED'E 1176 

Zirveden Doniis: II. Selim'den III. Mehmed'e / Prof. Dr. Miicteba Ilgurel [s.643-666] 1176 

Kibns'in Fethi / Yrd. Doc. Dr. Recep Diindar [s.667-678] 1219 

1795'e Kadar Osmanh-Leh iliskilerinin Karakteri Uzerine Bazi Tespitler / Prof. Dr. Dariusz Kolodziejezk [s.679- 
685] 1244 

Donemin Resimlerinde Avusturya Takviye Kuvvetlerinin Kanije'ye Yuriiyiisii / Do?. Dr. Maria Ivanics [s.686-694] 

1259 

Celali isyanlan (1591-1611) / Yrd. Do?. Dr. Fatma Acun [s.695-708] 1275 

ELLiBE§iNCi BOLUM XVII. YUZYIL: QOZULME VE BUHRAN DONEMi / II. ViYANA 
KU§ATMASI VE AVRUPADAN DONU§ 1298 

A. XVII. YUZYIL: QOZULME VE BUHRAN DONEMi 1298 

II. Viyana Seferine Kadar XVII. Yiizyil / Dog. Dr. Mehmet Oz [s.71 1-729] 1298 

Zitvatoruk (1606) ve Vasvar (1664) Anlasmalari Arasinda Orta Avrupa'da Osmanh Siyaseti / Do?. Dr. Petr 
/tCpanek [s.730-737] 1337 

Girit Savaslan ve Birlesik Hiristiyan Ordulari / Yrd. Do?. Dr. Nuri Adiyeke [s. 738 -745] 1352 

B. II. ViYANA KU§ATMASI VE AVRUPADAN DONU§ 1372 

21 



II. Viyana Kusatmasi ve Avrupa'dan Doniis (1683-1703) / Prof. Dr. Kemal Cicek [s.746-764] 1372 

Viyana Savasi'ndan Sonra Sirbistan (1683-1699) / Dr. Tatjana Kati/ [s.765-772] 1410 

XVII. Yiizyil Sonlarmda Mora'nin Venedikliler Tarafindan Isgali / Hacer Celebi [s.773-782] 1426 

Venedik Kaynaklarinda Karlofca Antlasmasi: Diplomasi ve Toren / Dr. F. Monika Molnar [s. 783 -791] 1444 

ELLiALTINCI BOLUM KLASiK DONEMDE OSMANLI DEVLET TE§KiLATI 1462 

Klasik Donemde Osmanh Devlet Teskilati / Prof. Dr. Yusuf Halacoglu [s.795-838] 1462 

A. iDARt TE§KiLAT (MERKEZ VE TA§RA) 1549 

Osmanh Esas Yapisimn Bozulmasi ve Islahi Cahsmalari Uzerine Bazi Gozlemler / Prof. Dr. Mehmet Ip§irli [s.839- 
846] 1549 

Klasik Donem Osmanh Devlet Teskilatinda Seyhiilislamlik / Dr. Murat Akgunduz [s. 847-854] 1563 

Klasik Donem Osmanh Sehzadelik Kurumuna Dair Bazi Goriisler / Haldun Eroglu [s. 855-859] 1578 

Osmanh Biirokrasisinden Bir Kesit: Defterhane-I Amire'nin Kurulusu ve Gelismesi / Yrd. Doc. Dr. Erhan Afyoncu 
[s.860-864] 1589 

Osmanh Diplomatikasinda Berat Formu ve Berat Anlaminda Kullamlan Diger Terimler / Yrd. Doc. Dr. Nejdet Gok 
[s.865-874] 1600 

Osmanh Saray Tesrifati ve Torenleri / Diindar Alikdic [s. 875-886] 1621 

Klasik Donem Osmanh Tasra Teskilati: Beylerbeylikler / Eyaletler, Kaptanhklar, Voyvodahklar, Meliklikler (1362- 
1799) / Doc. Dr. Orhan Kihc [s.887-898] 1644 

Klasik Donem Eyalet Idare Tarzi Olarak Timar Sistemi ve Uygulamasi / Yrd. Doc. Dr. Fatma Acun [s.899-908] 1665 

XVI. Yiizyilda Macaristan'da Osmanh Idari Sistemi / Prof. Dr. Geza David [s.909-915] 1684 
Orta Balkanlar'da Osmanh Idari Sistemi ve Tasra Idaresi (XV. Yiizyil) / Prof. Dr. Rossitsa Gradeva [s.916-925]1697 
Garp Ocaklarmda Turk Varhgi / Prof. Dr. Atilla Cetin [s.926-935] 1716 

XVII. Yiizyilda Haremeyn'in Idaresi ve Iasesinde Misir Beylerbeyligi'nin Rolii / Ozen Tok [s.936-942] 1735 

INDEX 1750 



22 



23 



KIRKDOKUZUNCU BOLUM, OSMANLI DEVLETi'NJN KURULU§U / OSMAN 
GAZi, ORHAN GAZi, I. MURAD, I. BAYEZID 

Osmanh Devleti'nin Kurulu§undan Fetret Donemine / Prof. Dr. Feridun 
Emecen [s.15-32] 

istanbul Universitesi Edebiyat Fakultesi / Tiirkiye 

1. Bati Anadolu Ug Bolgesi ve Osmanh Beyligi'nin Dogusu 

Bir cihan devleti olarak tarih sahnesinde yer almis olan Osmanh imparatorlugu'nun Bati 
Anadolu'nun kuzey kesiminde kuguk bir beylik halinde ortaya gikisi, dogrudan dogruya bu doneme ait 
gagdas kaynaklardan takip edilememektedir. Bu durum olaylara yonelik kronolojik bir aktanmi 
mumkun kilmadigi gibi, boylesine cihansumul bir imparatorluk kuran hanedanin menseini de 
karanliklar iginde birakmaktadir. ilk Osmanli tarihlerinin kurulustan bir asir sonra kaleme alinmis 
olmalan bunlardaki kurulus ve mense ile ilgili bilgileri tartismah hale getirmistir. Osmanli kaynaklannm 
bu problemi daha XX. asir baslanndan beri bilinmekte ve tartisilmaktadir. Sadece Osmanh kronikleri 
degil, ilk Osmanhlarla ilgili gagdas Bizans kaynaklannm aktardiklan dolayh bilgilerde de onemli 
problemler mevcuttur. Butun bu durum Osmanh tarihinin bu ilk safhasmda gerek beyligin gerekse 
hanedanin ortaya gikisi ve mustakil bir devlet haline gelis sureciyle alakah olarak bu konularla 
ugrasan arastincilan vakiaya/olguya yonelik olmaktan gok teorik kurgulamalara yoneltmistir. Bu 
durum ozellikle Gibbonsl ile baslayip F. K6prulu,2 P. Wittek,3 H. inalcik4 gizgisiyle devam eden 
genel kabullere ve bunlara 1980'li yillardan itibaren baslayan, ancak yeni bir gozum ortaya koymaktan 
gok, daha once uzerinde durulmus, bir kismi unutulmus bilgileri yeniden canlandiran ve sosyolojik- 
antropolojik kuramlarla suslenmis itirazlara yol agmistir.5 

Yine de Osmanh tarihinin bu ilk safhasi ve ailenin mensei hususunda geg tarihli erken Osmanh 
kroniklerinin malzemesini yogurmaktan, bunlan gerek Bizans gerekse XIII. yuzyil Selguklu 
kaynaklanyla karsilastirmaktan ve gogu geg tarihli olmakla birlikte erken tarihli kayitlara atifta bulunan 
resmi belgelerin, topografik ve maddi malzemelerin yol gostericiliginde olguya yonelik bilgilere 
ulasmaya gahsmaktan baska tarihginin yapabilecegi pek fazla bir sey yok gibidir. Teorik yaklasimlann 
da nispeten dogru dusunulerek ortaya konmus olan olgulara dayanmak olgusunde bu gergeveyi 
tamamlayabilecegi soylenebilir. 

ilk Osmanhlann tarih sahnesine gikislan, XIII. yuzyil Anadolusu'ndaki gok onemli sosyal 
degisime dayanir. Bu degisimin temeline 1071 'den itibaren Anadolu yanmadasina kat'i olarak 
yerlesen ve siyasi birlikler kuran Selguklular'i yerlestirmek gerekir. Selguklu idaresindeki Anadolu, 
Osmanhlar igin her §eyin baslangicini olusturacak olan XIII. asir sonlanna dogru hemen hemen 
Turklesme vetiresini tamamlamis bir gorunus arzeder. Bu gorunus ve "Turklesme" sadece genis 
olgude yerli unsurlann islamlasmasi sonucu ortaya gikmis bir vakia olmayip donemin muasir 

24 



kaynaklannda da ifadesini buldugu uzere Turkmen/Oguz boylannin Anadolu'ya yonelik goglerinin bir 
sonucudur.6 Suphesiz Anadolu'nun turlu etnik kokenden gelen ve Dogu Hiristiyanhginin muhtelif 
inams kumeleri semsiyesi altinda birlesmis olan yerli unsurlann bir bolumunun yeni fatihlerin dint 
inanglanna katilmis olduklan inkar edilemez. Fakat bunun gok buyuk sayilara ulasmadigi, aksine 
mesela XV ve XVI. asra ait Osmanh resmi sayimlarinin sonuglarinin, Selguklular'in asIT cografyasi 
olan Orta ve Dogu Anadolu'da, Bati Anadolu'ya kiyasla gok daha fazla sayida Ortodoks Hiristiyan 
guruplann yasadigim ortaya koydugu dikkati geker.7 Bu defterlerde gorulen nufusun birden bire 
ortaya gikmadigi, eger kitleler halinde islamlasma olsaydi, bazi bolgelerde hemen hemen musluman 
Turk unsurla ayni yogunlukta nufusu bulunan Hristiyan gruplara rastlanmamasi gerektigi agiktir. 

Anadolu'nun sosyal, iktisadi, dini hatta idari yapisinda muhim degisikliklere yol agacak olan 
Oguz kabilelerinin gogleri yerlesik Selguklu idaresini ve devlet sistemini etkilemistir. Selguklular yan 
gogebe hayat tarzi igindeki bu guruplan ig duzenlerinde kansikhga, gekismeye yol agma ihtimali 
karsisinda sinir boylanna sevkettiler.8 Bu smir boylannda yeni gelen guruplann ve bu bolgelerde 
yasayan Bizans tebaasi unsurlann karsi karsiya gelmeleriyle sadece bir gatisma ortami degil, 
karsihkh bir sosyal etkilesim de vucud bulmustur. Sinir kulturunun bu kendine has ozelliklerinin 
kaynaklara yansiyan akislerini, Osmanh donemindeki Balkanlar'da gozlemlemek ve benzeri 
gelismeleri anlamak mumkundur. Boylece ug denilen kesimde bir yandan geleneksel olarak hayat 
tarzlanni surduren, ote yandan yine kendi anlayislanyla sekillendirdikleri dini motifleri manevi idealle 
susleyen Bizans topraklanna akinlar yaparak elde edilen ganimeti siyasi kudret igin gerekli olan 
iktisadi gucun kaynagi haline getiren yeni siyasi tesekkuller ortaya gikti. Onceleri Orta ve Dogu 
Anadolu'da gorulen ve bilahire Selguklu idaresi altinda butunlesen bu "ug sistemi" XIII. yuzyilda 
Mogollar'in ortaya gikarak Anadolu'yu tehdit altinda birakmalanyla yeni bir hamle ve ivme kazandi. 
Beklenmedik bu gelisme sadece Yakindogu tarihini degil, Avrupa tarihini de derinden etkileyecek olan 
hatta gagimiza kadar uzanan yeni olusumlara zemin hazirladi. 

1071 'den sonra Anadolu'nun iglerine yonelik olan Turk akinlan beraberinde yeni gogmen 
guruplanni getirmis, Selguklular'in yikilmaya yuz tuttugu, Harezmsahlar'in yukseldigi XII. yuzyihn 
ikinci yansinda yeni Turk gogleri olmus, XIII. yuzyihn yirmili yillannda Mogollar'in iran ve 
Azerbaycan'a hakim olmalanyla yeni ve belki de digerlerinden daha buyuk bir gog dalgasi meydana 
gelmistir. Bu durum sadece Anadolu'yu degil ileride onunla baglantili olacak olan Karadeniz'in kuzey 
steplerinden Balkanlann kuzey kesimlerine kadar ulasan bolgeleri de ilgilendiren gelismelerin 
baslangicini teskil etmistir.9 Boylece ozellikle XIII. asirda Anadolu ile Kuzey Karadeniz kesimi 
arasindaki irtibat ve baglar daha da sikilasmistir. 

Bizanshlann bu kuzey kesimlerinden Balkanlara sizan bir kisim Turk boylanni kendi hizmetleri 
altina almalan ve bunlan ug bolgesindeki siyasi olusumlara karsi kullanmak uzere Bati Anadolu'ya 
gegirmeleri, sinir boylannda yeni bir karisma ve imtizaca yol agarak siyasi tesekkullerin 
gijglenmesinde yahut kolayca yayilmalannda rol oynamis olmalidir. ilhanh baskisi sonucu Selguklu 
Devleti dagihrken, ig bolgedeki yaylaklanni kaybeden Turkmen boylan, Anadolu'nun bati ug 

25 



kesimlerine yigilmaya baslamislardir. Kuzeydogu Anadolu'nun daglik kesimleriyle Kastamonu 
bolgesinden Antalya'ya kadar uzanan hat, Turkmen boylanyla dolup tasmistir.10 

Bu Turkmen boylan basit birergogebe kabile degillerdi. Onlar Harezmsahlar'in, Selguklular'in ve 
diger Turk beyliklerinin idaresi altinda bulunmuslardi, idari, askeri yapidan haberdar idiler. Aynca bir 
kismi 1240'larda Anadolu tarihi bakimindan buyuk onemi haiz BabaT isyanina vucud vermisti.11 
Yanlannda dervis, baba, seyh gibi dini ve kultur hayatlannda rol oynayan zumreler de yer aliyordu. 
Bunlar kendi anlayislan geregi islam? teyidi saglayip manevi gucu takviye ediyorlardi. Bu kati gibi 
gorunen manevi yapi aslinda yumusak bir gegisi saglayacak motiflerle bezenmisti ve yerli unsurlarla 
belirli noktalarda uyum gosterebilecek bir karekter tasiyordu. Bu guruplann kati ve kitabi bir islami 
anlayisla hareket edip cihad-gaza prensibine sik sikiya bagli olduklanni soylemek, XV. ve XVI. 
yuzyillardaki sofistike Sunni akaidin etkisi altinda olup olaylan bu pencereden agiklamalan beklenen 
Osmanli kronik yazarlarmin bile tercih etmedikleri bir anlatim tarzidir. 

Hayli renkli ug dunyasina sehirli unsurlar, ahi guruplan, esnaf tesekkulleri, sanatkarlar, tacirler 
ve giftciler gibi Orta Anadolu'nun ve Dogu Anadolu'nun yerlesik halkindan bir bolumunun gelip 
yerlesmis olduklan agiktir. Boylece bir taraftan siyasi bir idari yapi gok kisa surede olusturulurken 
diger taraftan bu yapiyi destekleyecek iktisadi faaliyetler baslamis ve uretimi saglayacak temel 
adimlar atilmis oldu. Butun bunlan belirli bir bilincin, sistemli bir siyasetin eseri gibi gormek de dogru 
bir yaklasim tarzi degildir. Burda daha gok kendiliginden olusan bir siyasi gati etrafinda toplanmanin 
getirdigi olusum soz konusudur. Nitekim ug kesimindeki Turkmen beylikleri 1300'lu yillarda ortaya 
giktiklannda, boylesine hazir ortama sahip degillerdi, fakat siyasi tesekkul haline gelmekle kisa 
surede bunun igin gerekli alt yapilan, gegmis tecrubelerin isiginda saglayabildiler. Bu guruplann 
kabilevi anlayisi, devlet tesekkulunde kan baglannin getirdigi yapilann sosyolojik gozumlemeleri, 
bugunun arastincilarinin sistemlestirme gabalannin bir urunu12 olup donemin tarihi sartlanni ortaya 
koyabilecek olgunluktan uzaktirlar. Bu bakimdan burada iginde Osmanli beyliginin de yer aldigi 
Turkmen beyliklerinin ortaya gikisini bu teorik onermelerden degil vakialar temelinde ele almak yolu 
tercih edilmistir. 

Tarihi gelismeye donecek olursak, XIII. yuzyil sonlannda karsimiza gikan manzara sudur. Orta 
Anadolu'da sikisip kalan ve ilhanh hakimiyetini kabul eden Selguklular'a karsi onlara sozde bagli 
Turkmen beylikleri, merkezi otoritesi zayiflayan Bizans'in iginde bulundugu siyasi bunahmdan 
istifadeyle Bati Anadolu'da yogun birfaaliyete giristiler. Zamanla soz konusu bolgede mustakil ve yan 
mustakil hale gelecek olan ve birer devlet seklinde teskilatlanan beylikler arasinda ozellikle eski 
Selguklu payitahtini ele gegiren Karamanogullan ustun bir mevki kazandilar. Bunlar Selguklu varisi 
olma iddialanni ve siyasetlerini diger Turkmen beylerine karsi on plana gikardilar. Daha batidaki 
beylikler iginde Kutahya merkezli kurulmus olan Germiyanogullan ile Kastamonu-Sinop havalisindeki 
Candarogullan, ilk donemlerde gtiglu beylikler olarak sivrilmislerdi. Karesi, Aydin, Saruhan, Mentese 
beylikleri onceleri denize agik, formel "gaza" ideolojisinin mahiyet degistirip idealize edildigi bir itici 
gucun yonlendirdigi beylikler durumundaydi. Ozellikle Germiyan ve Candarogullan Bizans'in 

26 



payitahtina yakin sinirlarda yer almis olmakla sinir hattinda kendilerine bagh her biri boy beyi olan 
savasci liderleri devreye sokmuslardi. Bunlar muhtemelen yan bagimsiz, gogu defa da kendi 
namlanna hareket ediyorlar, zaman zaman kendileri gibi olan diger beylerle birlesebiliyorlar, sinir 
bolgelerindeki Bizans feodal beylerine karsi musterek saldinlar duzenleyebiliyorlardi. Bu olusumlarm 
Bolu hattindan Eskisehir hattina kadar olan yerlerde ve Sakarya havzasinda yogunlastigi, hatta 
Umurlu,13 Osmanh, Karesi beyliklerinin bu gibi boluklerden ortaya giktigi Cizerinde durulur. Ote 
yandan Bati Anadolu'nun dis cephesinde Eretna, Kadi Burhaneddin, Esrefogullan, Ladik beyleri, 
guneyde Hamidogullan, kuzeyde Trabzon Rum Devleti hudutlan gevresinde Cepni beyleri 
(Taceddinogullan, Haci Emir ogullan) yer almaktaydi. Fakat ozellikle Bizans hududuna yakin Bati ug 
kesimindeki beylikler iginde Germiyan ve Candarogullan arasinda sikismis bolgede bulunan kuguk bir 
beylik yavas yavas siyasi sartlann ve jeopolitik durumun kendisine sagladigi avantajlarla yukselmeye 
ve dikkat gekmeye basladi. Bu bolge sadece ig Anadolu degil, Karadeniz'in kuzey bozkirlan ve hatta 
Balkanlar ile kolayca irtibatin kurulabildigi bir alandi. Hususiyle izzeddin Keykavus 'a bagh Turkmen 
liderleri bu yoredeki kalabalik Turkmen boylanna dayanmakta idiler. 1260'h yillarda Keykavus 'un 
Bizans'a siginisi, oradan Kirim'a sevki, ona bagh Turkmen guruplarmin buralarda toplanmasina vesile 
olmustu.14 Osmanh beyliginin zuhur ettigi kesim oldukga hareketli, birgok olaya sahne olmus bir yerdi 
ve burada bulunanlar da butun bu ortamdan tecrube kazanmislardi. Hatta Bizans tebaasi yerli 
guruplarla da irtibat kurabilecek vasat da saglanmisti. 

2. ilk Osmanhlar ve Osman Bey 

Osmanh beyliginin kuruculan ve devlete adini veren ailenin mensei, hatta Osmanh tarihinin ilk 
safhalan ve siyasi hadiseler hakkinda kaynaklara dayah saglam bilgilere ulasmak zordur. Mevcut 
kaynaklardan elde edilen menkibevi bilgilerden tarihi realiteye tarn anlamiyla erismek kolay 
gorunmemektedir. Pek gok arastinci ilk Osmanh kroniklerini yeniden yorumlayarak Osmanhlar'in 
kimligi ve beyligin tesekkulunu izaha gahsirlar. Tarihi sahsiyet olarak muasir bir Bizans kaynagmda 
adi gegen Osman Bey'in disinda onun atalari, bulundugu yere gelisi, beyligin tesekkulu konusu en 
eskisi Osman Bey'in ortaya gikisindan bir asir sonra kaleme ahndigi bilinen ilk Osmanh kaynagi ve 
onu takip eden XV. asir ortalannda gogu Fatih Sultan Mehmed ve II. Bayezid gaginda yazilmis 
Osmanh tarihlerine dayah olarak ele ahnmistir. Bu kaynaklarda Osmanh ailesinin ve mensup oldugu 
boyun Anadolu'ya gelis hikayeleri, pekgok arastinci tarafindan inandinci bulunmaz. Bununla beraber 
soz konusu rivayetleri karsilastirmak suretiyle nisbeten dogru bilgilere ulasilabilecegi de savunulur. 

Osmanh tarih gelenegi, Osmanh beyliginin kurucusu Osman Bey'in atalanni 1220'lerden itibaren 
Mogollar'in ortaya gikisi sonucu Anadolu'ya akan Turkmen kitlelerine baglar. Bir kisim Osmanh 
kaynaklan Osmanhlann gikis noktasini Mahan olarak belirtirken, bir kismi Ahlat'i on plana gikanr. 
Ozellikle Ahlat Celaleddin Harezmsah'in Anadolu Selguklu Sultani I. Alaeddin Keykubad tarafindan 
1230 yihnda yenilgiye ugratildigi yerdir. Bu bolge hem Harezm bolgesinden hem de daha once 
buralara gelmis olan Turkmen topluluklannin iskanina sahne olmustur. Mogollar'in Anadolu'ya 
ilerlemeleri uzerine Osmanhlar'in atalari Ahlat'tan Erzurum-Erzincan taraflanna yonelmisler, bir sure 

27 



burada kaldiktan sonra eski vatanlanna donmek niyetiyle Haleb'e kadar inmisler, sonra yeniden Pasin 
ovasina gitmek zorunda kalmislar, burada iken ailenin bir kismi aynlmis, geri kalanlar Ertugrul Bey 
liderliginde Ankara-Karacadag yoluyla Sogud'e gelmislerdir. Osmanh kaynaklannin belirttigi bu cografi 
guzergah ibn Bibi'nin uzun uzadiya naklettigi Harezmli guruplann Selguklular'a siginma hadisesine ve 
onlara yerlesmek uzere gosterilen yerlerle buyuk benzerlik arzeder. Ancak bunlan Osmanlilar'in 
atalanyla irtibatlandirmaya yarayacak baska ipuglan yoktur. Nitekim Osmanh kaynaklannin bu 
macerada ilk zikrettikleri sahis, Suleyman Sah'tir, onun aktanlan hikayesinin sonradan kroniklere 
sokuldugu anlasilmaktadir.15 Asikpasazade, Anonim Tevarih-i Al-i Osmanlar, Orug Bey tarihleri 
Suleyman San hikayesini on plana alirlarken, ilk Osmanh kaynagi olan Ahmedi, Sultan Alaeddin ve 
Gunduz Alp'i esas alir, ancak onlarin nereden geldiklerini belirtmez. Enveri, hanedanin atalanndan 
§ah Melik adh birini Urfa'dan yola gikanr ve Sultanonu'ne getirir. Sukrullah ise Osmanlilar'in Selguklu 
soyu ile birlikte Anadolu'ya geldigi iddiasindadir ve onlan Karacadag'a yerlestirir. Karamani Mehmed 
Pasa Ahlat'i temel alarak bunlann onderleri olan Kayik Alp'den bahseder ve yine Ankara-Karacadag'a 
geldiklerini belirtir. Suleyman Sah'i bir tarafa birakirsak kaynaklann uzerinde birlestikleri sahsiyetler, 
Gok Alp, Gunduz Alp, Ertugrul, Sungur Tekin, Gondogdu, Sanyati ve Osman Bey'dir.16 Bunlardan 
gikanlabilecek sonug ise, diger bazi maddi kaynaklann delaletiyle, Gunduz Alp-Ertugrul ve Osman 
Bey silsilesidir. Bunun disindakiler hakkinda herhangi bir sey soylemek simdilik fazla hayalcilik olur. 
ilk Osmanlilar'dan tesbit edilebilen ve uzerlerinde belirli bir mutabakat olusan bu ug sima, ayni 
zamanda ug nesli isaret eder ve en azinda aileyi 1220'li yillara kadar uzatir. Bunun disinda 
kroniklerde yer alan secereler oldukga guvensizdir. 

Osmanh kaynaklannin menkibevi bilgileri daha gok Osman Bey'in sahsinda toplanmis 
gozukmektedir. Onun babasi Ertugrul ve kardesleriyle olan iliskileri, gazanin lideri vasfini kazanisi, 
§eyh Edebali ile olan bagi epik bir tarzda anlatihr. Bunlar yapihrken araya turlu efsaneler eklenir, 
devletin tesekkulu idealize edilir. Ancak Osman Bey'in adini veren tek gagdas eser, bir Bizans 
kronigidir. Burada da onun adi disinda atalan hakinda hig bir bilgi yer almaz. Bu kaynak, Osman 
Bey'in tarihi bir sahsiyet oldugunu agik bir sekilde ortaya koyar. Onun babasinin admin Ertugrul 
oldugu yolundaki bilgi ise Osman Bey'e ait oldugu tesbit edilen bir sikkeye dayamr.17 Ote yandan 
yine Osman Bey'e ait olup gizimleriyle ortahkta dolasan bir baska parada sadece onun degil hem 
babasi Ertugrul hem de buyukbabasi Gunduz Alp'm adi yer almaktadir. Ancak sadece bu sonuncu 
para degil, ilki hakkinda da suphelertamamiyla zail olmamistir.18 

Osman Bey'in tarihi bir sahsiyet olarak Kayi boyuna mensup oldugunda Osmanh kaynaklan 
ittifak etmektedir. Yine bazi arastincilar boyle bir irtibatin sonradan uydurulmus oldugu 
gorusundedirler.19 Bununla beraber Kayi ananesi XV. yuzyilda Osmanh hanedani tarafindan resmi 
bir kabul gormustur. Ote yandan XV. ve XVI. asra ait tahrir defterlerine yansiyan bilgiler, Osmanhlann 
gekirdek cografyasinda Kayilar'in agik izlerini gosterir. Bu bolgede Qepni, Bayat, Eymir, Kayilar vardir, 
bunlann adlan koy ismi olarak bugune kadar da ulasmistir. Keza ibn Bibi, Aksarayi gibi Selguklu 
kaynaklan bu cografyadaki ug Turkmenlerine gok sik atif yaparlar. Ote yandan Osmanlilar'in Kayi 

28 



boyuna mensup gosterilmeleri donemi igin pek cazip bir durum degildir. Eger soz konusu kaynaklar, 
Osmanh hanedamnin mesruiyeti igin onlara bir boy uydurmak gayretini tasisalardi, adi sani pek 
duyulmayan Kayi yerine daha faal ve onde gelen diger boylan tercih ederlerdi. Bu bakimdan Kayi 
lafzinin one gikanlmasi tarihi bir realiteden kaynaklanmis olabilir, fakat onun "beylik kurma 
ustunlugunij" haiz oldugu iddiasinin sonradan ortaya konuldugu sarihtir.20 

Her ne olursa olsun Osman Bey'in ilk teskilatimn Turkmen boy sisteminin bir yansimasi oldugu 
agiktir. Nitekim pargalara aynlan boylann "boluk" denilen savasci guruplar olusturdugu ve her bolugun 
idarecisinin adiyla anilmaya baslandigi anlasilmaktadir. Bu husus eski Turkmen yerlesmelerinin 
oldugu bolgelerin tahrir kayitlannda bile eski sistemin bir pargasi olarak yer almistir. Defterlerde 
Turkmen boylan gogu defa idarecilerinin adlanyla kayd edilmistir. Vergi amagh bu pargalanmamn 
aslinda bazi yerlerde tarihi bir yapilanmadan ortaya giktigi soylenebilir. Mesela, Bolu, Orta Anadolu, 
Dogu Karadeniz, Mugla kesimlerine ait defterlerde sik rastlanan divan, boluk, tir gibi adlandirmalar 
aslinda askeri teskilatin birer yansimasidir ve defterlerin tutulduklan donemler igin hig bir anlam ifade 
etmemektedir. Osman Bey'in de bu gibi savasci boluklerden olusan toplulukta on plana giktigi, 
Pachimeres'in onun adini vermesinden anlasilmaktadir. Bu durum Osman Bey'in giderek kendi asireti 
iginde guglenmesi, Bizans ile mucadelesi sonucu sohretinin her tarafa yayilmasi ve mustakbel bir 
beylik kurma surecini baslatmasiyla ilgilidir. Onun liderliginde cemiyet sisteminde ve yapisinda onemli 
degisiklikler olmus, zamanla ug bolgesinin biraz daginik ve kansik yapisma geki duzen verilerek bir 
beylik-devlet haline donusecek temel hiyerarsik unsurlar olusmus, siyasi hakimiyetin dogusu 
gergeklesmistir 

Osmanh beyliginin diger Turkmen beylikleri gibi ortaya gikisinda, XIII. yuzyihn ikinci yansinda 
Selguklu Anadolusu ile Bizans Anadolusu'ndaki siyasi gelismelerin onemli rolu oldugu agiktir. 
Osmanlilar'in Eskisehir'den Bursa hattina kadar uzanan ve biraz kuzey yonune kayan sahada faaliyet 
gostermeye baslamasi Osmanh kaynaklannda daha ziyade Selguklu Sultani Alaeddin ile Ertugrul, 
yahut Osman'in bu bolgedeki musterek askeri harekatiyla irtibatlandinhr. Bu kaynaklarda anlatilanlan 
tarihi olarak kiyaslamaya yarayacak muasir kaynaklarda herhangi bir agik ibare bulunmamaktadir. 
Ancak Osmanh kaynaklan Osmanlilar'in faaliyetlerini kanstirmalar ve kulaktan dolma bilgilerle bu 
donemin siyasi ortamina yerlestirmeye itina gostermislerdir. Mesela gok ehemmiyet verilen 
Karacahisar'in fethi Osmanh tarihlerinde devletin ortaya gikismin ve Selguklu Sultani ile irtibatin 
temeli, donum noktasi olarak ele ahnir. Fakat donemin Selguklu kaynaklan bu konuda tamamiyla 
sessizdir. Bu bakimdan Selguklu ve Bizans kaynaklannin XIII. yuzyil Anadolusu igin anlattiklanna 
donmek, adi gegmese de ayni zamanda Osmanlilar'in da tesekkulune yol agacak siyasi ortami ve 
gergeveyi anlamak bakimindan gereklidir. 

3. Anadolu'da Siyasi Ortam ve Osmanh Beyligi 

XIII. yuzyihn ikinci yansinda ozellikle 1243'teki Kosedag savasindan sonra Anadolu Selguklu 
Devleti'nin vesayet altina girmeye baslamasi, siyasi ve sosyal yapida birtakim degismeleri de 

29 



beraberinde getirdi. 1256'da Baycu Noyan idaresindeki Mogol kuvvetleri Konya'yi tazyik etti. II. 
Keykavus ordularmin maglubiyete ugramasi uzerine iznik imparatoruna sigindi. Baycu'nun 
donu§unden sonra genis olgude destek aldigi Denizli Turkmenleriyle birlikte Konya'ya geldi (1257). 
Sonra ulkeyi kardesi Kihgaslan ile ikiye bolup paylasti. Bu durum batidaki ug bolgesi agisindan yeni 
gelismelerin zeminini hazirladi. Keykavus kardesiyle anlasmazhga dusunce mucadele yaniden 
basladi. Ona tabi Sivrihisar yoresindeki Turkmenler'den asker toplayan AN Bahadir, Konya uzerine 
yurudu, fakat yenildi ve ug Turkmenlerine sigindi. Keykavus ise kagarak istanbul'a geldi, oradan da 
1278'de Kinm'a yollandi. Keykavus istanbul'da iken AN Bahadir da onun yanina gitmis, ona bagh ug 
Turkmenleri ise Bizans sminnda toplanmislardi. Fakat AN Bahadir'm bir suikast planladigi anlasilmca 
kendisi olduruldu. iznik dolayina gelen Turkmenlerin bir kismi sinir boylannda kaldi, bir bolumu 
Rumeli'ye gegirildi.21 

Mogollar'in giderek artan baskilan, onlann hukmu altindaki Selguklu sultanlan ve Turkmenler 
arasinda tepkiyle karsilanmaktaydi. Mogollar 1284'te Sultan Mesud'u tahta gikardilar. Buna muhalif 
olan Karaman ve Esrefoglu kuvvetleri Konya'yi ahp Keyhusrev'in iki oglunu tahtta oturttular. Fakat 
bunlara karsi ilhanh Argun Han'in oglu Keyhatu buyuk bir gugle Anadolu'ya geldi. Sultan Mesud 
yaninda oldugu halde Konya'ya girdi. 1288'de Germiyanhlar da dahil ug Turkmenleri Sultan Mesud'a 
itaat arzetmek zorunda kaldilar. Bu arada Germiyan ve ug Turkleri dagitildi ve iyice bati smirlanna 
dogru itildi. Bati ucunda Germiyan'a bagh sinir beyleri giderek bulunduklan bolgede kontrolu ellerine 
gegirdiler. Aydin, Saruhan, Karesi ortaya gikti, daha asagida sahil beyi Mentese gok onemli bir beylik 
kurdu. Kuzeybati Anadolu'da ise Kastamonu beylerine tabi akinci beyler ug kesimlerde faaliyetlerini 
yogunlastirdilar. 1291-1292'de Keyhatu ug Turkmenlerine karsi bir harekat duzenledi. 1298'de 
Anadolu'daki Mogollar'in yeni kumandani Bayincar, III. Alaeddin Keykubad'i tahta gikardi. Bu durumu 
kabullenmeyen diger Mogol kumandani Sulemis isyan etti (1299). Bu isyan uzerine ug bolgesindeki 
ilhanh kontrolu gok zayifladi. Sulemis'in isyani ilhanhlar'i oldukca ugrastirdi.22 1299-1301 yillannda 
hem Osman Bey hem de diger ug beyleri ozellikle Bizans sinirlannda akinlanni daha da siklastirdilar. 
iste butun bu gelismeler Osmanh tarihlerinde Osmanh temelinde ele ahnmis gozukmektedir. 

Ote yandan gagdas Bizans kaynaklan, Bizans'in dogusundaki sinir boyunda gorulen 
hareketlenmeler ile ilgili aynntili bilgiler verir. Bu bilgiler Osmanhlar'm gekirdek cografyasini da 
ilgilendirir. Donemin musahidi olarak Pachimeres Bizans'in Anadolu sininndaki gelismeleri biraz 
kansik da olsa tafsil eder. Onun bu tasviri ilk Osmanh cografyasini kabaca zihinlerde canlandirmaya 
yardimci olmaktadir. 1250'den itibaren Paflagonya-Kastamonu daglan Turkmen boylanyla dolmustur. 
imparator VIM. Mikael'in 1260'h yillardan itibaren takip ettigi askeri gug olusturma yolundaki 
gayretlerinin tepkiyle karsilanmasi, sinir boylarmdaki savunma zincirini zayiflatir. Savunma hatti 
goker, fazla vergi talebleri de Paflagonya koylulerinin Turklere donmelerine ve onlara lojistik destek 
saglamalanna yol agar. Mikael 1281-1282'de tahkimati arttinrsa da bir sure sonra bu da bir ise 
yaramaz.23 Turkmenlerin yogun faaliyetleri uzerine Mikael'in oglu Andronikos ancak 1290'da Bursa 



30 



tarafina geger. Bursa, iznik, Ulubat gibi kasabalann savunma duzenini gozden gegirirse de bu faaliyet 
etkisiz kalir, ozellikle Sakarya savunma zinciri gokmektedir. 

Bu anlatilanlar Osman Bey'in bu vasattan istifade ettigini gosterir. Nitekim Osmanhlar'in 
hedefledigi bolge olan Bitinya hakkinda detayli bilgiler veren ve eseri 1307'de son bulan 
Pachimeres'in Cobanogullan'na dair haberleri, Osman Bey'in onlarla olan birlikteligiyle 
irtibatlandinlmistir. Pachimeres'den hareketle Cobanoglu Muzafferiddin Yavlak Arslan'in 
oldurulmesinden sonra (1291-1292) onun yerine gegen oglu Mahmud'un Bizans sininndaki akin 
faaliyetini kardesi Ali'ye biraktigi, onun da daha sonra Bizans ile anlastigi ve yerini Osman'in aldigi 
uzerinde durulur. Pachimeres'te Ali'nin Osman ile bagina deginilmedigi halde bu bilgiler Osman Bey'in 
Kastamonu emirine bagh olarak faaliyet gosterdigi ve Ali'den sonra ugta liderligi eline aldigi ve basma 
topladigi Paflagonya'dan gelen Turkmenlerle sert bir gaza faaliyetine giristigi yorumu yapihr.24 
Ashnda Pachimeres burada Osman ile Ali'nin faaliyetlerini karsilastiran bir ifade kullanmistir ve 
Osman'in adini ilk zikrettigi hadise bir Bizans kuvvetini maglubiyete ugrattigi Bafeus savasi 
dolayisiyladir. Osman'in adini da "Atman" olarak yazar.25 Bazi arastincilar bunun bir ad olmaktan 
ziyade bir unvan olabilecegini ileri surmusler, hatta onun Altinorda sahasinda meydana gelen 
kansikhklar sonucu Bitinya yoresine gelmis bir toplulugun liderlerinden biri olup admin da bu 
liderlikten gelen unvana yani "ataman"a dayandigi, dolayisiyla onun Bitinyah "atamanlar"dan biri 
olabilecegi dahi belirtilmistir.26 

Butun bu varsayimlar disinda dogrudan muasir kaynaga yani Pachimeres'e dayah kesin bilgi, 
Osman Bey'in Mouzolon komutasindaki bir Bizans ordusunu 1301 veya 1302'de Bafeus denilen yerde 
maglubiyete ugratmasidir. Boylece Osman Bey bir askeri lider, tarihi bir sahsiyet olarak kaynaklarda 
ortaya gikmis oluyordu. Bizanslilar Turkler'e karsi harekete gegmek igin asker bulmakta gok 
zorlandigi bir devrede, 1302 yih basinda Mogollar'in onunden Tuna'dan asagi kagan ve aileleriyle 
birlikte sayilan 15.000'i bulan Alan guruplanndan istifade etmek ve onlan Bati Anadolu'da Turklere 
karsi savasmak igin kullanmak istediler. 1302 bahannda imparatorun oglu IX. Mikael'in Manisa 
bolgesinde Turklerle yaptigi mucadeleye katilan Alanlar, daha sonra 1302 Temmuzunda Sakarya 
irmagi boyunda uzanan sinirin savunmasina yardim etmek uzere gorevlendirildiler ve bu bolgede 
muhtemelen Osman Bey'in de dahil bulundugu Turkler tarafindan geri puskurtulduler. Bunlann 
basinda bulunan Mouzolon ailesine mensup kumandan "Nikomedia" yakinlannda Bafeus'ta 27 
Temmuzda Osman Bey'in kuvvetleri karsisinda yenilgiye ugrayarak geri gekilmek zorunda kaldi. Artgi 
Alanlar ordunun geri gekilip Nikomedia hisanna kapanmasma yardimci oldular. Osman'in idaresindeki 
kuvvetler iznik'ten Bursa'ya kadar Bitinya'yi alt ust etmisler, izmit, iznik, Bursa ve diger surlu 
kasabalann birbiriyle irtibatini kesmislerdi. Bu ilk akinlarda Turkler bu bolgeye yerlesmis degillerdi, 
akinlar sirasinda bolgedeki kbyler bosalmis, mustahkem hisarlar ayakta kalmis, kaganlar ya bu 
hisarlara ya da istanbul'a yonelmislerdi. 

Bizans kronigindeki bu bilgiler, Osman Bey'in gucunun mahiyetini gostermesi bakimindan dikkat 
gekicidir. Ashnda Osman Bey'in iznik ve Bursa'yi esas hedef aldigi 1 31 0'lu yillann baslanna kadar 

31 



bulundugu Bitinya bolgesinin ve Sakarya irmagi civannin sakinleri tamamiyla kagmis degillerdi. Bu 
bolgenin sakinlerinin etnik, dini ve sosyal yapilannin mahiyeti yeni bir beylik tabanimn teskilinde etkili 
olmustur denilebilir. Hem geg Osmanli hem de erken Bizans kaynaklan birlikte degerlendirildiginde 
Bitinya bolgesinin tamamiyla terk olunmadigi anlasihr. XV. asra ait Osmanli tahrir kayitlanna yansiyan 
izler, Bitinya bolgesinin daha asagilannda, Karesi'den Mentese'ye kadar tarn bir kaosun yasandigini, 
buna mukabil Bursa yoresinde Hiristiyan Ortodoks ancak etnik mensei tartismali koylulerin gesitli ad 
ve namlarla -bazilan Turkge adlanyla- varhklanni surdurduklerini gosterir.27 Bolgedeki savasci 
Alanlar'in da Osmanli safina gegmis olduklan bilinmektedir. Boylece Osman Bey'in dayandigi 
mutecanis olmayan savasci guruplar, onun henuz belirginlesen siyasi kimliginin ortaya gikisinda rol 
oynamistir. Ayrica Pachimeres'in Osman Bey'in Meander (Menderes) Turkmenlerinden destek 
aldigini kaydetmesi ilgingtir.28 Cografi uzakhk bu bilginini dogrulugunu golgelemektedir. Bununla 
birlikte Kayi boyunun yayilis sahasi boyle bir irtibatin mumkun olabilecegi hususunda ipucu saglar.29 
Butun bunlar ozellikle Bafeus savasi sonrasi Osman Bey'in Turkmen beylikler dunyasinda onemli bir 
sahsiyet olarak sivrilmesinin gostergesidir.30 

Bafeus savasi sonrasi Osmanli beyliginin bir siyasi tesekkul haline geldigi genel olarak kabul 
edilmektedir. Osman Bey civanndaki Bizansh feodal beylerle amansiz bir mucadeleye girmek yerine 
onlarla genellikle iyi geginip bolgedeki durumunu kuvvetlendirdi. Osman Bey'in bolgedeki bu beylerle 
iliskisi konusunda Bizans kaynaklannda herhangi bir bilgi yoktur. Osmanli kaynaklan ise bu konuda 
epik hikayelere bolca yer verir. Bunlardan gikanlacak sonug, Eskisehir'den Bursa ve iznik'e kadar 
olan havalide bir gok kuguk kalenin Osmanli idaresi altina alindigidir. Nitekim Bafeus'un hemen 
ardindan Osman Bey, Melangeia'yi (Yenisehir?) ele gegirdi ve hareket ussu yapti.31 iznik'i tehdit 
ederek burayi surekli abluka iginde tuttu. Bu arada da adlan Osmanli kaynaklannda zikredilen irili 
ufakh kaleleri ele gegirdi. iznik ablukasi disinda Osman Bey'in faaliyetleri ile ilgili olarak Bizans 
kaynaklanna dayah bilgiler 1307'ye kadar yoktur. Bu arada Bizanshlar agirhgi Bati Anadolu'ya 
kaydirmislardi. Bizanshlar parayla tuttuklan Katalanli askerlerle Turkmenlerin faaaliyetini onlemeye 
gahstilar. Bunlar baslangigta etkili olup Turkmen saldinlanni engelledilerse de daha sonra Bizansla 
anlasmazliga dusup bolgeden gekildiler (1304). Onlann gekilmesinden sonra Osman Bey iznik-Bursa 
uzerindeki baskiyi artirdi. 

Nitekim imparator 1305 bahannda ilhanh Olcayto'ya daha once Gazan Han'a yaptigi teklife 
benzer sekilde, gayri mesru kizmi es olarak verme ve Turklere karsi ittifak kurma istegini iletti. 
ilhanhlar'dan yeteri kadar asker gonderilecegi vaadini aldi ve kiz kardesi Maria'yi iznik'e gonderip 
sehir halkinin Osman Bey'e karsi direnislerini desteklemeye, canlandirmaya gahsti. Fakat Mogollar'in 
gelis haberleri Osman Bey'in faaliyetlerine daha da hiz vermesiyle sonuglandi. Nitekim 1307'de 
Trikokkia (Karahisar) kalesini ahp iznik-izmit baglantisini tamamen kesmisti. Pachimeres bu yihn 
sonlannda Mogol ordusunun Bitinya'ya gelip bir gok yeri kurtardigini aktanr.32 Pachimeres'in bu 
bilgisinin dogru mu yoksa bir temenniden mi ibaret oldugu belirsizdir. Fakat dogru bile olsa, Osman 
Bey'in daha sonra suratle bolgeyi ele gegirdigi soylenebilir. 1321'de patlak veren ig savasa kadar 

32 



Avrupa'da ugrasan Bizanshlar, Osman Bey ile ilgilenemediler. Ancak 1307'den 1326'da Bursa'nin 
fethine kadar gegen sure zarfinda Osman Bey'in ve oglu Orhan'in faaliyetleri hakkinda muasir bir 
kaynak mevcut degildir. Osmanli kaynaklanndan anlasildigina gore Osman Bey Sakarya'dan Bogaz'a 
ve kuzeyde Karadeniz kiyisina kadar gok genis bir bolgenin kontrolunu ele gegirmisti. 

Asikpasazade'nin tarihinin iginde yer alan ve ilk donemlere ait en onemli kaynak olan Yahsi 
Fakih Menakibnamesi, Osman Bey'in bolgedeki faaliyetleri hakkinda nisbeten aynntih bilgiler verir. 
Buna gore Osman Bey Yenisehir'i aldiktan sonra inegol'e hucum eder. Buradaki kuguk bir hisar olan 
Kulaca'yi fetheder. Ardindan Sakarya'nin dogusunda Mudurnu'ya akinlar yapar, sonra izmit'e yakin 
bolgelere ulasir. Bilecik ve inegol'u ele gegirir. Bursa tekfuru Osman Bey'in akinlanni durdurmak igin 
dort komsu sehrin Atranos, Kestel, Kite ve Bednos'un tekfurlanyla ittifak yapar. Bu seferberlik Dinboz 
bozgunuyla son bulur. Yahsi Fakih'e gore Osmanhlar bundan sonra Bursa'nin fethine girisirlerse de 
burayi alamayinca abluka siyaseti izler. Hatta Pachimeres 1304'te sehrin Turklere yilhk bir harag 
verdigini belirtir. Bu arada Turkler Sakarya boyunda Lefke, Mekece, Geyve, Karagepis, Karatekin gibi 
hisarlan almistir. Sonra iznik ablukasi baslar.33 Bu bilgilerin ayrintilan hakkinda baska bir kaynaga 
dayali teyid yapilamamakla birlikte Bizans kaynaklan bolgedeki Turklerle savasmak igin 
gorevlendirilmis olan idarecilerden soz eder. Mesela Bafeus savasmin maglubu Mouzolon, 1303'te 
Kite'ye gonderilen ve yolda 5000 Turk tarafindan yenilgiye ugratilan Siouros, 1305'te Ulubad'a 
yerlesen Makrenos, 1 303-1 306'da Achyraous'da faaliyet gosteren Mamies, 1306'da Kocaeli 
yanmadasinda buyuk bir sinir kuvvetinin komutani olan Kassianos, 1311 -1315'lerde dogu eyaletlerine 
sevkedilen Mikael Atzimes. Buna karsi Yahsi Fakih bolgedeki tekfurlan gokfarkli adlarla anar. 

Bu sekilde Bursa, izmit, iznik gibi sehirler adeta bir ada gibi geride kalmis oldu. Osman Bey'in 
1324'te vefati, oglu Orhan'nin iki sene sonra Bursa'nin fethiyle Osmanli beyliginin tesekkul asamasi 
tamamlanmis oldu. Osmanli beyligi bulundugu bolgede siyasi istikran temin etme yolunda kuvvetli 
adimlar atti. 

1321'de baslayip yedi yil suren ig savas Bizans'i oldukga hirpalamis, bu arada Osman Bey'in 
yerine gegen oglu Orhan Bey bir aydir siki bir sekilde kusattigi Bursa'yi 6 Nisan 1326'da ele 
gegirmisti. Ertesi yil Mayis ayinda Ulubat surlannin depremle harap olmasi sonunda burasi da dustu. 
Bu durum Bitinya'da ancak sehirlerle sinirh hakimiyetin sonu anlamina geliyordu. Bursa'nin 
ahnisindan sonra bolgedeki en onemli merkez olan iznik'in ablukasina hiz verildi. III. Andronikos 
iznik'in ve izmit'in hedef haline gelmesi uzerine topladigi bir orduyla izmit korfezi boyunca ilerledi ve 
Pelekanon denilen yere geldi. Orhan Bey 8000 savasci ile onu kiyiya inan yamaglarda beklemekteydi. 
10 Haziran 1329'da gatisma basladi, sert Osmanli hucumlan sirasmda Bizans ordusu zayiat verdi ve 
imparator da dizinden yaralandi. 

Turkler geri gekilen kuvvetlerle 1 1 Haziranda Filokrene'de yeniden gatisti, imparator guglukle 
gemiye binip istanbul'a yelken agti.34 Bu savas eski ihtisamindan gok sey kaybetmis olmakla birlikte 
bir Dogu Roma imparatoru ile basit bir Turkmen beyi olarak gorulen Orhan Bey'in dogrudan dogruya 

33 



karsi karsiya geldikleri ilk muharebe idi. Bu mucadele Osmanhlara iznik ve izmit yolunu agarken, 
Orhan Bey'e de gerek tebaasi gerekse diger Turkmen beyleri arasinda buyuk sohret kazandirmis 
olmahdir. Nitekim 2 Mart 1331'de iznik alindiktan sonra imparator bu durumu kabullenip 1333'te 
Orhan ile bir anlasma yapmis, Bitinya bolgesinde elinde kalmis bir kag sehir igin harac odemeyi kabul 
etmistir. Daha sonra da 1337'de izmit alinarak butun Kocaeli bolgesine hakim olunmustu. Boylece 
Osmanli beyligi gok iyi taninan ve bilinen bir siyasi tesekkul olarak on plana gikip varhgini iyice 
perginlemis oluyordu. 

4. Anadolu Beylikler Dunyasinda Osmanhlar 

ilk yillarda Bizans hududunda daha gok Bizanshlar ile olan mucadelesiyle bulundugu yerde bir 
beylik olarak ortaya gikan Osmanlilar'in, diger Turkmen beylikleri arasindaki yeri ayri bir onemi 
haizdir. Turkmen dunyasinin kendisine has temel ozelliklerinden etkilenen ve ashnda bu dunyanin bir 
pargasi olan Osmanhlar XIV. yuzyilin ilk yansmda tipki diger beylikler gibi ilhanh nufuzunu yakin bir 
sekilde hissetmekteydi. Onlar da digerleri gibi belirli donemlerde ilhanlilar'in hareketlerini dikkatle 
takip etmek zorunda kalmislardi. 1320'li yillann ortalannda Timurtas'in sebep oldugu kansikhk, 
ilhanhlan esash bir sekilde sarsti. 1326'da ug beylerini sikistiran Timurtas'in durumunun kotulesip 
ertesi yil Misir'a kagmasi, butun diger ug beyleri gibi Osmanlilar'i da oldukga rahatlatmisti.35 

Osmanli beyliginin ortaya giktigi cografyanin sosyal sartlannin ve dayanilan tabanm 
ozelliklerinin Bizans ile komsu olmanin gerektirdigi tesirler disinda onun ig yerlesik asiret yapisindan 
gikan Orta Asya konar goger Turkmen geleneklerinin, uzun suredir yerlesik bir hayat tarzi iginde 
bulunan ve yeni topraklara ihtiyag duyan kesimlerin, manevi alt yapiyi derinden etkileyen tarikat 
ehlinin bir terkip olusturmada onemli rolleri olmustur.36 Ashnda XIII. yuzyil sonlannda Bati Anadolu'da 
ortaya gikan Turkmen beyliklerinin durumu bu bakimlardan birbirlerinden gok farkh degildi. Her ne 
kadar bunlar ayri siyasi tesekkuller olsa da anlayis, ktilturel alt yapi, insan unsuru bakimindan ayni 
dunyanin temsilcisiydiler, yani taban itibanyla ayni inanis manzumesinin hakim oldugu bir manevi 
birlik ozelligi gosteriyorlardi. Osman Bey'in bir siyasi olusumun lideri haline gelisinden Orhan Bey'in 
Bursa'yi ahsina kadar gegen sure iginde ilk iliskilerin yakin gevredeki Qobanogullan, Bolu yoresindeki 
Umurlu beyligi, Germiyanogullan ve Karesi beyligi ile oldugu soylenebilir. Orhan Bey'in Bursa'yi 
ahsindan sonra bir taraftan Marmara sahillerine bir taraftan Gelibolu yanmadasina ulasma yolunda, 
diger taraftan da yakin bolgelerdeki Turkmen beyliklerine yonelik yeni bir siyasi anlayisin yeserdigi 
anlasilmaktadir. 

Osmanhlar Bizans hududunda iken diger Turkmen beyliklerinden bazilan ig bolgelerde kalmis, 
sahil beylikleri ise daha gok denize muteveccih bir "gaza" faaliyeti surdurmeye baslamisti. Ozellikle 
Saruhan, Aydin, Mentese ve Karesi beylikleri denize ve adalara sik sik akinlarda bulunuyorlardi ve 
bunlann yagma, ganimet amagh seferleri donemin muasir kaynaklannda kutsal bir gergevede "gaza" 
formulasyonu ile nitelendiriyor, beyleri "gazi" lafziyla anihyordu.37 Osmanhlar onceleri basit sekillerde 
bilinen bu ideolojiyi muhtemelen bu soz konusu beylikler kanahyla benimsemis ve kendilerine gore 

34 



formel, yuksek islami anlayisin disinda, farkh agidan yorumlamislardi.38 ilk Osmanh tarih 
yazarlanndan Ahmedi bu formulasyonu yuksek islami kahplar gergevesinde yeni bastan 
tanimlamistir.39 Bu anlayis yine de kati bir surekli savas degil, daha yumusak bir tarzda Osmanh 
idaresine meylettirmekle, yani "istimalet" denilen bir uygulamayla kendisini gosterdi. 

Osmanlilar'in ilk yillarmda Kastamonu ve Germiyan beyleri ile olan baglar disinda ilk 
munasebetlerin Karesi beyligi ile oldugu gorulur. Kaynaklardan elde edilen belli belirsiz bilgiler, 
Osmanlilar'in Germiyanogullari'mn baski ve guglerine karsi halki koruma iddiasiyla ortaya giktiklanna 
isaret eder. Bizans'a karsi yapilan mucadele ve ozellikle 1330'lu yillarda Orhan Bey'in kazandigi 
sohret, komsu beyliklerin alt yapilannin kazanilmasinda etkili olmustur denilebilir. Ayni bolgede 
bulunan Karesiogullan ile Osmanhlar iki rakip beylik olarak sivrildiler. Karesi-Osmanh rekabeti, ilging 
bir sekilde iki beyligin birbiriyle butunlesmesini sagladi. Kaynaklar Balikesir merkezli Bergama'ya ve 
Ege denizine ulasan bir cografyada yer alan Karesi ili'nin ilhakini, beyinin olumu uzerine beyligin ikiye 
pargalanmasina, hanedan mensuplarimn bir mucadele igine girmeleri ve bu mucadeleden 
Osmanlilar'in yararlanmasina baglarlar. Kesin olan husus 1 345-1 346'da Karesi ili'nin tamamiyla 
Osmanh idaresi altina girdigidir.40 337'de izmit'in ahnisindan sonra Karesi ili'nin Osmanhlar nezdinde 
onem kazandigi ve Rumeli'ye gegiste onlara hareket kolayhgi sagladigi agiktir. Osmanhlar Karesi 
umerasimn denizcilik tecrubesinden de istifade ettiler. Karesi'nin ilhaki ve ardindan Rumeli'ye gegise 
kadar Osmanlilar'in komsu Turkmen beylikleriyle olan munasebetleri, belirli bir mutabakat zemini 
igindeydi. Bunda Anadolu'daki mevcut statuye dikkat eden ilhanhlar'in etkisi hesaba katilmahdir. 
1 349-1 350'li yillara ait bir ilhanh vergi listesinde Bati Anadolu'daki beylikler iginde Osmanlilar'in, 
Candarogullari'mn, Aydinogullari'mn, Hamid ve Denizli beylerinin adi geger, Karesi, Saruhan ve 
Mentese'den soz edilmez.41 Karesi'nin Osmanh kontrolunde oldugu bu listedeki bilgilerden 
gikanlabilir. Ancak bu liste o siralarda hayli gevsemis de olsa ilhanhlar'in beylikler uzerindeki golgesini 
ortaya koymasi bakimindan onemlidir. 

1330'lu yillann basinda ibn Battuta bizzat ziyaret ettigi Anadolu beylikleri hakkinda bilgi verirken 
Orhan Bey'i Turkmen beylerinin ulusu olarak anar, surekli hareket halinde olan kuvvetli bir askeri 
gucunun oldugunu bildirir.42 Diger beyliklerle olan munasebetleri hakkinda bir sey soylemez. Ancak 
bir beylikten diger beylige gegerken herhangi bir problemle karsilasmamistir. Bu da Bati Anadolu'nun 
genis Turkmen tabaninin siyasi bolunmuslugunun gok onemli olmadigmi gosterse gerektir. Daha 
sonra diger bir kaynak olan OmerT'nin sozlu ravilerinden olan Sivrihisarh Haydar, Karaman ve 
Osmanlilar'in "kafire karsi" savasmak ile sohret kazandiklanni, diger rivayetgi Ceneveli Balaban ise 
Orhan Bey'in komsulan ile sulh iginde yasadigini belirtir. Beylikler iginde Germiyanogullan oldukga 
saygin bir konumdadir. Orhan'in tebaasi ise "fena" kisilerdir.43 Bu sonuncu ifade muhtemelen Orhan 
Bey'in tebaasinm gayri mutecanis topluluklardan olusmasindan kaynaklanmistir. Ayrica bunun bir 
karsi propoganda olma ihtimali de hesaba katilmahdir. Orhan Bey'in Aydin, Saruhan gibi denizci 
beyliklerle iliskileri konusunda Osmanh kaynaklannda hig bir bilgi bulunmaz. Ancak Bizans'm iginde 
bulundugu ortam, yapilan ittifaklar bu ug beyligi birbirine siyaseten de oldukga yakinlastirmis 

35 



gozukmektedir. Daha 1329'da III. Andronikos o sirada iznik ve izmit'i tehdid eden Orhan Bey'e karsi 
Saruhan ve Aydinogullan ile ittifak yapmisti. Fakat bu iki beyligi ittifaka iten sebepler Osmanhlar 
degildi. Bizans'in bu muttefiklerinin amaglan ve beklentileri farkhydi. Nitekim Aydin ve Saruhan gugleri 
1331'de Gelibolu uzerine bir sefer duzenlemisler, ertesi yil Egriboz ve Semadirek'i yagmalamislardi. 
Bu sirada da Osmanhlar yukanda temas edildigi gibi iznik'i almislardi. Ote yandan III. Andronikos'un 
olumunun ardmdan onun vasisi sifatiyla idareye el koymaya gahsan Kantakuzenos'un giristigi taht 
kavgasinda bashca muttefikleri Aydin, Saruhan ve Osmanh beylikleriydi. Kralige Anna ile 
Kantakuzenos arasindaki gekisme dolayisiyla bu uglu ittifakin 1346'da Trakya'da birlikte harekat 
duzenledikleri dikkati geker.44 Orhan bu sirada Kantakuzenos'un kizi Theodora ile evlenmisti. 6000 
kisilik Saruhanh ve Aydin kuvvetleri imparatorige Anna'nin yaninda iken saf degistirmisler ve eski 
muttefikleri Kantakuzenos'un yaninda yer almislardi. Boylece bir bakima Osmanlilar'in Rumeli 
macerasi da baslamis oldu. 1350'li yillardan itibaren Osmanhlar bir taraftan Bursa-iznik merkezli 
olarak guneye Bati Anadolu yonune, diger taraftan Kastamonu bolgesine ve Bolu istikametinde 
Ankara'ya uzanan kesimde onemli bir alani nufuzu altinda bulunduran bir beylik olarak on plana 
gikmisti. En doguda Ankara'ya daha Orhan Bey doneminde oldukga erken birtarihte uzamlmis olmasi 
(1354), 45 Orta Anadolu'ya yonelik Osmanh hedefinin ilk onemli mujdecisidir. 

5. Osmanlilar'in Yeni Hayat Sahasi Avrupa Yakasina Gegis 

Osmanh tarihinin donum noktasini Rumeli yakasina gegis ve burada tutunma teskil eder. Orhan 
Bey'in saltanatinm son yillannda Osmanlilar'in Gelibolu yanmadasinda, ileride Trakya'ya kadar 
uzanacak bir kopru basi tutmayi basarmalan o donem igin hig kimsenin dusunemeyecegi gelismelerin 
baslangicini olusturmustur. Kocaeli bolgesinin ahnisi, Karesiogullan'nin ilhaki ve bu yillarda 
Bizans'taki ig sava§ ortami, Osmanhlar'a Rumeli yakasina gegis igin onemli bir firsat sagladi. 
Osmanlilar'in yeni hedefleri olarak bu topraklar, onlara diger beylikler iginde mustesna bir yer temin 
ettigi gibi. imparatorluk yolunu da agti. Daha once Ege adalari ve Trakya'ya defalarca gegen Aydin ve 
Saruhanogullan'nin bulunduklan yerlerin Ege denizinin kuzeyindeki ve batisindaki topraklara olan 
uzakhgi, ulasim ve destek problemlerini beraberinde getirmis, aynca tabanlanni zayiflatmamak igin 
ulastiklan bu topraklarda kahci bir iskan anlayisi da takip edememislerdi. Onlan, daha sonra 
Osmanlilar'in daha farkh sartlar, jeopolitik konum ve uygun siyasi ortam altinda basanyla 
uyguladiklan iskan ve tutunma hareketine tevessul etmemekle suglamanin pek yerinde olmadigim 
soyleyebiliriz. Osmanlilar'in Rumeli'de tutunmalan, civar beyliklerin ilhaki, onlann tabanini yeni iskan 
sahalanna aktarmalan sayesinde gergeklestirmistir. Butun bunlar Osmanh idarecilerinin belirli bir 
bilingle hareket ettiklerini gosterir. Diger denizci Turkmen beylikleri ise gaza ve ganimet ideolojisiyle 
hareket etmeyi pratik olarak kendileri igin uygun gormus ve daha kisa vadeli fikirler pesinde kosmus 
olmahdirlar. 

1 345-1 346'da Karasi beyliginin tamamiyla Osmanh idaresi altina girmesi, Edremit korfezi ve 
Marmara denizinin guneybati kiyilanna uzanmayi saglamis ve bu yore Osmanhlar igin yeni bir ug 
bolgesi haline gelmistir. Osmanh gucunun bundan sonra bu yone aktanlmasi, Anadolu'daki fiili 

36 



yayilma ve nufuz tesisini hem yavaslatan hem de kuvvetlendiren bir etki yapmistir. Paradoks gibi 
gozuken bu husus, Rumeli'den elde edilenin Anadolu'ya aktanlmasi, bir yandan da Rumeli'deki 
yayilmada Anadolu'nun insan gucu kaynaklanni kullanma seklinde kendisini gostermistir. 

Osmanhlar'in 1350'li yillardan itibaren Gelibolu'da siki bir sekilde tutunmalannda, hem idareleri 
altinda bulunan Karesi umerasinin, hem de Kantakuzenos'un imparatorlugu elde etme yolunda Orhan 
Bey ile siki iliski igine girmesinin onemli payi vardir. Kantakuzenos iki esasli dostu Umur ve Orhan 
Bey ile daima birlikte hareket etmis, Umur'un olumunden sonra Orhan Bey ile daha yakin bir iliski 
igine girmistir. Bu ittifaklar dolayisiyla Osmanh kuvvetleri Rumeli yakasina gegme imkani bularak 
sozkonusu cografyayi tammislardi. ittifaklar kisa vadede Kantakuzenos'a istanbul yolunu agarken 
Osmanlilar'a da kahci bir yerlesme imkani sagladi. Osmanh kuvvetleri Gelibolu yanmadasina ve 
Trakya'ya 1349'da ve 1352'de Kantakuzenos'a yardim amaciyla gegmislerdi. 

1352 yazmda imparatorige Anna'nin oglu olup kendisine Kantakuzenos tarafindan Trakya'da bir 
kisim topraklar verilen loannes Palaiologos (V.), Kantakuzenos'un oglu Mathaios ile anlasmazhk igine 
dusmus, loannes Mathaios'un topraklanni ele gegirip Edirne'yi kusatmisti. imparator Kantakuzenos 
oglunu kurtarmak igin Turklerden olusan bir ordu topladi ve kisa bir gatismayi muteakip Edirne'ye 
girdi. Fakat problem halledilemedi, Kantakuzenos, kendisine karsi Sirplar'dan ve Venedikliler'den 
destek goren loannes'in faaliyetleri uzerine Orhan Bey'den yeniden yardim istedi. Orhan Bey de oglu 
Suleyman idaresinde 10-12.000 kisilik atli askeri gucu ona yardim igin gonderdi. Osmanh kuvvetleri 
Kantakuzenos'un dusmanlan Sirp-Bulgar ordusunu 1352 sonbahannda Merig irmaga boyunda 
maglup etti.46 Bu gelisme Osmanhlar'in mustakil olarak Trakya'daki ilk ciddi basanlanydi. Bu hususta 
hig bir detaya rastlanmayan Osmanh kaynaklannda zikredilen ve hakkinda supheler izhar edilen Sirp 
Smdigi savasinm soz konusu mucadele ile bir ilgisi olabilecegi ihtimal dahilindedir. Boylece 
Osmanhlar araziyi iyice tammislardi. 

Orhan Bey'in oglu Suleyman Bey, 1352'de Kantakuzenos'a yardim igin giderken Gelibolu'da bir 
gok yeri ele gegirmisti. Cimpi (Tzympe) hisan onlara us olarak verilmis, fakat Suleyman Bey harp 
bitiminde burayi birakmamisti.47 imparator Kantakuzenos, hisan bosalttirmak igin Orhan Bey'e 
basvurdu, hatta tazminat odeyecegini de bildirdi. Bu arada 1-2 Mart 1354'te vuku bulan zelzelede 
Trakya'nin Marmara kiyi gizgisi yikinti haline gelince, bundan Gelibolu da etkilendi. Halk sehri terketti 
ve Suleyman Bey derhal buraya girdi. 48 Boylece Gelibolu yanmadasi tamamiyla ahndiktan baska 
Trakya'ya yayilma firsati da ele gegmisti. Orhan Bey henuz hayatta iken Edirne'nin fethi, Osmanhlar'i 
daha da guglendirdi. 

Edirne'nin ne zaman ve nasil ele gegirildigi tartismahdir. Osmanh kaynaklanndan gikanlan 
bilgiler, Orhan Bey'in saghginda oglu Murad'in ve Lala Sahin'in sistemli bir askeri harekat sonrasi 
1361 yih iginde Merig nehrinin taskin olarak aktigi bir mevsimde Osmanlilar'a teslim edildigidir.49 Bu 
tarihi bilgi genellikle kabul gormusse de bir mersiyeden hareketle fethin 1366'dan sonra 1369'da 
gergeklestigi uzerinde de durulmustur. Her ne sekilde olursa olsun Edirne'nin ahnisi, Trakya ve 

37 



Balkanlar igin bir donum noktasi teskil ettigi gibi bir bakima istanbul'un fethini de kolaylastiracak bir 
adimi olusturur.50 Burasi bir us haline getirilerek bir taraftan Balkanlar'a, diger taraftan istanbul'a 
yonelik iki cephe ortaya gikmistir. 

Turklerin Rumeli yakasina gegisleri ve yerlesmeleri sistemli bir sekilde cereyan etti. Anadolu'dan 
gelen Haci ilbeyi, Evranosogullan, Mihalogullan gibi ug beyleri sinir kesimlerinde faaliyet gosterdiler, 
yeni ug bolgeleri gelistikce, zaptedilen yeni topraklardan saglanacak imkanlar Anadolu'daki 
Turkmenleri ve yerlesik guruplan buraya gekmeye basladi. Osmanli idaresi de bu gogleri destekledi, 
bazen zorunlu bazen gonullu surgunler51 yapip buradaki insan gucu agigini kapatmaya gahsti. 
Osmanli fetihleri gogu defa uzlastinci ve sisteme entegre edici bir anlayisla yayildi ve kalici hale 
geldi.52 islam hukukunun kitap ehli gayri muslimlere tanidigi haklar, Osmanhlar igin de belirleyici 
oldu, uygulamalarda gorulen hassasiyet de bu unsurlann kolayca itaatini sagladi. Ozellikle agir siyasi 
belirsizlik iginde bulunan ve baskilarla yildinlmis olan guruplar, yeni Osmanli idaresini benimsemekte 
tereddut etmediler. Vaktiyle Bursa bolgesinde kurulus yillannda uygulanan sistem, burada da 
kendisini gosterdi. Yani Osmanhlar her onlerine gikan Hiristiyani kihgtan gegirmediler, aksine kendi 
taraflanna gegmeye ikna edip kir ve sehir kesiminde halki yerinde tutmaya gahstilar. Aldiklan harag 
onlann daha once Bizansh idarecilere odediklerinden fazla degildi. Bundan dolayi Bizansli ahali idare 
degisikliginden gok etkilenmiyordu. Bu durum bazi Hiristiyanlann din degistirmesine de yol agmistir. 
Osmanli hizmetine giren herkes, ayni devletin bir ferdi oluyordu ve farkli bir ayirim gormuyordu. iste 
bu gibi uygulamalarla oldukga tecrube kazanmis olan Osmanhlar bunu Rumeli'ye de aktardilar. 

XIV. yuzyilin ikinci yansmda butun Avrupa'yi ve Balkanlan etkileyen buyuk veba salgini ile iyice 
yipranmi§ ve niifusu azalmi§ olan bolgelerde yasayanlar, siyasi yapidaki kansikhklar dolayisiyla 
feodal beylerle krallar arasindaki gekismelerin ortasinda kalmis, Ortodoks-Katolik zitlasmalanyla 
bilirsizlikler igine dusmuslerdi. Bu ortamda Balkanlar'a gikan Osmanhlar, bu kitlelere yerlesik birdevlet 
guvencesi saglamaktaydi. Osmanli hakimiyetini kabul etmeyip sert akinlara ugrayan ve tahrib edilen 
bolgelerdeki daglara kagmis halk dahi Osmanli idaresinin yerlesmesinden sonra olusan musait 
sartlan gorerek eski yerlerine donmuslerdi.53 Ele gegirilen bolgelerde timar sisteminin tatbiki de 
eskisine nisbetle daha duzenli bir idarenin kurulusu anlamina geliyordu. Eski yerli beylerin bir kismi 
timar sistemi igine ahnip pasifize edildi. Bazi askeri guruplar da adlan bile degismeksizin dogrudan 
Osmanli askeri teskilati bunyesi igine ahndi. Feodal haklar ortadan kaldinldi, onun yerini timar 
sisteminin degisken uygulamalan aldi. Koyluler bir nevi vergi toplayicisi huviyetini haiz olan ve 
uzerlerinde hig bir hukuki hakki bulunmayan timarh sipahiye, yahut dogrudan vakif, mulk yoluyla 
merkezi idareye mali agidan bagh kihndi. Turk koylulerle ayni statuyu -cizye disinda- haiz hale 
geldiler. 

Balkanlar'daki fetihler ilerledikge arkada kalan bolgelerde kalabahk sehirler yukselmeye, 
kasabalar olusmaya, koyler yayilmaya ve issiz, harap, islenmememis topraklar senlenmeye basladi. 
Ashnda bu Osmanli askeri, mali idaresi igin gerekliydi. Timar sistemi herseyden once uretim yapacak 
insan gucune bagh bir ozellik gosteriyordu ve verimli Rumeli topraklan igin insan gucu agigini 

38 



kapatmak goglerin tesvik edilmesine yol agti. Anadolu'dan Rumeli'ye muteveccih gogler birden 
olmadi, daha gok XV. ve XVI. asir boyunca arahklarla surdu. Turk yerlesmeleri daha gok Trakya, 
Makedonya, Kuzeybati Rumeli kesimleriyle, daha oncesinde Turklerin bulundugu Dobruca ve Varna 
hattinda yogunlasti. Bu bolgelerin toponimisinde, Turk dervislerinin yerlesmede onemli rolleri 
olduguna dair isaretlerin bulunmasi,54 Anadolu'daki yerlesme vetiresinin adeta ikinci bir tekrannin 
yasandigim gosterir. 

6. Balkanlar'daki Siyasi Gelismeler (1362-1389) 

Orhan Bey doneminde Osmanlilar bir taraftan Bizans ile ittifak igerisinde hareket ederken diger 
taraftan Cenevizliler ile de iyi iliskiler kurmuslar, 1351'de baslayan Venedik-Ceneviz savasi sirasinda 
istanbul'da Pera'daki Cenevizlilerle anlasma yapmislardi. Hatta 13 Subat 1352'de Bogaz'da yapilan 
savasta Venedik-Katalan-Bizans donanmasina karsi Cenevizlilerle ayni safta yer almislardi. Savas 
sirasinda Galata'dan gelen Ceneviz elgileri Orhan Bey ile anlasip gemilerinin Osmanli limanlarma 
yanasmasmi saglamislardi. 1352 bahannda Cenevizliler Turk birliklerini gemileriyle Avrupa yakasina 
dahi tasimisti. Yukanda da belirtildigi gibi Kantakuzenos'a yardim etme amaciyla harekete gegen bu 
birlikler Edirne'nin guneyinde Sirp-Bulgar musterek ordusunu maglubiyete ugratmisti. Butun bunlar 
Osmanlilar'in Bizans ve Latinler arasinda dengeli bir siyaset guttugune isaret eder. Bu erken 
donemde kazanilan tecrube, Osmanli beyliginin kisa surede aldigi mesafeyle de kendisini gosterdi. 
Latin kaynaklanna gore Orhan Bey 1361'de Gelibolu'daki uslerini kullanarak istanbul'a saldirmisti.55 

Osmanlilar Trakya'da kademe kademe ilerliyorlardi. Edirne'den sonra ikinci buyuk merkez olan 
Dimatoka ve ardindan Filibe 1363'te Osmanli idaresi altina girdi. Bu sonuncu fetihi Lala §ahin Pasa 
gergeklestirmis ve burayi kendine us yapmisti. Trakya'da Turkler'in ilerleyisleri sirasinda Bizans- 
Macar ve Sirplar arasindaki munasebetlerde bir gok problem yasanmaktaydi. Bu ortam Osmanhlara 
onemli firsatlar sagladi. Bizans imparatorunun Osmanhlara karsi Bati'dan muttefik bulma gabalan 
1366'da kuzenlerinden biri olan Savoie Kontu Amedeo'dan karsilik buldu. Daha once 1363'te 
Papa'nm duzenledigi, Macar ve Kibns krallarmin da katildigi iskenderiye'ye yonelik Hagh seferinin 
buyuk bir basansizliga ugramasinin ardindan Amedeo simdi yalniz basina dogrudan Turkler'in 
uzerine bir sefer yapma karan almisti. 23 Agustos 1366'da onemli bir Turk deniz ussu olan 
Gelibolu'yu ele gegirdi. Bu husus Hinsitiyan dunyasinda sevingle karsilanacak kadar buyuk bir basan 
olarak goruldu. Amedeo 1367'de burayi Bizans'a verdi. Bu durum Osmanhlar'nn Balkanlar ile olan 
bagini kesintiye ugrattiysa da V. loannes'in oglu ve naibi IV. Andronikos I. Murad'in israrh taleblerine 
boyun egerek kaleyi 1376'da yeniden Osmanhlar'a terk edecektir.56 

Anadolu ve Balkanlar'da giristigi faaliyetlerle Osmanli beyligini bir devlet haline getiren I. Murad 
doneminde yeni ihtiyaglar, askeri sistemin duzenlenmesine ve devlet teskilatinda onemli degisikliklere 
yol agmis, merkezi bir yapinin temelleri atilmisti. I. Murad ozellikle Stefan Dusan'in kurdugu 
imparatorlugun dagilmasindan sonra feodal beyleri vasallik baglanyla kendisine baglayip Balkanlar'm 
siyasi yapismda onemli degisikliklere sebep oldu. Balkanlar'da ug kol halinde ilerleyis, bazen birlesik 

39 



yerli kuvvetlerin direnisi ile karsilasti, hatta karsi taarruzlarla Osmanhlar zaman zaman savunma 
durumunda bile kaldilar. Papa'nin, italyan devletlerinin Balkanlar'daki yerli unsurlarla ittifaki, fetihleri 
aksattiysa da onlan Balkanlar'dan gikarmayi saglayamadi. Nitekim babasinin Avrupa'da oldugu 
sirada onun naibi olarak istanbul'da bulunan IV. Andronikos, Turklere karsi direnmektense onlan 
yatistirmak gerektigi inancindaydi. istanbul'da bu kansiklik hakimken, 1371'de Balkan tarihi bakimdan 
bir baska onemli hadise daha vuku buldu. Osmanhlar'in Makedonya'ya dogru ilerlemelerini 
engellemek isteyen Serez'deki despot ivan Ugljesa kardesi Vukasin ile 1371 Eylulunde Edirne'ye 
dogru ilerledi. Fakat Merig irmagi kiyisinda Cirmen'de (Crnomen) 26 Eyul'de yaptigi savasi kaybetti. 
Sirp ordusunun bir bolumu imha edildi. Bu savasta kazanilan basan Osmanlilar'a Makedonya, 
Sirbistan, Yunanistan kapilanni agti. Birgok Sirp prensi harag odemek sartiyla baglilik bildirdiler. 
Bunlardan biri de daha sonra efsanevi bir sohrete sahip olacak olan Vukasin'in oglu Marko idi.57 
Aynca bu savas sonunda Bizans'in Bati ile kara baglantilan kesildi. Fakat imparatorun kuguk oglu 
Manuel, Ugljesa'mn maglubiyetini ogrenince 1372 Kasiminda Serez'i almisti. Osmanhlar buna tepki 
gostererek Serez'i kusattiklan gibi 1372 Nisaninda Selanik'e hucum ettilerse de bir sure igin geri 
gekilmek zorunda kaldilar. Bununla birlikte Bizans zor durumda kaldigindan imparator V. Joannes I. 
Murad ile bans yapti. Boylece Bizans Osmanhlara bagimli hale gelmis ve vasallik yoluna girmis oldu. 
Hatta V. loannes Murad sayesinde oglu IV. Andronikos'a karsi yeniden tahtini elde edebilmisti. 1376- 
1381 arasmda IV. Andronikos'un hakimiyeti ve istanbul ile Galata'daki Cenevizliler arasindaki ig 
savas yillan, Murad'a Rumeli'de oldukga rahat hareket etme imkani vermisti. Bu donem Osmanhlann 
Rumeli'de kahci bir sekilde yerlestikleri devreyi olusturdu. Turkler Vardar irmagi vadisine ulasti, 
1380'de Ohri'ye ve Pirlepe'ye girdiler, Arnavutluk'a dogru indiler. Bir baska Turk kolu Merig irmagi 
boyunca ilerleyerek Sofya'yi 1385'te, Nis'i 1386'da almisti. Ote yandan V. ioannes'in diger oglu 
Manuel 1371'de Serez'i alarak kendi basina hareket etmeye baslamisti. Murad babasina da karsi 
gikan Manuel'in uzerine Hayreddin Pasa'yi gondermisti. Osmanh gugleri Eylul 1383'te Serez'i yeniden 
aldi, Manuel'in merkezi olan Selanik onlerine ulasti, 1387'ye kadar burayi kusatma altinda tuttu. §ehir 
9 Nisanda ele gegirildi.58 

Osmanhlar'in Balkanlar'da faaliyetlerini yogunlastirdigi donemde bir Sirp imparatorlugu kuran ve 
tacini 1346'da Oskup'te giymis bulunan Stefan Dusan'in 1355'te olumu uzerine, devleti dagilmis ve 
mustakil feodal beyliklere bolunmustu.59 Bunlardan biri olan ve Morava nehri etrafinda hakimiyet 
kurmus bulunan Lazar, yukanda da belirtildigi uzere, 1371'de Qirmen savasinda ayni zamanda 
rakibleri olan Serez despotlannin ve yine ayni yil Dusan'in oglu ve halefi Krai Uros'un olumunun 
ardindan giderek on plana gikti. Dusan'in kurdugu bagimsiz Sirp kilisesinin de destegini alarak 
guglendi. 1371'de Cirmen'den sonra Balkanlar'da Osmanh hakimiyetinin gelecegini tayin edecek olan 
Kosova savasi, Lazar'in muttefik gugleriyle I. Murad arasmda cereyan etti. Kaynaklarda I. Murad'in 
dogrudan Lazar'in uzerine yurumesi 1388'de Osmanh kuvvetlerinin Plognik'te ugradigi maglubiyete 
dayandinhr. Nis'in kuzeybatisindaki Plognik'te Osmanh kuvvetleri ile Sirplar karsilasmislarsa da ciddi 
bir garpisma olmamis, hemen ardindan da I. Murad 1386 Ekim ayi sonlannda Nis'i almisti. 1388 
Agustosunda Osmanh kuvvetlerinin agir bir maglubiyete ugradigi savas, Bileka 'da Tvrtko 

40 



liderligindeki Bosna ordusuyla yapilmisti. I. Murad Lazar ile Tvrtko arasinda isbirligi olma ihtimali 
karsisinda ayni zamanda vasali olan Lazar'in uzerine yurudu. Ashnda bu 

Osmanh sinirlannda bir vasalin isyanini bastirma amagh bir sefer degil, basgostermesi 
muhtemel bir tehlikenin ortadan kaldinlmasina yonelik bir harekatti.60 Bu onemli savas, 28 Haziran 
1389'da Kosova ovasinda vuku buldu. Yapilan mucadele kesin birOsmanli galibiyeti ile neticelendi.61 
Ancak I. Murad ve Lazar savas meydaninda hayatlanni kaybettiler. Bu savasta alinan yenilgiye 
ragmen Sirp mitosu Kosova mucadelesini bir zafer olarak isledi. Ozellikle XIX. yuzyilda bu populer 
mitosun olusumunda milli bir ideolojinin varhgi temel olmustu. Bu mitos Lazar'in sahsmda toplandi, 
Sirp Ortodoks kultu tesekkul etti. Sirplar'in ana yurdu, kalpgahi olarak Kosova buyuk bir onem 
kazandi. Ashnda bu savas neticeleri itibanyla Osmanhlar agismdan muhimdir. Kisa vadede 
Osmanlilara buyuk bir askeri ve siyasi kazang sagladi. Artik onlara Tuna nehrinin guneyinde kalan 
bolgelerde Macarlardan baska karsi koyacak bir gug kalmamisti. Kuzey Sirbistan yolu Osmanlilara 
agilmis, Sirp despotlugu vasal hale gelmis, Makedonya, Sirbistan, Arnavutluk ve Bosna'ya dogru 
ilerleme imkani dogmustu. Uzun vadede ise Bosna'ya uzanacak fetihler, soz konusu bolgenin etnik, 
sosyal, siyasi, ekonomik ve kulturel yapisinda onemli degisikliklere yol agti.62 Burada islamiyetin 
yayilis sebepleri tartismah olmakla birlikte Katolik baskisi altindaki guruplann Osmanh idaresinde 
islamiyeti segtikleri, islamiyetin birden degil tedrici olarak yayildigi, bunda ekonomik ve sosyal 
sebeplerin rol oynadigi uzerinde durulur. islamlasmanin sehirlerden koylere dogru bir yayilma egilimi 
gostermis oldugu dusunulmektedir. Aynca islamiyetin yayihsinda yerli unsurlann Osmanh idaresinde 
soz sahibi olmak, mevkilerini kuvvetlendirmek maksadinin da etkili oldugu ileri surulmustur. Ancak 
butun bu gorusler iginde Turk kolonizasyonunun tesirleri, tekkelerin, dervislerin manevi rolleri 
yeterince incelenmis degildir. Bogomil faktoru ise butun bu sebepler iginde en zayif olanidir. 

Osmanh hakimiyetinin Guney Balkanlar'daki halk uzerinde olumsuz tesirleri oldugu, onlann 
millet seklinde tesekkullerini engelledigi, hatta fetihlerin Balkanlar'daki gesitli unsurlann Avrupa kulturu 
ve medeniyetine katilmasim yavaslattigi gorusleri, arsival kaynaklar uzerinde gahsmalarin artmasiyla 
iyice zayiflamis gozukmektedir. Gergi Balkanlar'daki Osmanh fetihleri yerli unsurlann iskan 
sahalarmda onemli degismelere yol agmisti, ancak onlann milli benliklerini korumalanni da temin 
etmisti. Mesela Rum ve Slavlann yogun dini, etnik ve kulturel baskilan altinda Arnavutlar, islamiyeti 
buyuk olgude kabul ederek, belki de bu sayede etnik varhklanni koruyabilmisler, Rumlasma ve 
Slavlasma suregleri kesilmistir.63 Aynca islamlasma onlann turklesmesine degil, bu kulturun yogun 
etkisinin hakim olmasina yol agmis, fakat gesitli bolgelerden gog etmis olan Anadolu menseli Turk 
nufus ile kaynasma da husule gelmistir. Osmanh hakimiyetinin yerlesmesi ile uygulanan hukuk 
sistemi, guvenlik vaad eden saglam merkezi idare, Balkan milletler mozayiginin muhafazasinda etkili 
olmustur. imtiyaz taninan kiliseler, dini ve sosyal hayati derinden etkileyecek bir tarzda ve eskisinden 
de daha rahat sartlar altinda faaliyetlerini surdurdukleri gibi Ortodoks Hiristiyanhgi maddi ve manevi 
agidan gelismis, Osmanh mercilerinin esas olarak tanidiklan, kilise hiyerarsisini koruyup 
destekledikleri imtiyazh bir statu kazanmistir. Hatta bu kiliseler bilahare XIX. yuzyilda Osmanh 

41 



idaresine karsi direnisi organize edebilecek bir konuma gelmislerdir. Balkan milletlerinin benliklerini 
korumalannda yeni fatihlere karsi yerli halkin iktisadi ve sosyal, kulturel bakimdan ustun olmalarmin 
etkili oldugu yolundaki goru§ler64 tarihi gergeklere uygun dusmez. Bu gorusler Osmanli hukuk, 
iktisadi sisteminin ve uygulams sekillerinin layikiyla kavranamamis olmasmdan kaynaklanmistir. 

Kosova savasi ile baslayan suregte kademe kademe Trakya, Makedonya ve Kuzeydogu 
Bulgaristan fetihler igin temel dayanak noktasi olacak Anadolu menseli Turk kolonizasyonuna sahne 
olup kesif bir sekilde Turk iskan sahalan haline gelirken, Bosna ve Arnavutluk'ta islamlasma 
baslayarak Balkanlar'daki Osmanli varliginin saglamlasmasini temin edecektir. Bu saglam yerlesme 
1402'de Ankara savasinda darbe yiyen devletin bu buyuk buhranin dahi ustesinden gelebilecegi 
potansiyeli saglamis ve bir bakima yeniden toparlanma imkanini da vermistir. 

7. Bati Anadolu Beyliklerinin Vasallesme Surecinin Baslamasi 

Osmanhlar'in Rumeli'de tutunmaya baslamalan daha 1350'li yillardan itibaren onlann Bati 
Anadolu Turkmen beylikleri ile olan munasebetlerinde bir donum noktasi olmustur. Ozellikle 
Rumeli'de sinir hatlannda kendi askeri gruplanyla "gaza" yapan ug beyleri buyuk sohrete sahip 
oldular. Bu ayni zamanda onlara ihtisam ve zenginlik de kazandirmisti. Soz konusu ihtisam ve bu 
bolgede elde edilenler, Anadolu'da gerek Osmanli gerekse diger beylikler tebaasi uzerinde buyuk bir 
etki yapti. Bati Anadolu ve Orta Anadolu beylerinin tabanlannin ve askeri zumrelerinin Osmanli 
tarafina kaymasim, ayni imkanlara kavusma hevesi dolayisiyla, kolaylastirdi. Hatta geg tarihli de olsa 
tarihgi §ukrullah'in bu konudaki ifadelerinin tarihi seyirle parelellikler gosterdigini soylemek yanhs 
olmaz. Osmanlilar komsulanndan baslayarak Anadolu'daki Turkmen beylikleri uzerinde son derece 
dikkatli bir siyaset takip etmislerdi. Bu siyaset iki safhada kendisini gosterir. ilki I. Murad doneminde 
baslayan vasallik, yani Bati Anadolu Turkmen dunyasini Osmanli bayragi altinda gevsek 
sayilabilecek bir konfederasyon halinde tutma, ikincisi ise Yildirim Bayezid'in merkezi bir devlet kurma 
fikri igerisinde butun vasalleri dogrudan merkezi idareye baglama ve eski bey ailelerini tasfiye etme 
idi.65 I. Murad muhtemelen Rumeli'deki faaliyetlerini yogunlastirmanin da etkisiyle arkadan 
gelebilecek tehlikeleri hesaba katiyordu. Aynca Orta Anadolu'da Selguklular'in varisi olma 
iddiasindaki guglu Karamanogullan, Bati Anadolu beylikleri uzerinde benzeri politikalan takip ediyordu 
ve bu bakimdan onemli bir rakip durumundaydi. 1360'h yillardan itibaren Karamanogullan faktoru ve 
rekabeti on plana gikti. Osmanlilann "kafirle savasma" sohreti butun Turkmen ug dunyasinda, hatta 
Orta Anadolu'daki beyliklere kadar yayilmisti. Ug dunyasindaki Germiyanogullan'nin oynadigi rolu 
simdi Osmanlilar ustlenmisti. Boylece I. Murad dikkatli bir sekilde vasallik bagi kurma siyaseti baslatti. 
Bu iki guglu beylik arasinda kalan kuguk beylikler ise durumlanm bunlann hareketlerine gore 
ayarlamaya galistilar. Fakat Osmanlilar iki olay sonrasinda liderligi ustlenmekte ve Anadolu'daki 
beylikleri kendisine baglamakta gecikmediler. 

ilk olay, Karamanogullari'mn Osmanhlar'in gaza sohretlerini kendilerinin de ustelenebilecegini 
gostermeye yonelik olarak giristikleri Gorigos (Silifke ile Erdemli arasinda bir kiyi yerlesmesi) seferidir. 

42 



Bu seferin agilmasinda Memluk sultanmin gagnsi da etkili olmustu. Selguklu varisi olma sifatiyla 
Turkmen beyliklerini kendi bayragi altina gagiran Karamanhlar'in 40.000 kisilik buyuk ordusuna 
Anadolu beylerinin kuvvetleri de katildi. Kibris krahnin himayesindeki Gorigos kale kumandani Robert 
de Lusignan Kibris krah I. Pierre Lusignan'dan yardim istedi. Subat 1367 sonlannda Anadolu 
beylikleri musterek kuvvetleri Kibris'tan gelen yardimi onleyemediler ve bu kuvvetler karsisinda 
bozguna ugradilar, daglara gekildiler.66 Bu basansizhk Karamanogullan'nin beylikler nezdinde imajini 
tamamen sarsmis olmalidir. Boylece Rumeli'de basanh gazalarla on plana gikan Murad Bey birden 
ustun bir konum kazanmis oldu. Nitekim Gorigos seferi sonunda kendi adina hutbe okutup 
Felekabad'da sikke kestiren Hamidoglu ilyas Bey, Karamanoglu Alaeddin Bey'e karsi gikti. Fakat 
Alaeddin Bey onunde zor duruma dusunce de Germiyanoglu Suleyman ve Osmanh beyi Murad'dan 
yardim talep etti. Daha sonra yerine gegen oglu Huseyin Bey de Karamanhlar'a karsi Osmanh 
himayesine girdigi gibi, onlann baskisi karsisinda da Karaman sininnda bulunan kaleleri Osmanhlar'a 
para karsihgi devretti. Bunlar Aksehir, Beysehir, Seydisehir, Yalvag ve Karagag gibi onemli 
merkezlerdi.67 Bu arada I. Murad oglu Bayezid'i Germiyanoglu Suleyman Bey'in kizi ile evlendirmis, 
karsiliginda geyiz olarak Kutahya, Emet, Simav ve Tavsanli Osmanhlar'a verilmisti. 1380'e kadar bu 
yorelerin Osmanh idaresine gegtigi agiktir. Ancak toprak satin alma ve geyiz yoluyla toprak kazanma 
keyfiyeti, Osmanh kaynaklannin durumu mesru gosterme gabalannin urunu bile olsa, Karamanh- 
Osmanh rekabeti iginde sikisan Germiyanogullan ve Hamidogullari'mn yonlerini Osmanhlar'a 
gevirdiklerinde suphe bulunmamaktadir. Ote yandan 1354'te Ankara'nin ele gegirilmesinin ardindan 
Orta Anadolu'ya dogru agilan koridor, I. Murad doneminde islerlik kazanmisti. Anadolu'da ikinci 
yayilma yonunu iran ipek ticareti yolu uzerindeki bu koridor olusturdu. Sivas'ta Eretna ogullan'nin 
yerine gegen Kadi Burhaneddin'e kar§i Tokat-Amasya bolgesindeki kuguk beylikler Osmanh 
himayesine girdiler. Osmanh nufuzu daha sonra "Eyalet-i Rum" denilecek olan Orta Anadolu kesimine 
dogru etkili olmaya basladi. 

Hamidogullan'ndan satin ahndigi iddia edilen bolge, Osmanhlarla Karamanhlar arasinda 
hizlanan mucadelenin gorunur sebepleri olarak takdim edilir. Ashnda bu iki rakib beyligi eninde 
sonunda birbiriyle karsi karsiya getirecek daha derin sebeplerin bir bahanesiydi. I. Murad 1387'de 
Konya uzerine yurudu ve burada Frenkyazisi adh yerde yapilan savasta Karamanhlan bozguna 
ugratti. Bu durum ayni zamanda Karamanogullan'nin beylikler uzerindeki iddialannin sonunu 
olusturdu. Boylece 1367'den 1387'ye kadarki donemde Osmanhlar en buyuk rakipleri olan 
Karamanhlarin nufuzlarmi iyice kirmis oldular. Karamanogullan Osmanh hakimiyetini tanidi, diger 
beylikler de yine Osmanhlar'in yuksek hakimiyeti altina girmislerdi. Osmanhlar ilk defa Orta 
Anadolu'da onemli sayilabilecek bir ilerleme yapmislar, Sivas'a kadar dayanmislardi. Anadolu'da iki 
kol halindeki ilerleyis birlesmis oldu. 1389'da Kosova savasi Osmanh bayragi altindaki Anadolu 
konfederasyonunun ilk ciddi goruntusunu teskil etmistir. Bu savasa Bati Anadolu beyleri kuvvetleri 
katilmisti. Burada yukanda da temas edildigi gibi buyuk bir basan kazanilmisti, fakat I. Murad'in 
sehadeti, bu ittifakin gozulmesine, Karamanogullan'nin son bir gabayla diger beylikleri kendi yanina 
alarak Anadolu'daki Osmanh topraklanna saldirmasina yol agti. Belki de bu durum babasinin yerine 

43 



gegen Yildirim Bayezid'e koklu bir gozum yolu gosterdi. Bu ise sert ve kati bir anlayisla beylik 
topraklarim vasilik degil dogrudan merkezin kontrolune alip bir Osmanh sancagi haline getirmek idi.68 

Vasallik bagi ile baglanan yahut dogrudan Osmanh topragi olan Anadolu beylikleri halkimn bu 
hakimiyeti kolay kabul edip etmedikleri konusu agik degildir. Osmanh sisteminin merkezilesmemis 
olmasi, beyliklerin cemaat yapisi ile Osmanli cemiyetinin taban itibanyla birbirleriyle ayni kulturel 
gevreye mensup bulunmalan, timar ve mulk yoluyla yerel bey aristokrasisine riayet etme ve onlan 
kendi sistemleri igine almalan, nihayet Rumeli'de gaza sohretiyle sivrilmeleri, olmasi muhtemel 
tepkileri dengelemis ve halkin uyumunu saglamis olmahdir. Ote yandan Anadolu beyliklerinin ilhakini 
mesru zeminlere gekmek igin geg tarihli Osmanh kaynaklannin yeni formullerle ser'i zemini olusturma 
gabalan da dikkat gekicidir. 

8. Yildirim Bayezid'in Merkezi Devlet Modelinin Ortaya Cikisi 

Kosova savasinda I. Murad hayatini kaybederken geride Anadolu ve Rumeli'de onemli 
gelismeler saglamis, beylik yapisindan siynlmis, muhim rakiplerini sindirip kendi bayragi altina 
toplamis ve himayesine almis bir devlet birakmisti. Fakat vasallik siyaseti devletin guglu bir merkezi 
sistem kurmasinin onunde buyuk bir engel olarak durmakta idi. Gerek Anadolu'da gerekse 
Rumeli'deki vasal beyler her an bir firsatini bulduklannda kolayca bu gevsek bagdan kurtulabilirlerdi. 
Nitekim Murad'in savas meydaninda vefati, hem Anadolu'da hem de Balkanlar'da kipirdanmalara yol 
agmakta gecikmedi. Savas alaninda babasinm olumununun hemen ardindan Osmanli tahtina gegen 
Bayezid,69 ilk is olarak igteki rakiplerini bertaraf ederek kontrolu sagladi. Hemen ardindan en onemli 
hedefi, Karamanogullan ile birlesen vasalleri Bati Anadolu Beylikleri oldu. Bizans da firsattan istifade 
ederek bazi yerleri, bu arada Selanik'i geri almisti. Fakat Anadolu'daki meseleler daha aciliyet 
kazanmisti. Karamanoglu Alaeddin Bey Beysehri alarak Eskisehir'e kadar uzandi. Germiyanoglu II. 
Yakub Bey miras yoluyla elinden gikardigi topraklan yeniden zapt etti, Kadi Burhaneddin ise 
Kirsehir'e girmisti. Yildirim Bayezid Sirp krahnm oglu Stephan Lazarevic ile anlasarak onu vasali 
yaptiktan sonra Anadolu'ya gitmek uzere harekete gegti. Onun Rumeli'den aynlmasindan sonra 
Osmanh hakimiyetini tanimayan Uskup ve Pristina havalisi hakimi Vuk Brankovic Kendi bolgesindeki 
sehirleri almaya gahsan Osmanhlara karsi koyduysa da 1391'de Uskup, Pasa Yigit Bey tarafindan ele 
gegirildi ve onemli bir us elde edildi. 

Anadolu'ya gegen Yildirim Bayezid, 1389-1390 kismda Bati Anadolu'daki Saruhan, Aydin, 
Mentese, Hamid, Germiyan beyliklerini dogrudan Osmanh idaresi altina aldi. 1390 sonbahannda 
yaninda Bizans imparatorunun oglu Manuel ve Candarh Suleyman Bey oldugu halde Bati Anadolu'da 
Turk topraklan iginde adeta bir ada gibi kalmis olan tek Bizans sehri Alasehir'i ele gegirdi.70 1390 
Mayismda Karahisar'i Sahip'te bulunan Yildirim Bayezid, Karamanogullan'na karsi hazirhk yapmaya 
basladi, harekete gegerek Beysehir'i aldi, Konya uzerine yuruyup kusatti. Fakat Candaroglu 
Suleyman Bey ile Kadi Burhaneddin musterek bir harekat duzenleyerek Osmanh topraklanna girince, 
kusatmayi kaldinp Karamanogullan ile anlasma yapti. Carsamba suyu her iki devlet arasinda sinir 

44 



oldu, aynca Beysehir ve civan Osmanh sinirlan iginde kaldi. Yildirim Bayezid'in bundan sonraki 
hedefi ise Candarogullan oldu. 71 Sefer igin babasinin olumu uzerine 1391 Martinda Bizans 
imparatoru olan II. Manuel'i yeniden yanma gagirdi.72 Bu arada vasali durumundaki Bizans'in 
bassehrinde musluman tuccann yerlestigi bir mahalle olusmus, bunlann isleri igin bir kadi tayinini 
kabul ettirmis, odenmesi gereken haracin miktanni da artirmisti. §imdi bizzat Bizans imparatorunu 
Candarogullan uzerine yapacagi sefer igin yanma getirtmesi, bir bakima Bizans'in kaderinin kendi 
ellerinde oldugunu gosterme dusuncesinden kaynaklanmaktaydi. 

II. Manuel 8 Haziran 1391'den 1392 Ocagina kadar kuvvetleriyle Yildirim Bayezid'in yaninda 
bulundu.73 Bu sefer sirasinda Osmanhlar Kastamonu-Sinop hattina kadar ilerledilerse de Candarh ve 
Kadi Burhaneddin'in kuvvetleri karsisinda basanh olamadilar. Ardindan Osmancik'a kadar gelindi, 
fakat Corumlu mevkiinde Kadi Burhaneddin karsisinda tutunulamadi. Kadi Burhaneddin Sivrihisar ve 
Ankara'ya kadar uzandi, tahribatta bulundu.74 1392'de Kadi Burhaneddin'in kusatmasi altindaki 
Amasya emirinin Osmanh himayesi altina girmesi uzerine burada Osmanh kontrolu kuruldu. Bu yonde 
Yesihrmak vadisindeki Taceddinogullan, Merzifon bolgesinde Tasanogullan, Bafra hakimi gibi bazi 
mahalli beyler Osmanh hakimiyetini tammislardi. Bu sekilde Osmanhlara karsi koyabilecek baslica iki 
gug odagi kalmisti. Kadi Burhaneddin ve Karamanogullan. Onlann bertaraf edilmesi ancak 1397-98 
yillanndaki mucadeleler sirasinda, Avrupa'daki durumun saglamlastirilmasimn ardindan 
gergeklesecekti. Nitekim Osmanhlar'in Avrupa'daki mesguliyetleri sirasinda yeniden hareketlenen 
Karamanogullanna karsi sefer agilmis, Karamanoglu Alaeddin Bey'in kuvvetleri Akgay'da maglubiyete 
ugratilmis, Alaeddin Bey kagarak Konya kalesine kapanmis, ancak kaleye giren Osmanh kuvvetleri 
tarafindan idam edilmisti. Boylece Konya ve diger Karaman topraklan kontrol altina ahndi (1397 
sonbahan). Ertesi yil Kadi Burhaneddin'in hakim oldugu yerler ele gegirildi. Osmanh ordulan Firat 
vadisinden Memluk topraklanna girerek Malatya-Elbistan'a kadar ilerledi. Bu durum ufukta belirmis 
olan Timur tehdidine karsi muhtemel Osmanh-Memluk ittifakini engellemis, Osmanhlar'in yalniz 
kalmasina yol agmistir. 

Avrupa'da ise Yildirim Bayezid'in bu curetkar hakimiyet anlayisi etkili bir sekilde surmekteydi. 
1392 §ubatmdaki tag giyme toreni sonrasinda imparator II. Manuel, bir sure igin padisahin vasali 
olarak askeri yukumlulukten kurtulmus durumdaydi. Fakat butun Balkanlar'da Turk gucu daha da 
kuvvetleniyordu. Osmanhlar'in Anadolu'daki mesguliyetleri sirasida ug beyleri faaliyetleri devam 
ettirmis, Pasa Yigit yukanda da temas edildigi uzere Vuk Brankovic'e boyun egdirmis, bu arada da 
Firuz Bey Eflak'a, §ahin Bey Arnavutluk'a karsi akinlarda bulunmustu. Fakat Balkanlar'da onemli 
hareketlenmeler olmaktaydi. Eflak prensi Mirgea Silistre'yi geri almis ve Karinabad'daki Osmanh 
kuvvetlerini sikistirmaya baslamis, Venedikliler Mora uzerinde yogunlasirken, Macarlar da Eflak ve 
Tuna Bulgaristan'i uzerinde faaliyetlerini artirmislardi.75 1393'te Bulgar krah §isman Macarlar'in da 
destegi ile baskaldirdi. Bir Osmanh ordusu 17 Temmuz 1393'te Tirnova'yi ele gegirdi. §isman Nigbolu 
'ya gekilmek zorunda kaldi. Boylece butun Bulgar kralhgi Osmanh topragi haline gelmis oluyordu. 



45 



Yalniz Macar sininna yakin Vidin'de bir prenslik birakilmisti, burada Sisman'in uvey kardesi Strasimir 
bulunuyordu. 

Balkanlar'daki duruma geki duzen vermek isteyen Bayezid 1393-1394 kisinda Balkan 
prenslerini ve Palaologoslan Serez'de toplayarak onlarin baglihklanni denemek ve pekistirmek istedi. 
imparator II. Manuel, Mora despotu olan kardesi Theodoras, yegenleri imparator VII. Joannes, 
Manuel'in kayinpederi Konstantin Dragas, Sirp krah Stefan Lazarevic Serez'e geldiler. Bayezid 
Theodoros'dan tasarlamis oldugu Teselya seferine katilmasini, Venedik'e karsi Mora'da belli bash 
sehirlerin kendisine teslim edilmesini istedi. Fakat Theodoras ve Manuel bu teklife sicak bakmadilar. 
Theodoras kagarak Mora'ya gitti. Manuel de istanbul'a zorlukla donebildi. Osmanhlar 1387'de ahnan 
daha sonra 1389'da kaybedilen Selanik'i ele gegirdi, Teselya bolgesine girerek bazi sehirleri aldi. 
Evranos Bey Mora'ya gonderildi. Theodoras ise Argos'u Venedikliler'e birakti (27 Mayis 1394). Ertesi 
yil Osmanh kuvvetleri onemli bir merkez olan Tirhala'yi aldi, burasi Turhan Bey'in karargahi haline 
geldi. Ote yandan Bayezid 1394 Eylulunde istanbul'u kusatma altina almissa da zor durumda kalan 
Bizans halkina denizden gelen duzenli yardimlan 6nleyememisti.76 Kusatma sekiz yil surecekti. 

Osmanh kuvvetleri 1395'te Macaristan'a ani hucumda bulundu, Salankamen, Krasova, Titel, 
Beckerek, Timisvar, Mehadiye gibi kaleler Osmanh akinlanna hedef oldu. Eflak prensi Mirgea'nin 
Macar krah Sigismund'un destegiyle yaptigi harekat, 17 Mayis 1395'te Arges nehri civannda 
Rovine'de basansizhkla sonuglandi. Fakat savasa Osmanh vasali olarak katilan Dragas ve Vukasin'in 
oglu Marko gatismada hayatlanni kaybettiler. Eflak prensligi Osmanh vasalligini kabullendi. 1395 
Haziraninda Nigbolu'daki Krai Sisman ortadan kaldinldi. Osmanhlar'in bu ani ve suratli seferleri, 
Macarlar ve Venedikliler'i harekete gegirdi. Macar krah Sigismund Balkanlar'da bir karsi saldin 
duzenleme isinin onculugunu ustlendi. Papa'nm destegini aldi ve bu hareketi bir Hagh seferine 
donusturdu. Fransa'daki sovalyeler gagriya heyecanla muspet cevap verdiler. Burgonya dukunun oglu 
Jean de Nevers idaresinde 10.000 kisi, Almanya ise 6000 sovalye ile bu harekata katildi. Venedikliler 
birkag gemi saglamayi taahhud ettiler. Midilli ve Sakiz'daki Cenevizlilerle Rodos sovalyeleri deniz 
yolunun kontrolunu ustlendiler. Bati ordulan 1396 Temmuzunda Budin'de toplandi. Eflak prensi 
Mirgea 10.000 kisiyle gelmisti. Sigismund ise 60.000 kisilik bir kuvvet toplamisti. Lehistan, Bohemya, 
hgiltere, ispanya, italya'dan gelme kuguk birlikler ile Hagh ordusunun 100.000 civanna ulastigi tahmin 
edilmektedir. Bu haberi alan Bayezid derhal kendi kuvvetleriyle Tuna boyuna yurudu. Hagh kuvvetleri 
Turkleri Balkanlar'dan atmak, hatta Kudus'e kadar ilerlemek gibi bir romantizm igindeydi. Vidin'deki 
Stratsimir de kapilarmi Haghlar'a agti. Bu kuvvetler Rahova'daki kuguk Turk garnizonunu ezdikten 
sonra Nigbolu'ya vardi. Tuna'ya bakan yuksek bir tepe uzerinde bulunan Nigbolu kalesi stratejik 
bakimdan onemli bir kilit vasfini tasiyordu. Bayezid'in vasali Stephan Lazarevic'in guglerinin de yer 
aldigi Osmanh ordusu kusatma altindaki Nigbolu'nun imdadina yetisti. Kaleden 4-5 km. uzaktaki 
Osmanh ordusuna karsi once Fransizlar harekete gegtilerse de tamamiyle ezildiler ve baslanndaki 
komutanlan Jean esir dustu. Diger Hagh kuvvetleri dagildi, Sigismund ilerlemeye gahstiysa da 
Osmanhlar tarafmdan geri puskurtuldu ve kagmak zorunda kaldi (25 Eylul 1396). 77 

46 



Nigbolu onlerinde kazanilan bu buyuk zafer, Osmanli gucunun Balkanlar'da kat'i olarak 
yerlesmis bulundugunu ve atilamayacaklanni gosterdigi gibi Yildirim Bayezid'e de butun tebaasi, 
hatta Misir'daki hilafet merkezi ve islam dunyasinda buyuk sohret kazandirdi. Bu harekat daha onceki 
Hagh seferlerine benzer ideoloji ve askeri mucadelenin sonuncusunu teskil eder. Neticesi ise durumu 
zaten kotu olan Bizans'tan gok Bati Avrupa'yi ilgilendirmekteydi. Haghlar'in II. Manuel'i ve Bizans'i 
korumaktan gok Macaristan'i dusundukleri ve Orta Avrupa'yi tehdit eden Osmanlilan bu kesimden 
butunuyle gikarmak fikrinin pesinde kostuklan ifade edilir. Kutsal topraklara ulasma ve Bizans'i 
kurtarma ikinci plandaydi. Savas Batih devletlerin musterek kuvvetleriyle Osmanli ordusunun karsi 
karsiya geldigi ilk buyuk mucadeleydi ve bir bakima hem Macaristan'a yonelen Osmanli gucunun 
onunij agmis, hem de en azindan bu bolgeye ulasilabildigini onlara gostermis bulunuyordu. Bu 
mucadele Bizans'm kaderinde onemli bir degismeye yol agmamistir. Nitekim Vidin'deki Bulgar krah 
Stratsimir'i uzaklastinp burayi ele gegiren Bayezid'in onunde sadece istanbul kalmisti. Sehir siddetle 
kusatma altina alindi. Evranos Bey yeniden Mora'ya girdi. Onemli bir sehir olan Argos 1397 
Haziraninda Osmanhlar'in eline gegti. Osmanli gugleri Despot Theodoros'un ordusu Leontarion 
yakinlannda yendi ve Mora'yi bastan basa gegip Modon-Koron'a kadar uzandi. 

Yildirim Bayezid'in butun bu faaliyetleri ona merkezi devlet duzenine gegme imkanini da 
saglamistir. istanbul uzerinde baski kurmasi ve burayi fethetme dusuncesiyle giristigi harekat, 
merkezi bir imparatorlugun teskili igin gerekliydi. Burayi kontrol etmek igin Canakkale bogazinda 
Gelibolu'da bir deniz ussu kurdu. Batidaki basanlar ise ona butun islam dunyasinda onemli bir mevki 
ve hilafet makamindan sultan unvanini kazandirdi. Merkezi devlet idaresinin sartlanni yerine getiren 
alt yapiyi olusturmaya, tahrir, vergi sistemi, ilhanh gelenegine bagli mali usullerin tatbikine, idareyi 
dogrudan hanedan tarafindan yurutulmesini gergeklestirmeye gahsti. Kapikulu ve gulam sisteminin 
yeni bir duzenlemesi gergeklestirildi. Onemli gorevler dogrudan kendisine bagli, kul asilli kimselere 
verildi, kendi baslanna hareket eden ug beyleri, yerli hanedanlar, Turkmen beyleri kontrol altina alindi. 
Boylece merkezi imparatorlugun temelleri atilmis oldu. Aynca yuksek islami anlayisi yerlestirme 
gabalan, geleneksel anlamdaki "gaziligi" yavas yavas geriletti, bunun islami formulasyonu daha 
yuksek bir idealizm iginde takdim edildi. Fakat uygulamalar, yazdiklan eserlerde mesruiyet zeminlerini 
arayan yazarlann belirttigi ve idealize ettiginden farkhydi. Yildirim Bayezid artik bir ug beyliginin degil 
kurumlan ile tesekkul etmis bir islam devletinin sultani idi.78 Yildirim Bayezid'in butun bu gabalan, 
merkeziyetgi anlayisi, yerli aristokrat zumrelerin, hatta ug beylerinin tepkilerini gekti. Ote yandan 
Antalya uzerinden Misir'a ve Hindistan'a baglanan ticaret, Amasya-Tokat'tan iran'a uzanan ipek 
yollan denetim altina almmisti. Bursa ve Edirne gibi Osmanli merkezleri buyuk ticari aktiviteye sahip 
oldu, milletlerarasi ticarete agildi. Bu yeni atilan imparatorluk temelleri, Timur'un ortaya gikisi ve 
Anadolu'ya girisiyle sukut edecek, Fatih Sultan Mehmed'in yeniden imparatorlugu teskil edisine kadar 
toparlanma sancilan gekilecektir. 

9. Timur'un Anadolu'ya Yuruyusu ve Merkezi Devletin Cokusu 



47 



1396'daki Nigbolu savasi sonrasinda istanbul'u kuvvetle tazyik eden Osmanhlar, 1397'de bu 
ablukayi Karaman seferi dolayisiyla biraz gevsettiler. II. Manuel bu sirada Batidan yardim talebinde 
bulunmus, bu gagnlara Fransa'dan bir cevap gelmisti. IV. Charles 1396'da Cenova'yi ve dolayisiyla 
Cenova'nin Bizans topraklanndaki kolonilerini kendisine bagladigi igin istanbul He yakindan 
ilgilenmekteydi. Nigbolu'da Osmanhlara karsi savasan ve hatta esir dustukten sonra fidye odenerek 
kurtanlan Fransiz sovalyelerinden maresal Boucicaut (Jean de Meingre) istanbul'a yardim igin 
gorevlendirilmisti. 1399 yih baslannda maresal Boucicaut kuguk kuvvetiyle Osmanli ablukasini 
yararak istanbul'a ulasti. Bu durum sehirde buyuk sevince yol agti. II. Manuel onunla birlikte 
Avrupa'ya giderek istanbul igin yardim bulmaya galisti (10 Arahk 1399). 79 italya, ingiltere, Fransa'da 
tesebbuslerde bulunduysa da bir yardim alamayacagini anladi. O buralarda ugrasirken yerinde 
biraktigi yegeni VII. loannes istanbul'u savunmaya ugrasiyordu. Bayezid kusatmayi gok siki hale 
getirmisti. Sehir her an dusebilirdi. Fakat tarn bu sirada doguda beliren yeni bir gug Osmanhlarin 
butun planlanni altust etti. 

Mogollann mirasgisi olarak Anadolu'da vasilik iddiasinda bulunan Timur, oldukga genis 
topraklan kontrol altina almis iran, Afganistan, Hindistan ve kuzeyde Altinorda sahasina duzenledigi 
seferlerle etki alanini genisletmisti. 1390'larda doguda Osmanhlarla menfaatleri bir noktada kesismisti. 
1394'te Anadolu'nun dogu kesimine inen Timur, gozunu daha batiya gevirdi. 1399'da Bayezid 
Erzincan'a dogru nufuzunu yaymak istediginde Emir Mutahharten Timur'a siginmisti. Timur 1400'de 
Erzincan'a girmis, oradan Sivas'a saldirmis ve burayi zabtetmisti. Buranin Osmanli idaresinde 
bulunusu, durumu oldukga nazik hale getirdi. Timur ile Bayezid arasinda bir nufuz mucadelesi 
yasandi. Timur gazi sultan sifatiyla islam aleminde sohrete sahip olmus Bayezid uzerine yurumekte 
tereddut ediyordu. Ancak onun diger Anadolu beyleri gibi kendisine tabi olmasini istiyordu ve 
Anadolu'daki statunun degismemesini, beyliklerin yeniden eski topraklanna hakim olmalanni 
arzuluyordu. Bunu Bayezid'e de bildirmisti. Bir anda eski Mogol-ilhanh ve Selguklu rekabeti degisik bir 
sekilde ortaya gikmisti. Timur Mogollar'in, Bayezid ise Selguklular'in varisi gibi hareket etmekteydi. 
Sivas'i tahrip ettikten sonra Timur'un birden Memlukler uzerine yurumek uzere Anadolu'dan gekilmesi, 
onun Osmanhlar'a karsi harekete gegmekte aceleci davranmamasina, hatta tereddut gegirmesine 
baglanir. Sebep her ne olursa olsun aslinda Memluk seferinin Timur igin acil bir durumu yoktu. Belki 
muhtemel bir Osmanli-Memluk ittifakindan gekinerek, oncelikle daha kolay alt edebilecegi Memlukler'i 
Anadolu'nun guneyinden atmak ve boylece Osmanlilan da savasmadan kendisine baglamak gibi bir 
dusunce iginde bulunmasi mumkundur. Nasil olursa olsun Timur Malatya'dan Behisni'ye, oradan 
Haleb'e geldi. Hama ve Hums gibi sehirleri aldi.1 401 ocaginda Dimask'a geldi. Henuz yeni tahta 
gikmis olan Ferec, Kahire'ye gekildi. Timur'un Suriye seferi sirasinda Bayezid siranin 

kendisine gelecegini dusunerek tedbirli davranmak gibi bir egilim iginde degildi. Timur'a karsi 
hareket etmekten gekinmedi. Kendisine siginan Kara Yusuf ve Sultan Ahmed'i himayesi altina aldi. 
Ardindan Timur ile anlasmazlik noktalanndan biri olan Erzincan emirinin uzerine yurudu. Mutahharten 
Bayezid'e boyun egdi. Erzincan Osmanli kontrolu altina girdi. Timur buraya asker gonderdiyse de 

48 



bunlar buraya ulastiginda Osmanh kuvvetleri geri gekilmis bulunuyordu. Timur bunun ardindan Kara 
Yusufun oldurulmesini veya kendisine teslimini istedi. Ote yandan Anadolu beyleri de kagarak 
Timur'a siginmislardi. Sonunda Bayezid'in uzerine yurumeye karar veren Timur, 1402 Martinda 
harekete gegti. Kemah uzerinden Sivas'a geldi. Oradan Yildirim Bayezid'e savasa hazirlanmasini 
bildirdi. iki taraf 28 Temmuz 1402'de Ankara yakinlannda Cubuk ovasinda karsi karsiya geldi. 
Bayezid toplayabildigi kadar buyuk bir ordu ile gelmisti, ordunun sag kanadinda vasali Sirp despotu 
Lazarevic, sol kanadinda buyuk oglu Sehzade Suleyman vardi. Kendisi yenigerilerle birlikte merkezde 
yer almisti. Arkada yanlarda ogullannin idaresinde birlikler bulunuyordu. Timur'un ordulan sayica 
daha ustundu. Ordudaki fillerden de savas sirasinda gok istifade eden Timur, Bayezid'i agir bir 
hezimete ugratti. Osmanh kuvvetleri dagildi. Bayezid'in ogullan savasin kotu gidisi uzerine geri 
gekildi. Anadolu beylikleri kuvvetleri ise Timur ordusundaki beylerinin yanina iltica ettiler. Neredeyse 
kendi basina kalan Bayezid yanindaki az sayida kuvvetle savasi surdurduyse de sonunda esir dustu. 
Bir sure sonra da esaret altinda vefat etti.80 

Ankara savasi ozellikle neticeleri itibanyla Osmanh devleti igin bir donum noktasi olmustur. 
Bayezid'in kurdugu merkezi devlet gokmus, Anadolu birligi bozulmus, beyler eski statulerini kazanip 
yeniden beyliklerinin basina gegmisler, boylece Anadolu'da I. Murad devri baslanndaki duruma 
donulmustu. Timur'un kuvvetleri Bursa'ya girip oradan Bati Anadolu'ya yoneldi ve Osmanhlar gibi bir 
gazi oldugunu gostermek isteyen Timur Latinlerin elinde bulunan izmir'i kusatip ele gegirdi. Bayezid'in 
ogullan ise kisa bir sure sonra birbirleriyle taht mucadelesi igine girdi. Bu durum kusatma altindaki 
Bizans'i oldukga rahatlatti. Ancak Timurlular'in istanbul'a gelerek Rumeli'ye gegmesinden korktularsa 
da bu gergeklesmedi. Osmanh devleti pargalanmisti, Rumeli'deki topraklar ile Anadolu'daki topraklar 
arasindaki bag kopmustu. Osmanhlar kisa bir sure sonra belirsiz bir ortama suruklendi, Osmanh 
tarihlerinde "fetret donemi" denilen yeni bir kaos devri baslamaktaydi. 



1 Osmanh imparatorlugunun Kurulusu, trc. R. Hulusi, istanbul 1928. 

2 Osmanh imparatorlugunun Kurulusu, Ankara 1972. 

3 The Rise of The Ottoman Empire, London 1938. 

4 "The Question of the Emergence of the Ottoman State", UTS, N/2 (1 982), 71 -79; "Osmanh 
Tarihine Toplu Bir Bakis", Osmanh, I (Ankara 1999), 37-60. 

5 Bu tiir literatur igin bk. Sogut'ten istanbul'a. Osmanh Devletinin Kurulusu Uzerine 
Tartismalar, (haz. M. Oz-O. Ozel), istanbul 2000, giris. 



49 



6 O. Turan, Selguklular zamamnda Turkiye, istanbul 1971, s. 505 vd. CI. Cahen, 
Osmanlilardan Once Anadoluda Turkler, trc. Y. Moran, istanbul 1979, s. 149 vd. 

7 Bu konuda tahrir kayitlanna dayali muhtelif bolgelerle ilgili bilgiler igin bk. Anadolu'da ve 
Rumeli'de Yorukler ve Turkmenler, Ankara 2000. 

8 CI. Cahen, a.g.e, s. 296 vd. 

9 Z. V. Togan, Umumi Turk Tarihine Giris, istanbul 1 970, s. 1 54 vd., 267-271 . 

10 CI. Cahen, "Note pour des Turcomans d'Asia Mineure au Xllle siecle", Journal Asiateque, 
sy. 239 (1952), s. 335-354; amlf, "ibn Said sur I'Asia Mineure Seldjuqide", Tarih Arastirmalan Dergisi, 
VI/10-11 (1972), s. 41-50. 

1 1 Bk. A. Yasar Ocak, Babailer isyani, istanbul 1980. 

12 Bunlar igin bk. P. Lindner, Ortagag Anadolusunda Gogebeler ve Osmanhlar, trc. M. 
Gunay, istanbul 2000, s. 17-86; ozelikle S. Divitgioglu, Osmanh Beyliginin Kurulusu, istanbul 1996, s. 
35 vd.; Omit Hassan, Osmanh. Orgut-inang-Davranistan Hukuk-ideolojiye, istanbul 2001, s. 95-107. 

13 Bu beyligin Osmanhlarla irtibath oldugu dusunulmektedir. Bunun igin bk. E. Zachariadou, 
"Pachymeres on the Amorioi of Kastamonu" Byzantine and Modern Greek Studies, III (1977), s. 57- 
70; Ayrica, Z. G. Oden, "Umurogullan Hakkinda Bazi Gorusler", XII. Turk Tarih Kongresi, Bildiriler, 
Ankara 1999, 11,589-594. 

14 F. M. Emecen, ilk Osmanhlar ve Bati Anadolu Beylikler Dunyasi, istanbul 2001, s. 11-13. 
A. Decei, "Le probleme de le colonisation des Turcs Selcoukides dans la Dobrogea au Xllle siecle", 
Tarih Arastnrmalari Dergisi, VI/1 0-1 1 (1 972), 85-1 1 1 . 

15 Suleyman Sah'in Osman Bey'in atasi oldugu iddasi, bizzat onun agzindan nakledilir. 
Asikpasazade'nin eserinde Osman Bey'in Selguklu sultanina karsi bagimsizhk iddiasinda bulunurken 
dedesi Suleyman Sah'in Selguklular'dan once Anadolu'ya girmis oldugunu soyledigi ifade edilir (Tarih, 
Atsiz nesri, Osmanh Tarihleri iginde, istanbul 1949, s. 103; ayrica bak. asagida not 20). Buradaki 
tenakuz dikkat gekicidir. Qunku Suleyman Sah hem Osman'in dedesi olarak gosterilir, hem de bir asir 
onceki Kutalmisoglu Suleyman Sah ile aynilestirilir. Bundan dolayi burada bilingli bir iddia soz 
konusudur ve bu Osman Bey'in degil Asikpasazade'nin yahut onun kaynaginin problemidir. 

16 Butun bu kaynaklardaki soz konusu bilgilerin yorumu igin bk. F. M. Emecen, ilk 
Osmanhlar, s. 1-16. 

17 i. Artuk, "Osmanh Beyliginin Kurucusu Osman Bey'e Ait Bir Sikke", Turkiye'nin Sosyal ve 
Ekonomik Tarihi (1071-1920), Ankara 1980, s. 27-33. P. Lindner, Osman Bey'e ait baska paralardan 

50 



da soz eder. Londra'da British Museum'da bulunan ikinci bir para Osman Bey adini tasir, geg 
Selguklu ve modern ilhanli paralanna benzer. Keza dikkat gekici bir baska para 699 tarihli olup Gazan 
Mahmud Han adina Sogut basilmistir. ("Selguklular, Mogollar ve Osmanlilar Arasinda", Osmanli, I, 
148). 

18 Bazi tarihgiler ve para tarihi ile ugrasanlar, bu paralan sahte olduklan gerekgesiyle 
onceden mahkum ederek hig nazan itibara almazlar. Fakat numizmatlar ayni kanaatte degillerdir. 
(Mesela bak. Oguz Tekin, "ilk Osmanli Sikkesi Ne Zaman Basildi", Toplumsal Tarih, sy. 66 (Haziran 
1999), s. 62-63. 

19 Tartisma gok eskidir. Mesela Wittek'in buna benzer goruslerine karsi F. Koprulu Kayi ile 
bag kurar, aidiyeti ispatlamaya galisir ("Osmanli imparatorlugunun Etnik Mensei Meseleleri", Belleten, 
VII/27 (1943), 284-300). F. Sumer konuyu munakasa ederse de kesin bir kanaat serd etmez ("Kayi", 
islam Ansiklopedisi, VI, 461). 

20 Yazicizade Ali'nin Kayi boyu hakkindaki anlattiklan, Asikpasazade'nin kaynaginda da 
yanki bulmusa benzer. Osman Bey'e bagimsiz oldugunu ifade etmek igin soylettirilen su sozler 
ilgingtir. "ger ben Al-i Selgukvan der ise ben hod Gok Alp ogluyun derin ve ger bu vilayete ben 
anlardan ondin geldim der ise Suleyman Sah dedem hod andan evvel geldi" (Asikpasazade, Tarih, 
Atsiz nesri, Osmanli Tarihleri iginde, istanbul 1949, s. 103). 

21 O. Turan, "Keykavus II", iA, VI, 644-655; N. Kaymaz, Pervane Muinuddin Suleyman, 
Ankara 1970, tur. yer. 

22 O. Turan, Turkiye Selguklulan Tarihi, istanbul 1984, s. 620 vd. 

23 J. Lefort, "13 Yuzyilda Bitinya", Osmanli Beyligi, s. 107 vd. 

24 H. inalcik, "Osmanli Tarihine Toplu Bir Bakis", Osmanli, I, 40; a. mlf, "Osman Gazi'nin 
iznik Kusatmasi ve Bafeus Savasi", Soguften istanbul'a, s. 307; Y. Yucel, Qobanogullan- 
Candarogullan Beylikleri, Ankara 1980, s. 49. 

25 Bu hususta Kramers, Gy. Moravcsik'in gorusleri ile ilgili munakasalar ve yorumlar igin bk. 
L. Bazin, "Antiquite meconnue du titre d'Ataman", Harvard Ukrainian Studies, lll-IV (1980), 61-70. 

26 C. Heywood, "Osmanli Devletinin Kurulus Problemi. Yeni Hipotez Hakkinda Bazi 
Dusunceler", Osmanli, I, 137-145. Cok once Habibu's-Siyer'den hareketle, buna benzer iddialar 
uzerinde durulmustur. CI. Huart, Z. V. Togan'in benzer fikirleri ve dogrudan kaynaga dayali F. 
Koprulij'nun aktanmlari ("Osmanli imparatorlugunun Etnik Mensei", s. 289-90) ornek olarak 
gosterilebilir. 



51 



27 Beldiceanu-Steinherr, "Bitinya'da Gayrimuslim Nufus", Osmanh Beyligi 1300-1389, 
istanbul 1997, s. 8-22. 

28 D. Nicol, Bizans'in Son Yuzyillan (1291-1453), trc. B. Umur, istanbul 1999, s. 135 vd. 

29 F. M. Emecen, ilk Osmanhlar, s. 175-185. 

30 H. inalcik, "Bafeus", s. 306. 

31 Melangeia igin bk. Zachariadou, "ilk Osmanhlara dairTarih ve Efsaneler", s. 368-369. 

32 D. Nicol, Bizansin Son Yuzyillan, s. 150-151, 156. 

33 Asikpasazade, Tarih, (Atsiz nesri) s. 105-111. Bu bilgiler Bizans kaynaklanyla 
karsilastinlmistir. Bunun igin bk. E. Zachariadou, "Ayni makale", s. 368-373. 

34 Genis bilgi igin bk. D. Nicol, Ayni Eser, s. 180-181. 

35 O. Turan, Selguklular Zamanmda Turkiye, s. 645-650. 

36 Genel olarak bk. F. Koprulu, Osmanh imparatorlugunun Kurulusu, Ankara 1972. 

37 F. M. Emecen, ilk Osmanhlar, s. 75-86. 

38 Bu hususta aynca bk. C. Kafadar, Between Two Worlds. The Construction of the Ottoman 
State, California 1995, s. 62 vd.; a. mlf, "Gaza", DiA, XIII, 427-429. 

39 Dastan ve TevarTh-i Muluk-i Al-i Osman, nsr. Atsiz, (Osmanh Tarihleri, istanbul 1949 
iginde), s. 7, 9-10. 

40 E. Zachariadou, "Karesi ve Osmanh Beylikleri iki Rakip Devlet", Osmanh Beyligi, s. 243- 
255; Z. G. Oden, Karasi Beyligi, Ankara 1999. 

41 F. M. Emecen, ilk Osmanhlar, s. 89; Z. V. Togan, "Mogollar Devrinde Anadolu'nun iktisadi 
Vaziyeti", Turk Hukuk ve ikitsat Tarihi Mecmuasi, I (1931), s. 22-27, 32-33. 

42 Seyahatname, trc. M. Serif, istanbul 1330, I, 340-345. 

43 Mesaliku'l-ebsar, ed. F. Sezgin, tipki basim 1988, III, 156-157, 174-175. 

44 F. M. Emecen, ilk Osmanhlar, s. 1 08-1 09. 

45 M. Akdag, "Ankara Sultan Alaeddin Cami Kapisinda Bulunan Hicri 763 Tarihli Bir 
Kitabenin Tarihi Onemi", Tarih Vesikalan, 111/18 (Mart 1961), 366-373. 

52 



46 Genis bilgi D. Nicol, Bizans, s. 255 vd. 

47 Bu konudaki tek monografi, M. Aktepe, "Osmanhlar'in Rumeli'de ilk fethettikleri Cimpi 
Kalasi", Tarih Dergisi, sy. 2 (1950), s. 283-306. Aynca Oikonomides, "From Soldiers of Fortune to 
Gazi Warriors the Tzympe Affair", Studies in Ottoman History of Honour of Professor V. L. Menage, 
istanbul 1994, s. 239-247. 

48 F. M. Emecen, "Gelibolu", DlA, XIV, 1 . 

49 H. inalcik, "Edirne'nin Fethi 1361", Edirne, Ankara 1965, s. 137-160. 

50 F. M. Emecen, "Tarih Koridorlannda Bir Sinir Sehri. Edirne", Edirne Serhattaki Payitaht, 
istanbul 1998, s. 53. 

51 Rumeli'deki surgunler konusunda 0. L. Barkan, "Osmanh imparatorlugunda Bir iskan ve 
Kolonizasyon Metodu Olarak surgunler", iktisat Fakultesi Mecmuasi, XIII/1-4 (1952), 56-78. 

52 H. inalcik, "Osmanh Fetih Yontemleri", Sogut'ten istanbula, s. 443-474. 

53 Ozellikle Kuzeydogu Balkanlar'daki kir kesimlerinde gorulen bu gelisme igin bk. F. M. 
Emecen, "XVI Asirda Balkanlann Kuzeydogu Kesiminde iskan Tipleri ve Ozellikleri Hakkinda Bazi 
Notlar", V. Milletlerarasi Turkiye Sosyal ve iktisat Tarihi Kongresi, Ankara 1990, s. 543-550. 

54 iskanda bu dervislerin rollerinin on plana alindigi klasiklesmis bir galisma. O. L. Barkan, 
"Osmanh imparatorlugunda bir iskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakiflar ve Temlikler", Vakiflar 
Dergisi, II (1942), s. 279-553. Aynca Barkan Osmanh beyliginin kurulusunu bu gelismelere baglar 
("Bir iskan ve Kolonizasyon Metodu olarak Surgunler", iktisat Fakultesi Mecmuasi, XI/1-4, 524-569). 

55 A. Luttrel, "1389 Oncesi Osmanh Genislemesine Latin Tepkileri", Osmanh Beyligi, s. 133- 
136. 

56 A. Luttrel, "Ayni Makale", s. 136. 

57 Genis bilgi D. Nicol, Bizans, s. 294-295. Kralot Marko vo Istoriyata i vo traditsiyota Prilep, 
23-25 Yuni 1995, Prilep 1997. 

58 D. Nicol, Bizans, s. 306-309. 

59 D. Nicol, Bizans ve Venedik, trc. G. C. Guven, istanbul 2000, s. 250; I. Demirkent, "14 
Yuzyila kadar Balkan yanmadasinda Bizans hakimiyeti", I. Kosova Zaferinin 600. Yildonumu 
Sempozyumu, Ankara 1989, s. 8. 



53 



60 Stephan W. Reinert, "Nis'ten Kosova'ya. I. Murad'in Son Yillanna iliskin Dusunceler", 
Osmanh Beyligi, s. 183-230.61 Savas ve cereyan tarzi hakkinda gesitli kaynaklann 
degerlendirildigi gahsmalar igin bk. T. Emmert, Serbian Golgotha. Kosova 1389, New York 1990; a. 
mlf, "The Battle of Kosovo. Early Reports of victory and defeat", Kosovo. Legacy of Medieval Battle, 
ed. W. Vucinich-T. Emmert, Minneapolis 1991, s. 19-40. S. Reinert, "A Byzantine Source on the 
Battles of Bileca and Kosovo Polje. Kydones' letters 396 and 398 Reconsidered", Studies in Ottoman 
History in Honour of Professor V. L. Menage, istanbul 1994, s. 249-272. 

62 F. M. Emecen, "I. Kosova Savasinin Balkan Tarihi Bakimindan Onemi", Kosova Zaferinin 
600. Yildonumu, s. 35-44. 

63 H. Kalesi, "Turklerin Balkanlara Girisi ve islamlastinlma", trc. K. Beydilli, Tarih Enstitusu 
Dergisi, sy. 10-11 (1981), 177-194. 

64 Bunun igin bk. Werner, Buyuk Bir Devletin Dogusu Osmanhlar (1300-1481), trc. O. Esen- 
Y. Onen, istanbul 1986, I, 190. 

65 Bu hususta genis bilgi igin bk. F. M. Emecen, ilk Osmanhlar, s. 1 1 3 vd., 1 25-1 26.66 S. 
Tetindag, "Karamanhlar'in Gorigos Seferi (1367) ", Tarih Dergisi, sy. 6 (1954), s. 161-174.67 S. 
Kofoglu, "Hamidogullan", DiA, XV, 473-474.68 F. M. Emecen, ilk Osmanhlar, s. 45 vd. 

69 Hayati ve faliyetleri igin bk. H. inalcik, "Bayezid I", DiA, V, 231-234. 

70 D. Nicol, Bizans, s. 313-314. F. M. Emecen, "Alasehir", DiA, II, 342-343. 

71 Y. Yucel, XIII-XIV. Yuzyillar Kuzeybati Anadolu Tarihi. Cobanogullan-Candarogullan 
Beylikleri, Ankara 1980. 

72 Bu tarihe kadar Yildinm Bayezid'in Palaiologlarla olan iliskileri igin bk. S. Reinert, "The 
Palaiologoi, Yildinm Bayezid and Constantinople. June 1389-March 1391", Studies in Honor of 
Speros Vryonis, Jr., vol. I. Hellenic Antiquity and Byzantium, New York ts. ayri basim. 

73 D. Nicol, Bizans, s. 318-319. 

74 Kadi Burhaneddin hakkinda Esterabadi, Bezm u Rezm, trc. M. Ozturk, Ankara 1990. Y. 
Yucel, Kadi Burhaneddin Ahmad ve Devleti 1344-1398, Ankara 1970. 

75 H. inalcik, "Bayezid II", DiA, V, 232. 

76 D. Nicol, Bizans, s. 321-323; a. mlf, Bizans ve Venedik, s. 319-320. 

77 A. Atiya, The Crusade of Nicopolis, Londra 1934 (turkge trc. Esat Uras, Nigbolu Haghlar 
Seferi, Ankara 1956); S. Runciman, Hagh Seferleri Tarihi, trc. F. Isiltan, Ankara 1987, III, 384-390. 

54 



78 H. inalcik, "Bayezid I", DlA, V, 233-234. 

79 D. Nicol, Bizans ve Venedik, s. 324 vd. 

80 Timur'un Anadolu harekati ve Ankara savasi hakkinda bk. A. Dersca-Bulgaru, La 
Campagne de Timur en Anatolie, Bukres 1942; Omer Halis Biyiktay, Yedi Yil Harbi iginde Timur'un 
Anadolu Seferi ve Ankara Savasi, istanbul 1934; Y. Yucel, Timur'un Dis PolitikasindaTurkiye ve 
Yakin Dogu 1393-1402, Ankara 1980; H. inalcik, "Osmanlilar", iA, XII/2, 293-294; I. Aka, "Timur'un 
Ankara Savasi 1402 Fetihnamesi", Belgeler, XI/15, 1-22; F. M. Emecen, ilk Osmanlilar, s. 161-173. 



55 



A. OSMANLI TARIHI UZERINE DU§UNCELER 

Turkiye'deki Tarihi Anlayi§ §ekilleri: Yenigag Ba§larmda Siyasi ve iktisadi 
Bunahmlar / Prof. Dr. Suraiya Faroqhi [s.33-44] 

L. M. Munih Universitesi Yakin Dogu Kultiir ve Tarih Enstitiisu / Almanya 

Bu gahsmamn konusu, bugunku Turk tarihgiliginin onemli birkag vasfini, 'donemler' ve 
'donusumler' problemlerini tartisarak ortaya koymaktir. Cevaplandinlmasi gereken asil soru, Turk 
tarihgiliginde, XV. yuzyilda veya XVI. yuzyihn baslannda siyasi, iktisadi veya kulturel agidan gergekten 
yeni bir seylerin ortaya giktigi bir donemin baslayip baslamadigi hususunda bir kanaat olusup 
ousmadigi sorusudur. Bu donem igin, Anglo-Sakson ve de Alman anlayisinda, 'Fruhmoderne' yani 
'Erken Modern Donem' tabiri kullanilir; bu donemden Fransa'da genellikle, 'temps modernes' 'Modern 
Zamanlar' olarak bahsedilir. Turkge istilahta ise bu donem igin, 'Yenigag Tarihi' tabiri kullanilir. 

Biz bu soruyu ug boyutta degerlendirecegiz: Evvela, geleneksel donemlendirmeleri goz onunde 
bulundurmak igin, Osmanh tarihinin umumi manzarasma muracaat edecegiz. Benim kanaatime gore 
daha onemli olan ikinci bolumde, Osmanh tarihgilerinin tespit ettikleri en onemli 'bunahmlan' ve 
'donum noktalanni' ortaya koymayi deneyecegiz.1 

Uguncu bolumde ise nihaT olarak, bana gore 'bunahmlara ve 'donum noktalan'na yonelik 
donemlendirmelere temel teskil eden siyasi, iktisadi ve de kulturel ilkeleri bahis mevzuu edecegiz. Bu 
uguncu bolumun, onceki iki bolumden daha oznel olmasi kagimlmazdir. Boyle bir degerlendirme bize, 
her halukarda Turk bakisi hakkinda, bugun tarihgiler tarafindan izah edilmeye galisildigi gibi, 
'Yenigag'in baslangicmda ve sonunda ortaya gikan daha ziyade sekIT olan tezahurleri asma ve az da 
olsa Osmanh tarihinin saikleri ve akisi hakkinda bir seyler soyleme imkani verecektir. 

Osmanli'nin Baslangici Donemi: Kroniklerin Yapisi 

Osmanh kulturu, XV. yuzyila kadar geri goturulebilen bir tarihgilik gelenegine sahiptir. Ozellikle, 
XVI. yuzyilda Vakayiname (Tarih) kendine has edebT bir tur olarak ortaya gikmistir. Tarihi eserler, 
gogunlukla resmT yani eski devlet gorevlileri tarafindan yazilmistir veya bu sahislar bu hususta 
gorevlendirilmislerdir; sultanlann ve onlann iktidan ilgi odagi durumundadir.2 Eserlerin, evvela Allah'a 
hamd ve Peygambere, salat u selama hasredilen ve nisbeten benzesen (stereotip) girisleri, hitap 
seklinde hukumdara yapilan uzun dua kismi da onemli bir 6gedir.3 

XVI. yuzyilda tarihgi tahtta oturan sultanin islerini nazim halinde yazmak igin hususT olarak 
gorevlendirilmistir.4 Hatta zengin minyaturlerle suslenmis ve hanedanin tarihini ve daha once 
hukumdar olan Sultan Suleyman'in donemini bir dunya ve buyume tarihi gergevesinde tasvir eden bir 
buyuk galismamn bugun birkag nushasi mevcuttur.5 XVII. yuzyilda sehnamecilik memuriyeti ortadan 

56 



kalktiktan sonra, XVIII. yuzyihn baslanndan itibaren resmT tarihT eserler yazdirmak igin yeni bir 
deneme yapildi.6 XVIII ve XIX. yuzyihn vak'anuvTsleri memuriyetleri icabi eserlerini nesir halinde ve 
resim, minyatur olmaksizin kaleme almislardir; umumiyetle arsiv belgelerine kolayhkla 
ulasabilmekteydiler. Osmanh Devleti'nin yikihsma kadar surekli olarak, yazacagi donem kendisine 
siparis edilen ve yazann bizzat yasamadigi gegmis bir donemi kaleme almasi gereken bir vak'anuvTs 
memur edilmistir. Bu gorevlilerin en sonuncusu olan Abdurrahman Seref, kariyerini Cumhuriyet 
doneminde yan resmT tarih encumeninin baskani olarak tamamlamistir.7 Bu istikamete uygun olarak, 
kroniklerin yapisi da hukumdar uzerine sekillendirilmisti; lokal dusunuldijgunde, dikkatler sultanm o 
anda ikamet ettigi veya savas zamaninda serdar-i ekrem olarak gorev yapan sadrazamin bulundugu 
yere gevrilmistir. Bir gok durumda bakis agilan 'istanbul merkezli' ve hususT bir vurgu ile sultanm 
sarayina goreydi. Donemin onemli olaylannin fihristine gelince, gogu kez o donemin padisahmin 
iktidar oldugu donemdeki olaylan anlatan mufassal bolumler ortaya gikmaktaydi. Konunun titiz bir 
sekilde fihristinin yapilmasi igin, o esnada tasvir edilen hususT bir olayin zikri ifadesi kullanihyordu. Bu 
ara bashk el yazma nushalannda sikhkla kirmizi yazi ile belirtilmis ya da XIX. yuzyilda matbaanin 
kullanilmaya baslamasi ile birlikte, bu ara bashklar ozel suslu gergevelere ahnmistir. Bunlar okuyucu 
igin gorsel olarak kolaylik saglamasi agisindan onemli olsa gerektir.8 

Baska kulturlerde de sikhkla goruldugu gibi, XIX. yuzyila kadar ordu-yi humayunun savaslan ve 
zaferleri kroniklerin esas konusunu teskil ediyordu. Eger bir savas sona ermisse, bir alt bashk, 
ateskese ve de bans antlasmasina aynlmistir; bunun disinda, kroniklerde yuksek memuriyet gorevi 
olanlann azilleri, tayinleri, aynca sarayda icra merasimleri diger konulan olusturmaktadir. Nadir de 
olsa baskentte meydana gelen dikkate sayan olaylar hakkmda da bolumler mevcuttur. Bu 
sonuncusuna ornek olarak, sikhkla meydana gelen yangin felaketi ve siki korundugu dusunulen 
pazardaki birdukkandan yapilan hirsizhk olaylan da zikredilir. 

Bu sekil nisbT olarak yoruma pek mahal birakmamaktadir; genellikle yazarlar kendi 
dusuncelerini, belirli bir olayi digerlerinden daha vurgulu anlatmak suretiyle metin dahilinde ifade 
etmektedirler. Eger yazar belirli bir konuda daha mufassal kaynaga sahip veya kendisi olayin sahidi 
ise, yorumla alakah soyledigimiz bu ifadeler soz konusu olmaktaydi. Fakat suphesiz, yazann kendi 
yorumlanni dogrudan ifade ettigi durumlar da vardir. Metnin kendisinde, giris bolumune kiyasla ve 
bundan farkh olarak dim motifler daha nadir kullamlmaktadir. Sultanm zaferleri vasitasiyla devletin 
yayilmasina ve islam'in korunmasina yardim etmesi, Osmanh devlet anlayisinin temelini teskil 
etmektedir. Fakat bu anlayis gok nadir olarak kroniklerde ifade edilir; bu da anlasihr bir husustur. 

Osmanh'mn Baslangig Donemi: Zaman Tasnifinin Eski Ama Cok Muessir Bir Modeli 

Fakat bunun yaninda, bir zaman taksiminin baska bir seklini gerektiren yoruma yonelik gtiglu bir 
tarih yazimi imkani da mevcuttur.9 XVII. yuzyildan itibaren, sultanlann donemleri tarihi hakkmda kafa 
yoran Osmanh yazarlan igin, kuzey Afrikah tarihgi ve devlet teorisyeni ibn Haldun'un hazirladigi model 
onemli bir rol oynamistir.10 Bu temel dusunceye gore her devlet tabTT bir omre sahiptir. ibn Haldun 

57 



bunu, kurulus, gelisme, duraklama ve gerileme donemleri olan sekIT donemlerin bir sonucu olarak 
goruyordu. Eger bu model kabul edilecek olursa, boylece tarihT bir konunun fihristi elde edilmis 
demektir. 

ibn Haldun'un tarih tezi, Osmanli futuhatimn hem dogu ve hem bati sinirlannda nigin durduguna 
cevap teskil ettigi igin, suphesiz 1600 yillanndan sonra Osmanli tarihgileri tarafindan kullanilmaya 
baslanmistir.11 ibn Haldun'a gore, gerileme surecindeki en belirleyici faktoru, sosyal dayanismanm 
kaybolusu olusturmaktadir. Bu durum, gogebelerden bir yuksek sinif bir saray gevresinde yerlesir 
yerlesmez sikhkla ortaya gikiyordu. 

Devletlerin kurulusunun tipik olarak gogebeler tarafindan gergeklestirildigi dusuncesi; ibn 
Haldun'un, bu tur olusumlarm onun igin pek eski olmayan bir gegmiste birgok kez vuku buldugu XIV. 
yuzyil kuzey Afrikasinda edindigi tecrube ile agiklanabilir. Bunun dismda o, Mogol hakimiyeti gaginda 
yasamis ve bizzat kendisi Timur ile muzakerelerde bulunmustur.12 

Fakat gogebelerle alakah bu dusunceler Osmanli tarihgileri igin de onemliydi. Kaynaklann 
yetersizligi XVII. yuzyilin tarihgilerine ve bugunku tarihgilere bu konuda daha kesin bir seyler soyleme 
imkani vermese de, ilk Osmanli sultanlan baslangigta Anadolu'daki gogebelerin yaninda kendilerini 
daha rahat hissetmis olabilirler.1 3 Daha onceki Osmanli sultanlannin, devlet hizmeti igin yenigeriler 
veya garimuslim reayadan gengleri askere alma (devsirme) gibi karakteristik kurumlan gelistirmis 
olmalan, yerlesik hayata yeni baslayan gogebeler arasinda siyasi dayanismanm zayiflamasi igin 
yeterli bir sebep olabilir.1 4 

XVII. yuzyilda yasayan bir yazar igin Osmanli Devleti'nin eski tarihi pek fazla onem 
arzetmemektedir. Fakat ibn Haldun'un fikirleri bir yabanci kabul olarak baskalanndan daha ziyade 
gagdas mulahazalardan neset etmektedir. Ozellikle 1450 ile 1550 yillan arasinda gelistirilen ve 1600 
yillannda ve sonrasinda onemini yitiren Osmanli Devleti'nin klasik kurumlan bu donemin elestirel bir 
gozlemcisi igin gayet anlasihr bir seydi. 

Ozellikle ordunun onemli bir kismi, yani vergilerle beslenen ve bu yuzden kendilerine merkezT 
yonetim tarafindan ucret odenmeyen sipahiler atesli silahlann yayginlasmasi sebebiyle genis olgude 
luzumsuz hale geldi. Bu gergekle nasil basa gikilacagi hususu igin, XVII. yuzyilin Osmanli 
yazarlannca boyle anlasihyordu. ibn Haldun birkag oneride bulunmustu.15 

Ahmed Cevdet Pasa (1823-1895), Fransiz Devrimi'ni, Napolyon'un Osmanli eyaleti olan Misir'a 
gikisini ve hatta erken sosyalizmi kendisi ve okuyucular igin anlasihr kilmayi denedigi eseri ile tarih 
yaziminin yeni bir ornegi ilk defa XIX. yuzyilda gelistirildi.16 Qunku boyle bir tesebbus, sadece 
Yenigag Avrupa tarihi ile muzakere edildiginde mumkun olabilirdi. Fakat bu, daha once belirtildigi gibi, 
standart Osmanli tarih yaziminda sadece savaslann ve bans antlasmalarimn gergevesinde mutat idi; 
oyle ki, ilgili devletlerin dahili gelisimine hemen hemen hig girilmedi. Pek fazla yaygin olmayan ve 
sayilan az da olsa, birkag Avrupah devlet hakkmda bilgi edinmek igin bu konuyla alakah el yazma 

58 



koleksiyonlara ulasma imkanina sahip olmus bazi kimselerin kaleme aldigi eserlerin varligi da 
§uphesizdir. 1 7 Daha eski kroniklerin bu yapisi, Avrupa tarihinin fenomenlerinin tartisilmasim ve 
boylece donemlendirme prensiplerinin oldukga buyuk bir degisimini gerekli kihyordu; Ahmed Cevdet 
Pasa'mn "Osmanh Tarihi" adh eseri, buyuk bir ustahkla Osmanh ve Avrupa sahnelerinde hareket 
ediyordu. 

Yenigag Hakkinda: Turkiye'nin Bugunku Tarih Terminolojisi 

Ahmed Cevdet Pasa'mn kendi zamaninda mutat olan; Osmanh ve daha sonra Turk tarih 
arastirmalannin Avrupa tarih yazimi ile daha yogun olarak karsi karsiya geldigi yeni bir yuzyil 
girdiginde Ahmed Cevdet Pasa oleli birkag yil olmustu.18 

Ahmed Cevdet Pasa'mn olumunun elli yil sonrasindan II. Dunya Savasi'nin sonuna kadar 
buyuk olgude Fransiz tarih yaziciligi ile entelektuel iliski vardi ve bu husus terminolojiyi de 
sekillendirmisti. Dunya savaslan arasinda ve kismen bunu asan donemlere ait Fransiz literaturunde, 
bilindigi gibi Avrupa tarihi, Ronesans ve Reformasyon'dan beri, Fransiz Devrimi'nin smir teskil ettigi, 
'epoque moderne' ve 'epoque contemporaine' gibi donemlere aynlmisti.19 

Bu anlayis, en geg XX. yuzyilm kirkh yillanndan beri, Turkiye'deki el kitaplannda ve ders 
kitaplannda belirleyici olmustur. Turkiye'deki okullarda ve universitelerde buna uygun bir sekilde, 
'Ortagag' ile daha once kisaca bahsedilen 'Yenigag' ve 'Yakingag' arasinda aynm yapmak mutat 
olmustur.20 

Bu arastirmada, 'Yeni Zaman' tabiri burada 'erken yeni zaman' anlaminda kullanilacaktir. Buna 
karsin 'erken yeni zaman' kavrami Turkiye'de sadece ingilizce yazilmis bilim literaturunde, yani 
yabanci bir kelime olarak bilinir ve tarih arastirmalannda hemen hemen hig kullanilmaz. 

'Yeni Qag' Hakkinda: Donemlendirme Meselesine Duyulan Sinirh Bir ilgi 

Bunun dismda, donemlendirme meselelerinin Turk tarihi tartismalanndaki kelimenin sinirh 
anlamiyla nisbeten ikincil bir rol oynamasi belki de ilgingtir. Esasen, Osmanh tarihinin genel 
gorunusunun yazarlan ve bu konuda gahsan arastirmacilar bu sorunsal ile ilgilenmek 
zorundadirlar.Bu tur yayinlann sayisi gok degildir.21 Donemlendirme meselelerinin ikincil bir anlam 
ihtiva ettigi monografiler, uzun zaman dilimi ve umumi tarih arastirmalannda tamamen merkezT bir rol 
oynamaktadirlar. Elbette istisnalar mevcuttur, fakat genelde hepsi bu kurah onaylamaktadirlar. 

Bu istisnalar ile birlikte, 'Dunya Duzeni' anlayisi ile gahsan yazarlar hig suphesiz en onemli 
kategoriyi olusturmaktadirlar.22 iktisadT kariyerlerinin belirli donemlerinde, Immanuel Wallerstein, 
Resat Kasaba, §evket Pamuk, Murat Qizakga veya Huh islamoglu igin, Osmanh Devleti'nin peyk 
olarak Avrupa iktisadT sistemine ne zaman dahil oldugu sorusu merkezT bir rol oynamistir. Baska bir 
deyisle ifade etmek gerekirse, ne zaman Osmanh mulku az veya gok kendine yeten bir butun olarak 

59 



islev icra edemez olmus ise, o donemden itibaren Avrupa'nm hazir uretim pazan, yiyecek maddeleri 
ve hammadde musterisi konumuna dusuriJImustur. Eger boyle birtarih belirlenebilseydi, bu kesinlikle, 
Osmanli tarihinin tamamen farkh iki donemi arasinda ana gizgi olarak kabul edilebilirdi. 

Halbuki tartismalann akisi iginde, elbette ittifak edilebilen ve bu ilhakin gergeklestigi bir 
zamandan yola gikilamayacagi tespit edilmistir. Birgok durumda, XVIII. yuzyihn sonlanna ve XIX. 
yuzyilm baslannda, faydah bir 'cut-off points' (bitis noktasi) olarak tezahur etmistir. Fakat ilhak 
surecinin, onemli sayilabilecek erken bir zamanda bazi bolgelerde mutlaka guglu bir ihracaatla 
baslamis oldugu gibi bir gorus nazar-i itibara alinabilir. Bu gok yonluluk, ilhak hakkindaki 
tartismalarda, donemlendirme sorununun nigin muhtemelen beklendiginden daha az tartisildigini izah 
etmektedir. 

Tarihin Donum Noktalan: istanbul'un Fethi 

Turkge ikincil kaynaklarda, 'modern' donem nadir olarak, istanbul'un 1453 yihnda Osmanhlar 
tarafindan fethi ile son bulmaktadir.23 Tarih devirlerinin bu sinirlan Avrupa tarih yaziminda mutat 
olandan farkh bir varyasyonunu ortaya koymaktadir (1492-Kolombus Karaiblere gikar). Osmanli 
tarihinin akisi igin, Amerika'nin kesfinin (fethinin) Avrupa tarih yaziminda sahip oldugu anahtar gorev 
gibi, istanbul'un fethine ve yeniden yapilandinlmasina da buna benzer bir gorev atfedilir.24 Turk 
tarihgilerinin bu telakkileri, Avrupah Yenigag mutehassislan igin alisilmamis bir husus degildir. 
Bilahare Hiristiyan Avrupa'daki muasirlan istanbul'un fethini felaket olarak gorseler de, dunya tarihi 
agismdan onemli bir olay olarak mulahaza etmislerdir. Daha yeni galismalara bir goz atilacak olursa, 
bugun Bati ve Orta-Avrupa tarihgileri istanbul'un Osmanhlar tarafindan fethini ve Bizans 
imparatorlugu'nun sonunu bir donum noktasi olarak telakki etmektedirler.25 

§uphesiz bu arada, Turk tarihgileri arasinda istanbul'un fethinin anlami ile alakah farkh bakis 
agilan ve ifadeler mevcuttur. Bu olay ve akabinde istanbul'un islamlasmasi ve Turklesmesi, milliyetgi 
gizgide olan tarihgiler igin, Fatih Sultan Mehmed'in bir harikasi ve kahramanhgidir. Bu telakki, 
bugunku istanbul'un 'Heykel Mimarisi'ne de yansimistir. Mesela, bundan hemen hemen yirmi yil once 
bu sultanin buyuk ve oldukga gorkemli ath heykeli, istanbul Belediyesi binasinm gok yakinlannda bir 
yere dikilmistir. Fatih Sultan Mehmed, istanbul'da husnukabul goren yegane padisahtir.26 

Diger taraftan, 'Sefer ve Zafer ideolojisi'ne mesafeli yaklasan veya bunu reddeden yazarlar, 
istanbul'un fethini gergekten sehir tarihine ait bir olay olarak telakki etmektedirler. Bu yazarlan, eski 
Bizans imparatorlarimn metropolu olan sehrin sultanlann baskentine donusturulmesi alakadar 
etmektedir; bu konuda islam? unsurlar onemli olmakla birlikte, tek basina muessir sebep olarak 
gorulmemektedir.27 Ozellikle ticaretin tesviki gibi iktisadT etkenler hususiyetle vurgulanmaktadir. Bu 
sebeple 1453 yih bu tarih geleneginde, 'kuresel' anlaminin yanisira, ozellikle onemli telakki edilen 
'yerel' anlamina da sahiptir. 



60 



Ayrica, 1453 yihnin Turkiye'deki tarihT hafizada Sultan I. Selim'in Memluk Sultanlanna karsi 
agtigi ve Osmanhya, Suriye, Misir ve kutsal sehirler olan Mekke ve Medine'yi kazandiran seferden 
daha onemli olmasi dikkate sayan bir husustur. Bu, Turkiye'den bakildiginda Arap memleketlerinin 
seksen yih askin bir suredir Turkiye disinda olmalan gibi son derece basit bir keyfiyet ile alakali 
olmalidir. 

Suriye ve Misir ile ilgili olarak birfikn butunluk hareketi mevcut degildir ve bu bolgelere duyulan 
resmT teveccuh, Avrupa ve Amerika'ya duyulan ilgiden daha azdir. Buna uygun olarak, okuyucu 
kitlesinin takip ettigi kitaplann onemli bir kismi, Arap dunyasim konu alan eserlere onemli olgude 
ilgisiz kalmaktadir. Diger taraftan istanbul siyasT olmasa bile, iktisadT ve kulturel anlamda bugunku 
Turkiye'nin baskenti konumundadir; ve bunun nigin boyle oldugu sorusu ise, gagdas tarihgiler igin hala 
ehemmiyetli bir husustur. 

Tarihin Donum Noktalan: 1800 Yih mi Yoksa 1600 Yillan mi? 

Yenigagin sinirlanni belirleme hususu, bu gagi takip eden donemlere nisbetle daha zor 
gorunmektedir. Kirkh yillarda yazilan ve bir gok ciltten mutesekkil, yakm zamanlara kadar sayisiz 
baskilan yapilan Osmanh Tarihi adh eserin yazari ve onde gelen bir tarihgi olan ismail Hakki 
Uzungarsih, ilk siniri, Muhtesem Suleyman'in olum tarihi olan 1566 yilmda koymaktadir. Eserinin 
altinci cildi ayni tarihle sona eren Yilmaz Oztuna da ayni seyi yapmaktadir. Bunlan Yasar Yucel ve AN 
Sevim takip etmekte ve bunlar da, 'Osmanh Tarihinin Klasik Donemlerini' isledikleri eserlerini ikinci 
cildinde 1566 yihni bir donem siniri olarak vermektedirler. Bu segim suphesiz, Polonya ve Venedik 
gibi devletlere karsi yapilan futuhatin (Kibns 1570-1573, Girit 1645-1669, Kamieniec-Podolski 1672) 
henuz devam etmesine ragmen, daha once hizla gelisen Osmanh futuhatmin XVI. yuzyilin ortalannda 
sona ermesi sebebiyle soz konusu olmaktadir. Uzungarsih'da bunu muteakiben, 1774 Kuguk 
Kaynarca bansi ile biten donem gelmektedir. 

Bir donem sinir olarak bu yihn segimi, ayni zamanda gagdas tarihgilerin de kabulunu 
kazanmistir. Qunku Emecen ve ihsanoglu da Kuguk Kaynarca'yi 'buyuk' bir yol aynmi olarak kabul 
etmislerdir. Daha ziyade iktisadi yonleri one gikaran tarihgiler de, bu yih yani 1768-1774 Osmanh-Rus 
savasini bir yol aynmi olarak gormektedirler. Son otuz yil iginde, Andre Raymond, Mehmet Geng ve 
Katsumi Fukasawa'nin gahsmalannda, bu savasin, iktisadT bir yayilma doneminden, XIX. yuzyila 
kadar devam eden uzun bir sarsinti donemine gegisi temsil ettigi izah edilmistir.28 

Hakiki bir Yenigag mutehassisi olarak Uzungarsih eserini XVIII. yuzyilin sonundan sonra devam 
ettirmemistir. Eserinde degerlendirilen son otuz yil, ozellikle Sultan III. Selim'in (1789-1807) 
uygulamaya koydugu askerT reformlann anlatimina ayrilmistir; basanh olmasa bile, III. Selim, Yenigeri 
ordusunun yerine modern bir orduyu ikame etmeyi denemistir. Ashnda, XVIII. yuzyilin sonunda bir 
tarih siniri belirlemek, 'y uvar ' a k rakamlann zorlamasimn' dismda pek mumkun degildir. Fakat 
Osmanh siyaseti alanindaki tarihgiler igin, III. Selim'in tahta gegis yih olan 1789'un veya (yeni mutlak 

61 



reformcu II. Mahmud'un) tahta gegis yih olan 1808'in, Yenigagin sona erdigi tarih olarak kabul 
edilmesi savunulabilir bir husustur.29 

Bununla beraber bugunku Turk tarihgileri arasinda, 1800'lu yillann bir donem sonu olarak kabul 
edilmesi hususunda kesinlikle bir konsensus (tarz-i itilaf) mevcut degildir. Sina Aksin tarafindan 1990 
ve 1995 yillan arasinda nesredilen ve ikinci baskisi yapilan Osmanh ve Turk Tarihi adli eserin birinci 
cildi, 'Osmanh Oncesi Turklerini; bunu muteakiben ikinci cildi ise, 'Osmanh Devleti'ni 1300-1600' ihtiva 
etmektedir. Uguncu cildin bashgi: 'Osmanh Devleti 1600-1908' seklindedir.30 O halde XVIII. yuzyihn 
sonuna dogru bir donem sinin soz konusu degildir. Fakat arastirmada sikhkla rastlanan, XIX. yuzyihn 
ortalannda devletin yeniden yapilandinlmasi tesebbuslerini bir 'Donum Noktasi' olarak gorme 
temayulunden kagimlmistir.31 Osmanh Devletinin buyuk futuhat doneminin kapanmasindan sonra, 
sultanin ve burokrasinin degisken keyfiyetlerle devleti birlikte idare ettikleri donem, bu eserde tek ve 
butun bir zaman dilimi olarak telakki edilir. 

Tarihin Donum Noktalan: 1700 ve 1830 Arasi Donem 

Bugunku arastirmalar, bir gok simrlandirmalar olsa da, Osmanh Devleti'nin 'sonunun 
baslangicini 1600'lu yillara goturmeye gahsmaktadir. Bu yaklasim daha onceki nesilde nadir idi. Bu 
donusum, XVIII. yuzyihn ortalannda (yaklasik 1718 ve 1768) iktisadT bir gok alanda gozlemlenebilir bir 
buyumenin ortaya gikmasi ile de alakahdir.32 Bu iktisadT buyume (konjonktur), Mehmet Geng'in XVIII. 
yuzyila ait son derece zor iltizam vesikalan hususunda yaptigi zahmetli bir ugrasi sonunda tespit 
edilmistir. Arap eyaletleri hakkindaki gahsmalar, Osmanh'mn asIT cografyasi hakkindaki ifadelerini 
tasdik etmistir.33 XVIII. yuzyihn ortalanndaki iktisadT genislemede, sadece ticarette meydana gelen 
buyuk iktisadT buyume degil, ayni zamanda sanayide de parlak bir donemin soz konusu oldugu 
dikkate sayan bir husustur. Burada, zanaat dallannin bir gogundaki canlanmanin da son derece 
onemli olmasi dusuncesi, ticaretin buyumesi ve Avrupa'nin belirleyici oldugu bir dunya ekonomisine 
Osmanh iktisadinin dahil olmasi ile izah edilebilecegi anlayisindan kaynaklanmaktadir. Nihayet XIX. 
yuzyilda gergeklesen 'ilhak', gergekten ticaretin boyle biryukselisine sebep oldu. Fakat, XVIII. yuzyihn 
ortalannda birgok Osmanh merkezinde sahit olundugu gibi, tekstil sektorunun canlanmasi, soz 
konusu 'ilhak' modeline baglanamaz. Yeteri derecede izahi kabil olmadigi gibi, Osmanh Devleti'nin 
birbirinden gok uzak bolgeleri arasindaki farkhhklar daima goz onunde bulundurulmahdir: Eger ig 
Anadolu sehirlerinden Tokat XVIII. yuzyihn sonlannda ozerk bir konumda onemli iktisadT bir merkez 
durumunda ise, ayni durum Ege kiyilanndaki izmir igin asla soz konusu degildir. 

Bu arada daha tarn endustrilesmemis ingiltere'nin Akdeniz'de hakim bir gug oldugu 1830'lu 
yillar, yeni bir donemin baslangici olarak telakki edilebilir. iktisat tarihgilerinin zaviyesinden bakacak 
olursak, Osmanh zanaat mamulleri ilk kez azami olgude fabrikasyon urunlerinin dogurdugu rekabet 
baskisina maruz kalmistir. Fakat 1830 civanndaki yillar, siyasal alanda da agir iktidar kaybmin 
yasandigi yillardi; Sultan II. Mahmud (1808-1839), Misir valisi (Kavalah) Mehmed Ali'ye karsi 
kendisini ancak ingiliz kralhginin ve hatta Carin yardimlanni kabul etmek suretiyle savunabiliyordu.34 

62 



Avrupa siyasetinin Osmanli Devleti'nin ig islerine kansmasi, nadir de olsa, daha XVIII. yuzyilda 
vuku bulmustu; fakat artik bu husus simdi daha yogun bir sekil almisti.35 

Tarihin Donum Noktalan: Tanzimat Doneminden Aldulhamid ve Jon Turklere 

Osmanli devlet ricali bu bunahma, terminolojik sozluklere TanzTmat' olarak gegen bir dizi 
tedbirle karsilik verdi. 'Duzen' veya 'Duzenleme' olarak tercume edebilecegimiz bu ifade ile, Turk tarih 
yaziminda 1839 ve 1878 yillan arasi donem anlasihr. Eskiden Arnavutluk'tan Firat'a kadar uzanan bir 
cografyaya sahip olan imparatorlugu kurtarmak igin, bir taraftan yonetimi daha verimli bir hale 
getirmek gerekiyordu.36 Diger taraftan ise, Musluman olmayan azinhklan, hukukT statulerini 
iyilestirerek, milliyetgilik projelerinden ve gorunurdeki bu tur ugraslardan uzaklastirmayi hedefliyordu. 
Bu duzenleme ayni zamanda Avrupali buyuk gugleri, ozellikle ingiliz hukumetini, Osmanli Devleti'nin 
tamamen kendi gucuyle modern bir devlete donusmeye muktedir oldugu hususunda ikna etmekti. 
Cunku, eger bu istikametteki bir gelismeye musaade edilmis gibi gorunuyorsa, mumkun oldugunca 
Osmanli Devleti'nin Avrupali buyuk devletler arasinda ve Balkanlar'da vasiligine soyunduklan kuguk 
devler arasinda paylasilmasi engellenebilirdi. En azindan istanbul'daki hukumet gevrelerindeki kanaat 
bu istikamette idi. 

Devletin ve toplumun bu koklu degisim tesebbusu suphesiz arzu edilen sekilde muessir olmadi. 
Bir taraftan Balkan halklannin mill? hareketleri artik engellenemiyordu. Daha fenasi, Bulgar 
ayaklanmasi ve bu olaym duzensiz Osmanli ordulan tarafindan (meshur Bulgar dehseti 1875-1876) 
kanh bir sekilde bastinlmasi, o zamana kadar Osmanli politikacilan tarafindan onemli ve guvenli bir 
hareket olarak hesaba katilan ingiliz desteginin sona ermesi ile sonuglandi. Bunun disinda, devletin 
yeniden yapilanmasi, ozellikle dis politikadaki basansizhgi, Osmanli devlet ricalinin Musluman halkin 
gozunde mesruiyetinin kaybolmasina sebep oldu.37 Bu insanlar kendilerini gayrimuslimlere gore 
iktisadT agidan magdur olarak goruyor ve bundan boyle de siyasal anlamda magdur edildiklerini 
hissediyorlardi; bu oyle bir durumdu ki, Turkge gok kolay ifade edilebilen, ' (Politik) Duzenin 
Yabancilasmasi" sozu ile tarif edilmistir.38 

Eger butun bunlara ragmen Tanzimat' donemi Turk tarih yaziminda sadece felaketlerin donemi 
olarak anlasilmayacaksa, o halde bu donemde devletin yeniden yapilandinlmasi, sikhkla, yeni 
olusacak bir mill? Turk devletinin on sarti olarak gorulmesi keyfiyeti ile alakadar olmahdir.39 Bunun 
disinda, yeni arastirmalar, 'Modernlesme Kalkismasi'nin Sultan II. Abdulhamid'in (1878-1909) yeni 
istibdat rejiminin kurulmasi ile nihaT olarak sona ermedigini agiga gikarmistir.40 Aksine, Sultan, 
telgraf, fotograf veya demiryollan gibi yeni teknolojinin iktidan tahkim ettigi ve bu teknolojilerin elde 
edilebilmesi igin de kalifiye elemanlann mevcut olmasi gergeginin suurundaydi. Bu donemde egitim 
sisteminde de bir genisleme meydana geldi. Eger bu sebepler vurgulanacak olursa, Tanzimat 
Donemi'nde devleti tek basina idare eden yuksek burokrasinin nufuzu, sultanin kendine yakin 
adamlan lehine buyuk olgude kinlmis olsa bile, tek basina bir donem olarak dusunmek savunabilir bir 
konudur. 

63 



Bu zaviyeden bakacak olursak, 'eski tarz' Osmanh Devleti, 1908 Jon Turk ayaklanmasi ve 1909 
yihnda Sultan Abdulhamid'in azledilmesiyle sona ermistir. Eger, biraz once denendigi gibi, 1908 
yihndaki olaylar basit bir askerT ayaklanma olarak degil de, aksine gergek bir devrim olarak anlasihrsa, 
bu daha gok anlamh gozukecektir.41 Yeni kurulan mesrutT monarsi rejiminin tahkim edildigi o 
gunlerde nefes alacak zaman yoktu. 1908 yihnda Avusturya-Macaristan tarafindan Bosna-Hersek'in 
ilhaki; 1911 yihnda Trablusgarb'in italyanlar tarafindan isgali; 1912 yilmdan itibaren baslayan Balkan 
Savaslan ve son olarak Birinci Dunya Savasi, hukukT kurallann bahis mevzuu olmadigi bir anlayisi 
meydana getiriyordu. Siyasal sinif iginde hizip mucadeleleri, askerT darbe, anayasada ongorulmeyen 
komiteler vasitasiyla alman anayasal kararlar ve son olarak sadece Ermeniler olmasa bile, ozellikle 
Ermenilerin yogun baskisi igin sartlarson derece musaitti. 

Tarihin Donum Noktalan: Osmanh imparatorlugu ve Turkiye Cumhuriyeti 

Daha once temas ettigimiz zaman taksimati, 1923 yihnda ilan edilen Cumhuriyetle son bulan 
Osmanh tarihi ile alakahdir. Bu arada, ekseriyetle Turk tarih anlayisina gore, uzun zamandan beri 
siyaset biliminden daha az Osmanh Tarihi ile iliskisi olan, 80 yilhk Cumhuriyet Tarihi hususi bir bilim 
alani olusturmaktadir. Gergi bu durum, yeni yayinlara bir goz atacak olursak, son senelerde biraz 
degismistir.42 Belki de bu, kismen liberal-demokrat tarihgilerde oldugu gibi muhafazakar-mutedeyyin 
tarihgilerin Cumhuriyetin otokratik modernlesme uygulamasina mesafe koymasiyla baglantihdir. Boyle 
bir arkaplan arastirmasi muvacehesinde, 1923 yihni eskiden daha az bir sekilde yakin tarihin temel 
donum noktasi olarak telakki etme egilimi gorulmektedir. 

Fakat butun bunlara ragmen kaynaklann bugunku durumu Osmanh ve Cumhuriyet tarihi 
arasindaki aynmi, tesvik etmektedir. istanbul'da Osmanh Devleti'nin son on yih ile alakah zengin arsiv 
malzemeleri mevcuttur ve bunlar bugun gelismis bir sekilde kataloglan hazirlanmis ve tarihgilerin 
hizmetine sunulmustur. Buna mukabil Cumhuriyet Donemi resmT arsivlerinin buyuk bir kismi kapahdir. 
Oyle ki, arastirmacilar onemli olgude yabanci arsivlere ve yayinlanmis arsiv malzemelerine muhtag bir 
durumdadir.43 

Tarihin Donum Noktalan: Siyaset ve iktisadin Mutabakati 

Osmanh siyasT tarihinin farkh kademelendirilmesi imkanlanndan yola gikarak, mumkun oldugu 
kadar 'sorunsuz' ve 'bakimi kolay' olani aranacak olursa, soyle bir silsile ortaya gikmaktadir: 'Kurulus 
Donemi (1453'e kadar); 'Genisleme' (1453-1575); 'Bunahm ve istikrar' (1575-1768); 'Yeni Bunahmlar' 
(1768-yaklasik 1830) ve 'Kugulme' (yaklasik 1830-1 91 8). 44 Boyle bir kademelendirmenin kolay bir 
sekilde tatbiki, benim dusunceme gore, Osmanh Devleti'nin yayilmasi, duraklamasi ve de 
kugulmesinin haritada kolay bir sekilde gizilebilmesi ile ispat edilebilir; yani donemlendirme igin 
deneysel olarak tahkik edilebilir olgutler mevcuttur. 



64 



1600'lu yillara, XVIII. ytizyilin sonuna ve XIX. yuzyihn basina tesaduf eden yillann siyasT ve 
askerT bunahmlari da, mevcudiyeti hakkinda kesinlikle ciddi bir suphe bulunmayan bir gok birincil 
kaynakta tespit edilmistir. 

Eger iktisadT gelisme zaman taksimi igin temel olarak kullanilirsa, dikkate sayan bir sekilde ayni 
manzara ile karsilasihr.45 Yaklasik 1450 yihna kadar olan en erken donem hakkinda gok az sayida 
ve daha ziyade Venedik veya Ceneviz kaynaklanna istinat eden bilgiler verilebilir: Bu durum ayni 
zamanda, soz konusu genel tarihlerin nigin ilk kez 1450 yili civanni on plana gikardigini izah 
etmektedir.46 Gergi iktisat tarihgileri igin onemli bir kesit olan 1585'li yillarda paranm buyuk deger 
kaybetmesi, suphesiz Osmanh Devleti'nin bildigi ilk devaluasyon idi ama XVI. yuzyihn sonlannda 
yapilan devaluasyon agir siyasT neticeler dogurmustur. Ez cumle, Osmanh parasinin azalan ahm 
gucu askerT isyanlara sebep olmus ve bu andan itibaren ozellikle devlet ricalinde, artik imparatorlugun 
zirvedeki zamanini astigi fikri yayilmistir.47 

Rusya ile yapilan savasin kaybedilmesini takip eden 1768-1774 yihndan sonraki donemde de 
biz, iktisadT nokta-i nazarlara gore belirlenen donem sinirlandirmasi ile siyasi kriterlere gore yapilan 
zaman taksimi arasinda bir mutabakat gozlemledik. Bunun benzeri, ingiliz ithal mallan yerli sanayii 
agir zarara ugrattigi ve Misirh (Kavalah) Mehmed Ali'nin birliklerinin bati Anadolu sehri Kutahya'ya 
kadar ilerledigi ve Osmanh Devleti'nin yikihsmin gok yakinda oldugunun anlasildigi 1830 yillari igin 
de, siyasT oldugu kadar bir iktisadT bunahmdan bahsedilebilir.48 'Erken Yenigag, gayet esnek bir tespit 
ile XIX. yuzyihn ortalannda son buldugu igin, bu donemi kapsayan yuzyillann, siyasi ve iktisadi olarak 
nisbeten iyi temellendirilmis bir zaman taksimine istinat ettirilmesi isabetli olacaktir. Fakat, tabTT ki hig 
kimse, donemlendirmenin baska segeneklerinin olmadigini iddia etmeyecektir. 

Donem taksiminin Yorumu: 'Yenigag'in Bunahmlannda Ahlak ve Para Akisi 

Bundan sonraki bir adim olarak, bu ana kadar muzakere edilen taksim denemelerinin 
arkasindaki dusunceleri degerlendirmeye gahsacagiz. Daha once gordugumuz gibi, tarihi 
malzemenin, Turklerin arastirmalannda kullandiklan 'Ortagag', 'Yenigag' ve 'Yakingag' kategorilerine 
taksimi nisbeten talT bir rol oynamaktadir. Elbette bu kesinlikle, Osmanh tarihindeki 'donum 
noktalan'na ilgi duymamak anlamina gelmemektedir. Yalniz, bu donum noktalan, ozellikle 'Yenigag' 
olarak tammlanan gagin ortasinda ve sonunda meydana gelen belirli iktisadT ve siyasT bunahmlarla 
tarif edilmistir. 

Yenigagin baslannda meydana gelen bunahmlara gelince, konu daha da karmasik bir hal 
almaktadir, gunku XV. yuzyihn ortasi, Turkiye'de yetisen ve tarih egitimi alanlann zihninde kesinlikle 
'Bunahm Donemi' olarak yer etmemistir. Bu donem zaten, hafizalarda iz birakan istanbul'un fethinden 
sarf-i nazar edecek olursak, Balkanlarda oldugu gibi Anadolu'da da bir yayilma donemidir. Halbuki, II. 
Mehmed'in yaptigi seferler, yuksek vergilere ve buyuk devaluasyonlara sebep olan malT kaynak 
ihtiyacini dogurmustur. II. Mehmed hayatinin sonuna dogru, islamT hukuk tarafindan itina ile korunan 

65 



mesru dim vakiflan kismen kaldirmayi ve askerT hizmetle munasebetdar olan vergilendirilmis timara 
donusturmeyi denemistir. Bu politika, XV. yuzyihn ortalanna kadar olusan toplumsal-siyasal duzenin 
Fatih Sultan Mehmed tarafmdan artik yeterince verimli olmayan bir duzen olarak kabul edildigine 
delalet etmektedir.49 

Bunun disinda, bu yeni duzenleme siddetli mukavemetlere ragmen uygulanmistir. DTnT 
vakiflann gasp edilmesi anlamina gelen bu dTnT-hukukT problem bir an igin goz ardi edilirse, bu 
hareketle, yuksek memuriyette bulunan bir gok Osmanlimn menfaatleri zarar gormus ve bunlar 
kendilerini savunmayi bilmislerdir. Fatih Sultan'in vefatindan sonra, uzun suren taht kavgalanna 
bulasan oglu II. Bayezid bu tedbirleri acilen feshetti.50 

O donemin tarihgileri gibi bugunku tarihgilerin de dikkatini daha ziyade XVI. yuzyihn sonu ve 
XVII. yuzyihn basinda meydana gelen birdizi bunalim gekmistir. 

Sina Aksin tarafmdan nesredilen eserde, 1600 yih ayni zamanda donem sinin olarak segilmistir. 
Zira bu yildan itibaren, yorulmak bilmeden gergeklestirilen yayilmasi artik gegmiste kalan 
imparatorlugun devlet ricalinin mucadele etmek zorunda kaldigi sorunlar alenT bir sekilde gundeme 
oturmustur.51 

Osmanh Devleti, batida Habsburg monarsisi, doguda SafevT devleti ve kuzeyde Rusya gibi 
kuvvetli devletlerle karsi karsiya geldiginden, surekli artan askerT harcamalar yapmak zorunda kalmis 
ve bu harcamalar da re'aya ve hazine igin gunden gune buyuyen bir yuk haline gelmistir. Hatta 
bugunku tarihgiler, Asya kitasindan gegen ticaret yolunun XVII. yuzyilda hala onemini korudugunu ve 
sikhkla zikredilen dunya iktisadmin Atlantik kiyilanna nakledilmesinin, daha onceleri sik sik soz 
konusu oldugu gibi, mutlak olarak gorulemeyecegini ortaya gikarmislardir.52 Buna ragmen Amerikan 
kaynaklanna ulasmadaki eksiklik Avrupali rakiplerine karsi Osmanh Devleti igin elbette nispT bir 
dezavantaj manasina gelmekteydi. 

Bunun disinda, yetmisli yillardan beri XVI. yuzyihn son doneminde ortaya gikan sorunlan tahlil 
eden yazarlar, ozellikle Osmanh Ordusu'nun iktisadT ve teknolojik agiklanndan neset eden 
bunahmlanni vurgulamaktadirlar. Osmanh tarihgiliginin yasayan tarihgiler arasinda en ileri gelen 
tarihgisi olan Halil inalcik'in ornek izahatinda, atesli silahlann yayilmasi, bazi seferler suresince 
muvakkat olarak tanzim edilen parah askerlik gibi sorunlar ortaya konmaktadir.53 

inalcik, duzenli ordular ile parah askerler arasinda, XVII. yuzyil suresince bir gok kez kanh 
ayaklanmalann patlak vermesine sebep olan siddetli zitlasmalann ortaya giktigina isaret etmektedir. 
Umumiyetle uzun sure basanh olamayan isyancilar, sultanin kullan Yenigeriler olarak uzun zamandan 
beri sahip olduklan memuriyetlerinin garanti edilmesini talep ettiler.54 Kaynaklara yapilan bu vurgu ve 
bunlann asken-siyasal kullanimi nisbeten modern bir bakis agisidir; Cumhuriyetin ilk onlu ve otuzlu 
yillannda Osmanh Devleti'nin yikihsinin sebepleri olarak, daha ziyade 'Rusvet' ve 'Harem Yonetimi 
(Kadinlar Saltanati)' gibi ahlakT gozulmeyi gosterme egilimi vardi.55 Bu arada bu sozde rusvetin 

66 



muhtevasi hususu genis olgude arastinlmamistir; Yenigag Osmanli tarihinde ve ayni yillarda 
Fransa'da yaygin bir hal alan makamlann para karsihgi satilmasi gibi hadiseler hususunda sistematik 
gahsmalar mevcut degildir. 

'Harem Yonetimi'ne (Kadinlar Saltanati) gelince; uzun zaman Turk tarihgileri birincil kaynaklann, 
yani Osmanli vak'anuvTslerinin kadin dusmani iddialanni tetkik etmeden aktarmislardir. ilk kez son on 
yilda Amerikali ve Turk tarihgilerinin, Osmanli hanedanimn kadin uyelerinin siyasal hareketlerinin, 
Osmanli hakimiyetinin mesruiyet ve istikran adma yapildigmi kavramak isteyen gahsmalar vardir.56 
Bunun disinda, elli yildan beri Turk tarih yaziminda, Fernand Braudel'in ismiyle ozdeslesen Akdeniz 
Tarihi adh ornek eseri onemli bir rol oynamistir.57 Bu husus, Osmanli tarihinin eski ustatlanndan 
ikisinin, yani 0. Lutfi Barkan (dogum tarihi 1902 veya 1905-1979) ve Halil inalcik'in (1916) 
galismalanna dayanmaktadir. Barkan, 'La Mediterranee et le monde mediterraneen et le a I'epoque 
de Philippe M' adh eserin birinci baskisinin piyasaya gikmasindan kisa bir sure sonra, bu kitabin 
Braudel'in arastirmalarimn Osmanli Tarihi agisindan ehemmiyetini vurgulayan genis bir elestiri 
yayimladi.58 Daha sonraki galismalannda da, Braudel'in tasarladigi ancak Osmanli kaynaklan 
hakkindaki bilgi eksikligi sebebiyle cevaplandiramadigi nufus, fiyat ve beslenme tarihinin temel 
meselelerine bir gozum getirmeye gahsmistir.59 Nazar-i dikkatini ticaret tarihine tevcih eden Halil 
halcik da, sikhkla Braudel'in soz konusu ettigi sorulara benzer meseleleri arastirmistir.60 Gergi 
Braudel'in yazilannm buyuk bir kisminin Turkge'ye tercume edilmesi seksenli yillan bulmustu, ama 
Barkan'in, gahsma arkadaslannm ve de inalcik'in galismalan vasitasiyla, Fernand Braudel'in eseri 
Turk tarih yaziminda uzun bir zamandan beri belirgin izler birakmistir.61 Hem Barkan hem de inalcik 
1600'deki bunalim yillannin manasini, ozellikle meshur ve bednam 'Fiyat Devrimi'ni, Osmanli 
Tarihi'nin siyasT ve iktisadT kaderinin bir donum noktasi olarak vurgulamislardir.62 §uphesiz, son onlu 
ve yirmili yillann arastirmalan, bu bunalimi daha ziyade digerlerinin arasinda gormeye mutemayildirler 
ve buna, ozellikle Barkan'in ongormus oldugu ehemmiyetli bir rol yuklemezler. Sadece Turk yazarlarla 
devam edecek olursak bu meselelerde gerek Turk ve gerekse yabanci arastirmalar arasinda kayda 
deger farkhliklar bulunmamaktadir. Kisa bir sure once §evket Pamuk, 1585 yihnda meydana gelen 
devaluasyonu gostererek, bu devaluasyonun XVIII. yuzyilda madeni paralann kaybettigi degerin gok 
gerilerde kaldigindan kisaca soz etmistir.63 

Bundan baska Pamuk, Barkan'in, 'Fiyat Devrimi'nin Avrupa'daki ve Osmanli'daki fiyatlar 
arasinda boyle bir seviye farkina sebep oldugu hususundaki gorusunu paylasmaktadir. ihtiyag 
maddelerinin ve hammaddenin buyuk bir pompa vasitasiyla ulkeden hortumlandigi gorusunde ise 
biraz mubalaga yapmistir.64 Gergi sehirli zanaatkarlar fiyat artislannda en gok zarar gorenlerdi, fakat 
sadece bu olgu, Osmanli lonca esnafinin, yeni urunlerle ve pazar stratejileriyle degisen duruma nigin 
uyum saglamayi denemediklerini izah etmeye kafi degildir.65 

Para bilimi tarihgisi olarak §evket Pamuk bu agigi izah etmek igin, ozellikle XVII. yuzyilda (XVIII. 
yuzyil da dahil) paranin istikrarsizhgindan neset eden meseleleri soz konusu etmistir. Pamuk, ozellikle 
XVII. yuzyilda Osmanli Devleti'nin ve iktisadinm sikintisini gektigi gumus noksanliginin ticaret ve 

67 



uretime ayni olgulerde kotu bir sekilde tesir ettigine isaret etmektedir. Fakat, iktisadT durgunluk gumus 
sikintisini daha da siddetlendirdigi igin, bu hususta gergekten bir seytan uggeni olusmustur. Pamuk, 
Osmanlinm bu dahili sorunlannin yanmda, ortahgi kasip kavuran gumus sikintismin izahini mumkun 
kilan uluslararasi birlikteliklere isaret etmektedir. Buradaki vurgu, XVII. yuzyilda ve de bu yuzyil 
boyunca Amerikan gumusunun Cine nakledilmesi esnasinda Avrupa'daki gumus sikintisina 
yapilmaktadir. 

Pamuk, Osmanli insan ve uretim kaynaklannin Bati Avrupa'nin tahakkum ettigi dunya iktisadina 
ilhakinin baslangici olarak tanimlanan 'Fiyat Devrimi'nden tamamen uzaklasmistir.66 Bu ispat 
silsilesinden arta kalan yegane faktor, urettigi gumusu Amerikan gumusunden pahaliya mal eden 
meshur Sidrekapsa gibi Osmanli maden ocaklanmn kapanmasina yapilan isarettir. Elbette bu, yerli 
gumus darliginin hayati felg eden gumus sikintisina donusmesine katkida bulundugu gergegini 
degistirmedi.67 

Donem Taksiminin Yorumu: Kulturel Amillerin Manasi 

Bu galismamn akismda bizi sik sik mesgul eden iktisadT ve siyasT donem sinirlannin buyuk 
olgude yakinlasmasi, gegmiste sikhkla goruldugu gibi, kultur tarihine de fark gozetmeksizin ayni 
muameleyi yapmaya sebep teskil ediyordu. Kulturel ve siyasT ihtisam donemlerinin ozdeslestirilmesi, 
istanbul'daki §ehzade, Suleymaniye Camileri ve Edirne'deki Selimiye Camisi igin sukran borglu 
oldugumuz uzun omurlu Mimar Sinan'in (1490-1588) faaliyetlerinin hemen hemen XVI. yuzyildaki 
gelisen buyuk Osmanli hakimiyetinin butun donemini ag gibi ormesiyle tesvik edilmistir. Fakat bazi 
tarihgilerin dusuncesinde oldugu gibi, guglu bir devletin, sanatin uretilmesi de dahil, her seye kadir 
oldugu tasavvuru daha ziyade suuraltinda yatan bir seydi. 

Yeni arastirmalar, Sinan'in ogrencilerinin, ozellikle Sultan Ahmed Camiinin miman Mehmed 
Aga'nin eserlerini, bugun artik Sinan'in saheserinin bir kopyasi olarak telakki edilmedigini ortaya 
gikarmistir. Mehmed Aga'nin en onemli faaliyetleri bunalim doneminde 1600'lu yillarda gergeklestigi 
igin, siyasT iktidann ve sanatsal yuksek verimin ozdeslestirilmesi daha once sorgulanmisti. XVI. 
yuzyildaki onculerinden daha az gosterisli, ancak daha gok alimh olan XVIII. yuzyildaki ressamhk ve 
mimarlik sanatlan da, son yillardaki bazi ehliyetli sanat tarihgilerinin galismalan vasitasiyla yeniden 
degerlendirilmistir.68 NihaT olarak, Edebiyatta oznelin gelismesine olan alakayi gelistiren tarihgiler, 
XVII. ve XVIII. yuzyilm sonlannin manasini bu cihetten gostermislerdir.69 Uzun zamandan beri benim 
gozumde bir skandal olan siyasT ve kulturel ihtisam donemlerinin ozdeslestirilmesi yeni edebiyatta 
alenT bir sekilde hukmunij yitirmistir. 

Eger XVII. yuzyihn sonlannda ve XVIII. yuzyilm baslannda belirgin bir donum noktasi tespit 
edilirse, kultur tarihi alaninda da boyle bir skandal olmasi beklenemez. Fakat, benim kanaatime gore 
XIX. yuzyilm ikinci yansmda aranmasi gereken boyle bir ikinci kirilma noktasi daha gok asikar olurdu. 
1850 ile 1875 yillan arasinda, roman olarak tarif edebilecegimiz ilk anlati eserleri yayimlanmaya 

68 



basladi ve bu edebT tur, XX. yuzyilda, ozellikle Cumhuriyet Donemi'nde Turkiye'de edebiyat 
kavraminin hakim bir turune donustu. Ayni donemde, onceleri yabancilar ve gayrimuslimler tarafindan 
icra edilen ve kisa bir sure sonra Muslumanlar tarafindan ozellikle yuksek ve orta tabaka tarafindan 
itibar edilen fotografgihk, Osmanh kultur hayatina girdi. istanbul'daki tiyatrolar ve edebT iddialan olan 
benzerleri artarak seyirci buluyordu ve halka agik konserlerde de bu soz konusu idi. Ayni donemde, 
gelisen basinin yam sira, eskiden sadece sultanlann, vezirlerin ve egitim kurumlarimn destegi 
gerektigi halde artik, ozel kisilerin de yayinevi kurmasi ve kitap basimim finanse etmesi mumkun 
oluyordu.70 Fazla mubalaga edilmis olmazsa, Turkiye'nin bugunku kultur hayatimn temelleri 1870 ve 
1912 yillar arasinda istanbul'da atilmistir. 

Bu kulturel yenilikler ikincil Turk literaturunde coskuyla ovulmustur; fakat ekseriyetle ilgili 
eserlerden kasit her zaman kultur hayatimn belirli bir alamm isleyen monografilerdir. Buna karsin, 
esash kulturel donusumlerin zamam olarak, kendi butunlugu iginde XIX. yuzyil sonlarimn takdir 
edilmesi, bildigim kadanyla oldukga nadirdir. Zorluk kismen, muhtemelen bugunku Turk kultur 
hayatimn baslangicim surekli 'Gerileme Donemi' olarak telakki edilen bir donemde aramak gerektigini 
yuksek sesle ve agik olarak soylemenin o kadar kolay olmadigiyla alakahdir.71 Fakat belki de, bu 
yogunlasma monografilerde, umumi manzaraya duyulan nefrette ve de zamanla baglantih 
hadiselerde olmustur; daha once gordugumuz gibi, Osmanh tarihinin son donemlerindeki birgok sey 
simdi hala cereyan etmektedir. 

Sonug Olarak 

Eger bulgulanmizi net ifadelerle ozetleyecek olursak, Turk tarih yazimi dar anlamda 
donemlendirme sorununun ve ozellikle olgulu bir 'Baslangig ve Son'u aramamn Yenigag igin nisbeten 
marjinal bir sorun ifade ettigi tartisilmaz bir husustur. 1450 ile 1575 yillan arasindaki yillar, Osmanh 
Devleti'nin 'inkisafi olarak, fakat yeni bir dunya ve insan tipinin kulturleri asan gelisimine muhtemel bir 
istirak anlaminda degil, elbette hususi bir anlam ifade etmektedir. §uphesiz bu son iddia, yaklasik 
1985 yilmdan beri artik kisitlamalar olmaksizin gegerlidir: Abdullah Kuran, bu iki onemli gagdas sahis 
arasinda dogrudan bir baglantimn kesinlikle olmamasina ragmen, Palladio ve Mimar Sinan'in 
modelleri arasindaki yakmliga sasirmistir.72 Bugun, saraya ait gorsel kultur alamnda Osmanh Devleti 
ile italya arasindaki simrlann, eskiden iddia edildigi gibi, daha kabil-i nufuz oldugu kabul edilmektedir. 
Fakat, kaynak sikintisi yuzunden daha fazla seyler soylemek mumkun gorunmemektedir. 

Diger taraftan Turk tarihgilerinin ugraslan esas olarak, Osmanh tarihinin akisim belirleyen 
bunahmlann karakterize edilmesi ve donusumlerin daha yakmdan incelenmesi istikametindedir. Bu 
ugraslann istikametinde, en azindan biling altinda yatan, Osmanh Devleti'nde yerli kapitalizmin nigin 
gelismedigi gibi hususlann da izahi denenmektir.73 

Fakat bu, donemlendirmede sadece Osmanhya ait olgutlerin esas ahndigi anlamina gelmez. 
Osmanhmn son donemlerine kadar uzanan bir gelenege sahip siyasal, toplumsal ve iktisadT 

69 



bunalimlarinin arastinlmasinda, Avrupa ile olan iliskiler sorusu genellikle onemli bir rol 
oynamaktadir.74 §uphesiz burada Ortagag, Yenigag veya Yakingag'daki donemlendirmelerin 
soyutlanmasi soz konusu degildir aksine soz konusu olan, her defa siyasal ve iktisadT genel 
konjonkturdeki degisimlere sebep olan somut sartlardir. Butun bu degisimlerde Avrupali devletler, 
krallar ve tuccar toplumlar, herhangi bir sekilde pay sahibidirler. 1453 yilmda yenilmis dusman olarak 
ve XVI. yuzyihn sonunda ve XVII. yuzyihn baslannda varligi artarak hissedilen, gumus ithal eden ve 
tahil kagakgihgi yapan tacirler olarak tezahur ettiler. 

Napolyon savaslarimn sebep oldugu bunalim zamanlannda ve XIX. yuzyihn baslannda ingiliz 
ve kisa bir sure sonra Avrupa pazarlarma katilmada, Avrupali devletler ve tacirler muzaffer dusman, 
sorunlu muttefik ve iktisadi olarak gittikge ustunluk kazanan ticarT rakipler oldular. XIX. yuzyihn 
ortalannda ve sonunda meydana gelen siyasal ve ktilturel degisimler nihayet Avrupali devletlerin ve 
firmalann faaliyetleri, Osmanh devlet ricalinin, hig olmazsa devletin bir kismini muhafaza etmek igin 
koklu siyasal yapilanmayi goze aldigi arka plani teskil ediyorlardi. En geg 1453 yilmdan beri Osmanh 
Devleti Avrupa politikasinda aktor idi ve bu gergek, 'Bunalim ve Degisim'lerin degerlendirildigi yeni 
Turk tarih yazicihgi vasitasiyla hemen hemen herzaman gunceldir. 

Turk tarih yazimimn entelektuel anlamda en iddiah temsilcilerinin hepsi, iktisadi dinamige guglu 
bir vurgu yapmaktadirlar. Buna karsin, okul kitaplannda siyasal tarih hakim bir rol oynamaktadir. 
Fakat entelektuel duzeyde, siyasi tarihin Yenigag tarihiyle degil de XIX. yuzyil tarihiyle alakah olmasi 
hususunda yeni tesvikler oldu. Bu geg ve nisbeten iyi belgelendirilmis donem igin, siyasal kulturdeki 
degisikliklere girmek mijmkundur.75 

Seksenli yillardan beri kuzey Amerika ve Avrupa tarih yazimindan bildigimiz mikro tarihe, 
subjektif ve 'Zihniyet Tarihi'ne yonelme, Turk anlayismda da oyle tamamen hesaba katilmayan bir sey 
degildir; fakat karsilastirdigimizda talT bir rol oynadigi da muhakkaktir.76 Bu muhtemelen, bugun hala, 
basit bir sekilde insanin kendini soyutlayamayacagi iktisadT problemlerin insanin gunluk hayatina had 
safhada tesirlerinin oldugu gergegi ile alakahdir. §u veya bu gibi, iktisadT realitelerden sarf-i nazar 
belki de zengin ulkelerin bir luksudur. 

1 Dogru ifade edecek olursak, bu gahsmada da soz konusu edilecek olan, Turkler 
tarafindan yapilan' ve Turk olmayanlar tarafindan yapilan' tarihgilik arasindaki aynm sunTdir. Bu 
tarihgi kategorilerinin her ikisi arasinda, donemlendirme hususunda temel fikir aynhgi oldugu iddia 
edilemez. Cunku bana, Turklerin durumlan hakkinda konusmam rica edildigi igin, ister istemez bu 
kategorileri yapmak zorunda kaldim. 

2 Verileri uzun bir zamandan beri eskimis olan fakat daha henuz yeri doldurulmayan 
Osmanh Tarihgileri hakkinda ansiklopedik bir bakis igin bkz. Franz Babinger, Osmanh Tarih Yazarlan 
ve Eserleri, gev.: Coskun Ogok, Ankara 1982. Eserin ash, Die Osmanischen Geschichtsschreiber und 
Ihre Werke, Leipzig 1927 kunyesiyle yayinlanmistir. Turkge tercumesi bazi ilaveler igermektedir. 

70 



3 Allah'a hamdin ve Peygamber'e salat u selamin gok kisa tutuldugu, ardindan Sultan IV. 
Murad'a uzun ovgulerde bulunan boyle bir hitaba bir drnek olarak karsilastirimz; Evliya Qelebi 
Seyahatnamesi, I. Kitap istanbul Topkapi Sarayi Bagdat 30 Yazmasinin Transkripsiyonu-Dizini, haz. 
Orhan Saik Gokyay, istanbul 1995, s. 9. 

4 Bu sahis, iranh sair FirdevsT'nin Sehname adh eserinden mulhem olarak Sehnameci 
unvanina sahipti ve bu yazarlar ornek olarak iranh sair FirdevsT'nin Sehname adh eserine 
oykunmuslerdir. 

5 Esin Atil, The Age of Sultan Suleyman the Magnificent, Washington, New York 1987, s. 
89-97. 

6 Bu yazarlar Osmanhca'da 'vak'a-nuvTs' olarak tanimlanir. 

7 Bkz. Christine Woodhead, "Shahnamedji", The Encyclopedia of Islam (El) 2. Baski, 
Leiden 1960. 

8 Osmanh kroniklerinin kisa bir mulahazasi igin bkz. Suraiya Faroqhi, Approaching Ottoman 
History: an Introduction to the Sources, Cambridge 1999, s. 144-173. 

9 Bu tur tarih yorumuna guzel ornekler igin Mustafa AIT'nin kronigi (1541-1600) ve yorumlan 
igin bkz. Cornell H. Fleischer, Bureaucrat and Intellectual in the Ottoman Empire, The Historian 
Mustafa AIT (1541-1600), Princeton 1986. ibrahim PegevT'nin XVII. yuzyilaki kahve ve tutun igmekle 
alakali yorumlan igin bkz. Hans-Joachim Kissling, "Zur Geschichte der Rausch-und Genussgifte im 
Osmanischen Reiche", Zeitschrift fur Sudostforschungen, XVI (1957), s. 342-355. XVIII. yuzyilda 
Mustafa Naima, ozellikle tarihT eserinin onsozunde gayet agik bir sekilde yorumlarda bulunmaya 
gayret gostermistir: Lewis Thomas, A Study of Naima, haz.: Norman Itzkowitz, New York 1972. 

10 Cornell Fleischer, "Royal Authority, Dynastic Cyclism and 'Ibn Haldunism' in Sixteenth- 
Century Ottoman Letters", Journal of Asian and African Studies, 18 (1983), s. 198-220. 

11 XVIII. yiizyilin ilk yansmda vak'a-nuvTs olarak gorev yapan Mustafa Naima, Osmanh 
Devleti'nin sinn-i nema'sini goktan astigi, fakat Koprulu ailesinden gelen vezirlerin akilh politikalan 
sebebiyle gerilemenin bir muddet igin geciktigi dusuncesindedir. Bu yazar, Fetih ve devletin teskili 
doneminden baslayan ve kurulus ile biten bes donemden bahsetmektedir. Na'Tma'ya gore bir gok 
devlet bu ikinci donemi yasayamazlar. Qunku, daha onceki fatih sultanlann yakin adamlan basanyla 
politikadan uzaklastirilmalanna karsi kendilerini mudafaa etmislerdir. Oguncij donem, siyasi ust 
kademenin emniyeti ve kendine olan guveni ile tavsif olunur. Eger devlet futuhati biraktiysa, sorunlar 
dorduncu donemde baslar. Devleti yonetenler artik gegmiste yasamayi adet haline getirirler. 
Na'Tma'mn dusuncesine gore, Osmanh devleti igin bu dorduncu donem 1683 Viyana bozgununa 
dayandinhr. Fakat bu bir kere daha savusturulmustur. Gerilemenin ciddi olarak basladigi besinci 

71 



donem, mutadin disina gikma ve muessir olmayacak yeniliklerle ugrasma ile kendini gosterir. L. 
Thomas, a.g.e., s. 77 (dipnot: 10). 

12 Biyagrafi igin bkz., M. Talibi, "Ibn Khaldun", EI2. Baski. 

13 Bu sorunsalin daha entelektuel bir sekilde tartisilmasi igin bkz. Cemal Kafadar, Between 
Two Worlds, The Construction of the Ottoman State, Berkeley, Los Angeles 1 995. 

14 Halil inalcik, "The Ottoman Empire, The Classical Age, 1300-1600, London 1973, s. 65- 
75. Ayrica bkz. Basilike Papoulia, Ursprung und Wesen der Knabenlese im osmanischen Reich, 
Munchen 1963. 

15 Fleischer, a.g.e., dipnot: 11 'de oldugu gibi. 

1 6 Christoph Neumann, Das indirekte Argument, Ein Pladoyer fur die Tanzimat vermittels der 
Historie. Die geschichtliche Bedeutung von Ahmed Cevdet Pasas Tarih, Munster, Hamburg 1994. 
Ayni yazar, " Mazdak, nicht Marx: Fruhe osmanische Wahrnehmungen von Sozialismus und 
Kommunismus", Turkische Wirtschafts-und Sozialgeschichte von 1071 -bis 1020, haz.: Hans Georg 
Majerve Raoul Motika, Wiesbaden 1995, s. 211-226. s. 

17 Mesela, XVII. yuzyilin sonunda Avusturya'da savas tutsagi olarak ikamet eden Osman 
Aga daha sonraki yillarda bir 'Nemge Tarihi' yazmistir. Bkz. Osman Aga, Der Gefangene der Giauren. 
Die abenteuerlichen Schicksale des Dolmetschers Osman Aga aus Temeschwar, von ihm selbst 
erzahlt, gev. ve agiklamar: Richard Kreutel ve Otto Spies, Wien-Koln-Graz 1962, s. 13. 

18 Osmanli tarihi ile yogun bir sekilde ugrasan iki geg donem Osmanh tarihgisinin tarihi tasviri 
igin bkz., Christoph Herzog, Geschichte und Ideologie: Mehmed Murad und Celal Nuri uber die 
historischen Ursachen des osmanischen Niedergangs, Berlin 1996. 

19 'epoque contemporaine' bir muddet sonra tabu olarak artik gagdas degildir; Fransiz 
yazarlan son onlu yillardan bahsettiklerinde, daha ziyade 'histoire du temps present' tabirini 
kullanirlar. Bu son tanim Turk terminolojisine girmemistir. 

20 Bunlar ayni zamanda, dogentlik sinavma giren tarih alani dogentleri igin de ozel alanlardir. 
Yukanda isaret edilen alanlann yam sira, 'Eskigag', 'Cumhuriyet Tarihi', Osmanli Devleti ve Turkiye 
dismdaki Turk halklannin tarihini igeren'Genel Turk Tarihi' ve de 'Osmanli Muesseseleri ve 
Medeniyeti Tarihi' gibi alanlar vardir. YOK'un bir alt birimi olan Universitelerarasi Kurul'a, higbir yerde 
gaglan birbirinden ayiran zaman ayriminin yapilmadigini igeren onerge sunulmustu. 1450 yihndan 
onceki yillan kapsayan galismalan igeren donemin 'Ortagag' alanina ait oldugu hakkinda genelde bir 
ittifak vardir. Buna karsin, XVIII. yuzyilin sonundan Osmanli Devleti'nin yikihsina kadar olan zamani 
degerlendiren gahsmalar 'Yakingag Tarihi' alanina girmektedir. Fakat bazi ozel durumlarda bir 
gahsmanin tasnifi, duruma gore adayin aleyhine olabilecek son derece tartismali bir durum 

72 



arzedebilir; gunku, 'Bu segilen bilim dalina uygun degildir' seklindeki bir argumanin muracaatin 
reddedilmesine sebep oldugu daha once vuku bulmustu. 

21 Burada temel ahnan metinler: T. Yilmaz Oztuna, Baslangicindan Zamanimiza Kadar 
Turkiye Tarihi, 12 Cilt, Oilt: I, Turklerden once Anadolu ve Anadolu'ya Gelmeden once Turkler, 
Selguklular ve Anadolu Beylikleri, istanbul'un Fethine kadar Osmanh imparatorlugu, Fatih Sultan 
Mehmed ve ikinci Bayezid 1453-1512, Yavuz Sultan Selim Kanuni Sultan Suleyman, Kanuni Sultan 
Suleyman ve Zamam,1566'ya kadar, Asnn Sonu, 1566-595, Asir, Asnn Sonlari, Asir, Asirlar, istanbul 
1963-1967. ismail Hakki Uzungarsih, Osmanh Tarihi, 4:l, Anadolu Selguklulan ve Anadolu Beylikleri 
Hakkmda bir Mukaddime ile Osmanh Devleti'nin Kurulusundan istanbul'un Fethine kadar istanbul'un 
Fethinden Kanuni Sultan Suleyman'in Olumune kadar, B6lum:1: Selim'in Tahta Cikisindan 1699 
Karlofga Andlasmasina kadar, B6lum:2, XVI. yuzyil Ortalanndan XVII. yuzyil Sonuna kadar,B6lum:1, 
Karlofga Antlasmasindan XVIII. yuzyilm Sonuna kadar, , B6lum:2: XVIII. yuzyil. Ankara,; Bizi burada 
kiyidan koseden ilgilendiren XIX. yuzyil igin bu seriyi Enver Ziya Karal devam ettirmistir.Sina Aksin 
(Nesr. ), Turkiye Tarihi, , Osmanh Devletine kadar Turkler, Ciltll, Osmanh Devleti 1300-1600,: 
Osmanh Devleti 1600-1908, CiltlX, Cagdas Turkiye 1908-1980, Cilt:V: Bugunku Turkiye 1980-1995, 
istanbul 1 990-1 995.Yasar Yucel, Turkiye Tarihi,: Fetihten Osmanhlara Kadar (1018-1300); Cilt:ll, 
Osmanh Donemi (1300-1566) Osmanh Donemi (1566-1730), , Osmanh Donemi (1730-1861), Ankara 
1991, 1992. Kultur ve muesseseler tarihini igeren besinci cilt benim elimde bulunmamaktadir. 
Ekmeleddin ihsanoglu (Nesr. ), Osmanh Devleti ve Medeniyeti Tarihi, 2 Cilt, istanbul 1994, 1998. s. 

22 Immanuel WallersteinNew York 1974, 1980, 1989. Turk arastirmacilann tesrik-i mesaisi 
igin bkz., Immanuel Wallerstein, Hale Decdeli ve Resat Kasaba, "The Nesr.: Huh islamoglu-inan, The 
Ottoman Empire and World Economy, Cambridge ve Paris 1987, s. 88-100. islamoglu'nun kendisi igin 
bkz26. Murat Qizakga igin bkz., "Price History and the Bursa Silk Industry: A Study in Ottoman 
Industrial Decline, 1550-1650", ve Sevket Pamuk igin bkz., "Commodity Production for World Markets 
and Relations of Production in Ottoman Agriculture", a.g.e., s. 178-202. 

23 'Ortagag tarihi' bashgi altinda asagidaki konular degerlendirilir: Anadolu Selguklu Devleti 
(XII -XIII. yuzyil), Anadolu'daki ilhanh-gol Hakimiyeti (XIII. yuzyihn sonu-XIV. yuzyilm basi), Anadolu 
Beylikleri Donemi (XlV.-XV.yuzyil). 

24 Uzungarsih, 22. dipnotta ifade edildigi gibi, genel Osmanh Tarihi'nde de istanbul'un fethi 
ile baslar. Ve bu bu gagin boyle sinirlandinlmasi da ragbet gormektedir. Bunun ideolojik ve de pratik 
sebeplerinin yanisira, anlatim diliyle yazilan eserler ve arsiv belgeleri gibi Osmanh kaynaklan, ancak 
II. Mehmed'in doneminden itibaren daha zengin bir sekilde ortaya gikmaktadir. Oztuna igin de 1453 
yih, eserinin uguncu ve dorduncu ciltlerinin sininni olusturmaktadir. Buna karsm, modern ikincil 
literaturde de, 1453 yihni donum noktasi olarak degerlendiren gahsmalar mevcuttur. Ornegin, Yucel 
ve Sevim butun sekIT donemleri (1300-1566) tek bir ciltte ozetlemisler, ancak 1453 yih, bir donemin 
donem sininni degil, o donemin ortasini teskil etmektedir. Feridun Emecen de, ihsanoglu tarafindan 

73 



nesredilen, 'Osmanh Devleti ve Medeniyeti Tarihi' eserin birinci cildinde, bu yili (1453) atlamis ve 
makalesinde baslangicindan 1774 yilina kadar olan donemi bir gizgide vermistir. Buna benzer olarak, 
Sina Aksin de eserinin ikinci cildinde 1300-1600 yillan arasini esas olarak almistir. 

25 Bkz. Bodo Guthmuller ve Wilhelm Kuhlmann, Europa und die Turkei in der Renaissance, 
Tubingen 2000, ve bu eserde zikredilen son derece zengin literature bkz. 

26 Pek esit olmasa da, Turklerin tarihT suurunda Fatih Sultan Mehmed'e benzer bir yeri olan 
Muhtesem Suleyman'in heykeli istanbul'da degil, Macaristan'da pek meskun olmayan Zigetvar 
ovasindabulunmaktadir. Bu heykel, Turk makamlannca finanse edilmis, ancak halkin zihninde pek bir 
onemi yoktur. Belediye veSuKemerleri arasindaki meydandan daha az urkutucij olmaktan ziyade 
basansiz yer altina inen, yani kisa zaman once hizmete giren istanbul Metrosunun girisinde, Osmanh 
minyaturleri tarzinda fayans resimler, sehrin eski tarihi ve de 1453 yihnda Osmanh gemilerinin, 
fetihten kisa bir sure once karadan Halig'e indirilmesi tasvir edilmektedir. 

27 Halil inalcik, "The Policy of Mehmed II Toward the Greek Population of Istanbul and 
theByzantine Buildings of the City", Dumbarton Oaks Papers, GulruNecipoglu.Architecture, 
Ceremonial and Power, The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries, Cambridge MA 
1991; Gulru Necipoglu, "The Life of an Imperial Monument: Hagia Sophia after Byzantium", Hagia 
Sophia from the Age of Justinian to the Present, nesr.: Robert Mark and Ahmet 5. Qakmak, 
Cambridge 1992, s. 195-225. Aynca, Theocharis Stavridis'in yakin zamanda yayinlanan eseri, The 
Sultan of Vezirs, The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasa Angelovic, Leiden 
2001 ve Qigdem Kafesoglu'nun yayina hazir eserine bkz. 

28 Mehmet Geng, "XVIII. yuzyilda Osmanh Ekonomisi ve Savas", Toplumsal Arastirmalar 
Dergisi, 49, 4 (1984), s. 51-61; 50 5 (1984), s. 86-93; Fransizca Tercumesi, "L'economie ottomane et 
la guerre au XVIIIe. siecle, "Turcica, XXVII (1995), s. 177-1196; Katsumi Fukasawa, Toilerie et 
commerce du Levant d'Alep a marseille, Paris 1987; Andre Raymond, Artisans et commergants au 
Caire, au XVIIIe siecle, 2 cilt, Damascus 1973-1974. 

29 Yucel ve Sevim donem simrlandirmasinda daha geriye yani 1730 yihna gitmektedirler. 
Galiba bu husustaki kanaatin temeli, bu yilda III. Ahmed'in ve sadrazamin devrilmesiyle birlikte, 
Osmanh idarecilerinin Fransa ile tesis ettikleri sanatsal ve entelektuel iliskilerin sona ermesi olayina 
istinat etmektedir. Yilmaz Oztuna farkh bir donemlendirme yapmis ve eserinin sondan bir evvelki 
cildinde, III. Ahmed'in (1703) tahta culusundan XIX. yuzyil ortalannda ongorulen Tanzimat'a kadar 
goturulen uzun bir XVIII. yuzyili islemistir. 

30 Sina Aksin'in, 22. dipnotta ifade edildigi gibi, eserinin son iki cildi Modern Turkiye ile 
alakahdir; cilt: 4: Cagdas Turkiye 1908-1980, cilt:5: Bugunku Turkiye 19801995. 



74 



31 Devletin yeniden yapilandinlmasi (Tanzimat) igin arastirmada bir gok onemli donemegler 
vardir: 1839 yih, yeni tahta cuius etmis Sultan Abdulmecid'in tebasina, mal, can ve inang ozgurlugu 
verdigi bir tarihtir; Muslumanlar He gayrimuslimlerin hukukT esitligi saglandigi igin 1856 yih; ve nihaT 
olarak 1876 yilini zikretmek gerekir; zira bu yilda, kisa bir sure gegerliligi olsa da, ilk defa bir anayasa 
hazirlanmis ve ilan edilmistir. Aksin'in denetiminde hazirlanan eserlerde aynca ahsilagelmis olmayan 
1918-1923 Jon Turkler doneminin, Gegici Hukumetin ozeti ve 1980 yih askerT darbesine kadar 
Cumhuriyet Tarihi tek bir donem iginde verilmistir. Suphesiz bunun arkasinda.Eric Jan Zurcher'i buna 
benzer donemlendirme yapmaya sebep olan dusunceler yatmaktadir:Turkey,a Modern History, 
London-New York 1993,s.4.Cumhuriyetin kurulusundan sonraki yillarda Mustafa KemalAtaturk ile 
ittihad ve TerakkT Cemiyeti'e mensup eski arkadaslan arasinda siddetli tartismalar 
olmustur.Ancak.Cumhuriyetin kurucu sahsiyetleri eski Jon Turklerve bunlann cemiyetleri, Yunan 
isgalini (1920-1922) kirmada onemli bir rol oynamislardir. 1923 yihndan sonra.Osmanh Gegmisi ile 
butun alakayi kesme temayulu, Qaglar Keyder'de de gorulmektedir: London-New York 1987. Yalniz, 
Keyder 1950 yilini, devleti kuranlann partisinin.ticari ilgilerin onemli bir rol oynadigi muhalefet 
tarafmdan alasagi edilmesi sebebiyle bir donem sonu olarakgormektedir. 

32 Geng, dipnot 29'da ve deManufacturingintheOttoman Empire and Turkey 1500-1590, 
Albany 1994, s. 59-86. 

33 Bkz. Raymond, Artisans et commercants ve Fukasawa,Toilerie. 

34 Engin Akarh, "Provincial Power Magnates in Ottoman Bilad al-Sham and Egypt, 1740- 
1840",nesr.:Abdeljelil Temimi, La vie sociale dans le provinces arabes a I'epoque ottomane, 
Zaghouan 1988, III, s. 41-56. 

35 AN ihsan Bagis.Osmanh Ticaretinde GayriMuslimler,Kapitulasyonlar,Beratli Tuccarlar ve 
Hayriye Tuccarlan (1750-1839), Ankara 1983. 

36 Bu ayni zamanda buyuk yerlerde, ozellikle istanbul'undegisiksemtlerinde yerel idarelerin 
kurulmasin sagladi.Bkz. ilber OrtayliTanzimattan Cumhuriyete Yerel Yonetim Gelenegi, istanbul 
1985. 

37 Serif Mardin, Freedom in an Ottoman Perspective", nesr.:Metin Heper ve Ahmet Evin, 
State, Democracy and the Military, Turkey in the 1980s, Berlin-New York 1988 idris Kugukomer, 
Duzenin Yabancilasmasi.Batihlasmaistanbul 1969. 

39 Bu sebeple, Tanzimat'in 100. ve 150. yildonumubuTanzimatdusuncesine ve 
arastinlmasina hasredilen bir kulliyat olusturulmasina sebep olmustur: Tanzimat'in lOOuncu 
Yildonumu Munasebetiyle, istanbul 1940 ve nesr.: Hakki Dursun Yildiz, Gulhane Hatt-i Humayunu, 
150. Yihnda Tanzimat, Ankara 1992. 



75 



40 Selim Deringil, The Well-Protected Domains, Ideology and the Legimitation of Power in 
the Ottoman Empire, 1876-1909, London 1998; Selguk Aksin Somel, The Modernization of Public 
Education in the Ottoman Empire, Islamization, Autocracy and Discipline, Leiden 2001 . 

41 Aykut Kansu, The Revolution of 1908 in Turkey, Leiden 1997. 

42 Bundan sonraki paragraflarda, 1923 yihnda ilan edilen Cumhuriyetin kendileri igin oyle 
derinlemesine konu olarak anlam ifade etmeyen yazarlarla karsilasacagiz. Buna uygun olarak, Sina 
Aksin ve Caglar Keyder, 'Osmanh' ve Turkiye' tarihini birbirlerinesikisikiyabaglamaktadirlar. Fakat, 
son onbes yilda bir yukselis gosteren hatirat edebiyati, bu zihniyet degisikligine biraz yardim 
etmektedir. Bu ozellikle, aile tarihini on plana gikaran yazarlar igin gegerlidir ve bunlar az da degildir. 
Cunku, eger neslin devami soz konusu ise, 1923 yilini azimsanmayacak sekilde gunumuze tasiyan 
kitaplann yanisira, daha onceki ve daha sonraki yillann arasindaki sureklilik de suur altina itilecektir. 

43 Yan resmT ve ozel kuruluslann arsivleri istisna teskil etmektedir. 

44 Ben de bu taksimata uydum ve butun Osmanh tarihini 128 sayfada degerlendirdigim igin 
suglandim: Geschichte des Osmanischen Reiches, Munchen 2000. 'Kugulme' Donemi, 1908-1909 
Donum Noktasi ile iki alt baslikta degerlendirilebilirdi. 

45 Bu, birkag yil once Halil inalcik ve DonaldQuataertbaskanhginda, yaklasik 1300 ve 1914 
yillan arasinda Osmanh tarihinin iktisadT ve sosyal tarihini hazirlayan tarihgi grubunun da tecrubesidir: 
Halil inalcik ve Donald Quataert, AnEconomic and Social History of the Ottoman Empire, 1300-1914, 
Cambridge 1994. iki ciltlik ciltsiz baskisi 1997 yihnda yayinlanmistir ve Halil inalcik'in bazi gahsmalan 
birinci cildi olusturmaktadir. Bu gahsmada birTurk-Amerikan projesi soz konusudur: 1585 yih oncesini 
gahsan ve projenin yonetici beyni Halil inalcik'in yanisira, Sevket Pamuk para tarihi ile ilgili gahsmistir. 
Donald Quataert, 1812-1914 yillan arasi donemi yazmis ve Bruce McGowan ise, XVIII. yuzyil (1699- 
1812) igin sorumlu olmustur. XVII. yuzyil (1585-1699), bu satirlarm yazan tarafindan kaleme 
ahnmistir. Donemlerin sinirlandinlmasi, tamamen siyasi olgutlere uygundur. 1699 tarihi, Osmanh 
Devleti'nin Macaristan'i kaybettigi Karlofga Bansi'nin tarihidir: 1812 yih, Basarabya'nin Rusya'ya 
verildigi Bukres Antlasmasina tekabul etmektedir. Bu her iki tarih, hususan iktisadT i bir anlama sahip 
degildir, aksine muhtemelen her yazara, inalcik ve Pamuk harig, yaklasik bir yuzyih gahsmasini 
saglamak igin segilmistir. 

46 inalcik da, adi gegen geneldegerlendirilmesinde mevzu bahs etmistir. 

47 Cemal Kafadar,"Les troubles monetaires de la fin du XVIe siecle et la conscience ottomane 
du declin", Annales ESC, 43 (1991): 381-400. 

48 Donald Quataert'in, Ottoman Manufacturing in the Age of thelndustrial Revolution, 
Cambridge 1993, adh gahsmasina gore, Osmanh sanayiinin endustriyel mallann rekabeti sebebiyle 

76 



pazardan kayboldugu bu konuda arastirma yapmadan kabul edilmeyecektir. Kuguk ve orta olgekli bir 
gok sanayiici yeni pazar durumuna basanh bir sekilde intibak etmislerdir. Fakat bu arada isgiler, 
hemen hemen surekli bir sekilde zaten mutevazi olan hayat standartlannin dusmesine katlanmak 
zorundaydilar. 

49 inalcik, s.30, dipnot:15. Bugun hala satin alinabilen bu kitap, butun nesiller boyunca 
Osmanli arastirmalanna giris olarak hizmet etmistir. 

50 Sevket Pamuk, A Monetary History of the Ottoman Empire, Cambridge 1 999, s.58. 

51 Kitabinbasliginin da izah ettigi gibi, Halil inalcik 1973'de ayni tarihi donem sinin olarak 
segmistir: dipnot:15. Sina Aksin'in inalcik'indonemlendirmesindentkilendigikabuledilebilir. 

52 Stephen Frederic Dale, Indian Merchants and Eurasian Trade, 1600-1750, Cambridge 
1994; Rudolph P. Matthee, The Politics of Trade in Safavid Iran, Silk for Silver 1600-1730, Cambridge 
1999; Ina Baghdiantz McCabe, The Shah's Silk for Europe's Silver, The Eurasian Trade of the Julfa 
Armenians in Safavid Iran and India (1530-1750), Atalanta-Georgia 1999. 

53 Halil inalcik, " The Socio-Political Effects of the Diffusion of Firearms in the Middle East", 
London-Oxford 1975, s. 195-217; ayni yazar, "Military and Fiscal Transformation in the Ottoman 
Empire, 1600-1700", Archivum Ottomanicum, VI (1980), s. 283-337. 

54 Engin Akarh, "Provencial Power Magnates in Ottoman Bilad al-Sham and Egypt, 1740- 
1840", nesr.: Abduljelil Temimi, La vie sociale dans le provinces arabes, a I'epoque ottomane, 
Zaghouan 1988, III, s. 41-56. 

55 Busra Ersanh, "The Ottoman Empire in the Historiography of the Kemalist Era: a Theory 
of Fatal Decline", nesr.: Fikret Adanir ve Suraiya Faroqhi, Ottoman Historiography: Turkey and 
southeastern Europe Leiden, 2002 yih igin planlanmistir, s. 115-154 

56 Tulay Allan, "From Charismatic Leadership to Collective Rule: Introducing Materials an 
the Wealth and Power of Ottoman Princesses in the Eighteenth Century": Toplum ve Ekonomi, IV 
(1993), s. 53-94 ve Leslie P. Peirce, The Imperial Harem, Women and Sovereignty in the Ottoman 
Empire, Oxford-New York, 1993. 

57 Fernand Braudel, La Mediterranee et le monde mediterraneen et le a I'epoque de Philippe 
II Birinci Baski tek cilt; ikinci baski iki cilt halinde, Paris 1949 ve 1966. 

58 Omer Lutfi Barkan, "Fernand Braudel, La Mediterranee et le monde mediterraneen et le a 
'epoque de Philippe II, (Philippe II Devrinde Akdeniz ve Akdeniz Memleketleri), (Paris 1949) ", 
istanbul Oniversitesi iktisat Fakultesi Mecmuasi, XII, 3-4 (1951), s. 173-94. 



77 



59 Bkz.Ornegin. Omer Lutfi Barkan, "Tarihi Demografi Arastirmalan ve Osmanli Tarihi", 
Turkiyat Mecmuasi, X (1951), s. 1-26. Ayni yazar. 

60 Bkz. Halil inalcik, "Capital Formation in the Ottoman Empire", The Journal of Economic 
History, XXIX, 1 (1969), s. 97-140. 

61 Halil inalcik, "Impact of the Annales School on Ottoman Studies and New Findings", Review, 
a Journal of the Fernand Braudel Center., I, 3-4 (1978), s. 69-101 

62 Omer Lutfi Barkan, "The Price Revolution of the Sixteenth Century: A Turning Point in the 
Economic History of the Near East", International Journal of Middle East Studies, VI (1 975), s. 3-28 ve 
inalcik, bkz. dipnot: 61. 

63 Pamuk, dipnot:51 , s. 1 68. 

64 Barkan, dipnot: 63. 

65 Pamuk, dipnot: 51 , s. 1 30. 

66 Bu Omer Lutfi Barkan'in gorusudur. Bkz. dipnot: 63. 

67 Pamuk, dipnot: 51 , s. 1 39. 

68 Ayda Arel, 18. yuzyilda istanbul Mimarisinde Batililasma Sureci, istanbul 1975,; Tulay 
Allan, "Architecture as a Theatre of Life: Profile of the Eighteenth-Century Bosporus", (yayinlanmamis 
doktora tezi) Massachusetts Institute of Technology, Cambridge MA 1988; Gul Irepoglu, LevnT, Nakis, 
Siir, Renk, Ankara 1999; Esin Atil, LevnT and the Surname, The Story of an Eighteenth-Century 
Ottoman Festival, istanbul 1999. 

69 Cemal Kafadar, "Self and Others: the Diary of a Dervish in Seventeenth-Century Istanbul 
and First-Person Narratives in Ottoman Literature", Studia Islamica, LXIX (1989), s. 121-150. 

70 Fotografgihk igin: Gilbert Beauge ve Engin Cizgen, Images d'empire, Aux origines de la 
photographie en Turquie, Turkiye'de fotografin onculeri, istanbul 1992-93; Sehir planlamasi igin: 
Zeynep Celik, The Remaking of Istanbul,: Ahmet 0. Evin, Origins and Development of the Turkish 
Novel, Minneapolis 1983; EdebT tiyatro igin: Metin And, Tanzimat ve istibdat Doneminde Turk 
Tiyatrosu 1839-1908, Ankara 1972; Kitapla da basan eski bir muhendislik okulunun tarihi igin: Kemal 
Beydilli, Turk Bilim ve Matbaacihk Tarihinde Muhendishane, Muhendishan Matbaasi ve Kutuphanesi 
(1776-1826), istanbul 1995. 

71 Herseyden once nostalji kulturu istanbul'da, Ankara'da ve izmir'de de XIX. yuzyil 
sonundaki sanatin olumlu degerlendirilmesine sebep olmustur. 

78 



72 Aptullah Kuran, Sinan, the Grand Old Master of Ottoman Architecture, Washington- 
istanbul 1987, s. 246. Kuran, XVIII. yuzyilda, Osmanhlar tarafindan Avrupa'dan sanatsal tesviklerin 
kabul edildigi esnada, XVI. yuzyilda tam tersine etkilesmenin karsilikh olabildigine isaret etmektedir. 

73 Fatma Muge Gogek, Rise of: 19,Osmanlimn son donemlerindeki bu sorunun 
degerlendirilmesi hususunda bkz. a.g.e., 

75 Bu Serif Mardin'in bir hizmetidir, The Genesis of Young Ottoman Thought, a Study in the 
Modernization of Turkish Political Ideas, Princeton 1962. Ayni yazar, "Super Westernization in Urban 
Life in the Ottoman Empire in the last Quarter of the Nineteenth Century", nesr.: Peter Benedict, Erol 
Tumertekin ve Fatma Mansur, Turkey, Geographic and Social Perspectives, Leiden 1974, s. 403-446. 
XIX. yuzyilm siyasal kulturu hakkinda bir diger onemli galisma ilber Ortayh'ya aittir, imparatorlugun en 
Uzun yuzyih, istanbul 1983. 

76 Mikro tarih ve 'subjektif amil', Cemal Kafadar'in eserinde agik bir sekilde on plana gikiyor. 
Bkz. "Mutereddit bir Mutasavvif: Uskuplu Asiye Hatun'un Ruya Defteri 1641-43", Topkapi Sarayi 
Yilhgi, 5(1992), s. 168-222. 



79 



Osmanh imparatorlugu'nun TarihT Cografyasi / Prof. Dr. Wolf Dieter 
Hiitteroth [s.45-53] 

Erlangen Universitesi Nurnberg Cografya Enstitiisu / Almanya 

Onbes onaltinci yuzyillardaki hizh gelisimi sirasinda, Osmanh imparatorlugu inamlmaz 
derecede farkli manzaralar igermekteydi: Akdeniz yakinlannda nemli, tropik ormanlar, Balkanlar'da ve 
Tuna ulkelerinde serin eski ormanlar ve Kuzey Afrika, Arap Yanmadasi'nda son derece kurak goller. 

Bu bolge pek gok onemli isi ve yagis sininyla gesitlilik gostermektedir. Sonug olarak tanm 
yapma olanaklan da son derece farkhhk gosterir. Bunlardan en onemlisi, bir tarafta ormanlann, ya da 
eski ormanlann, bulundugu bolgeyi, ote taraftaki agik bozkir alanlanndan kabaca ayiran hattir. Bu 
bakimdan gogunlukla 300 milimetrelik bir yilhk yagis gizgisi kullanihr. Osmanli'nin butun Tuna 
topraklanni, Anadolu'nun neredeyse tamamini ve Levant'in Akdeniz'deki bolgesini igeren ve daha 
nemli olan tarafta, ormanlik alan ve genis tahil tanmi kahntilanni buluyoruz. Ayni zamanda bu, 
herhangi bir ek suni sulama kanali olmaksizin tahil tanmina olanak veren hattir. Yaz yagmurlarimn 
yagdigi Tuna ulkeleri, Kinm, Kuzey Anadolu, Kafkaslar ve hatta Yemen gibi eski Osmanh 
topraklannda, bu hattin yerini daha yuksek yagis gizgileri alabilir, ornegin 400 milimetrelik bir hat. 
Daha "kuru" olan diger tarafta ise, artik hakiki ormanlar bulunmamaktadir. Orman-bozkirlar, dogal 
bozkirlar ve goller hukum surer. 

ikinci onemli sinir, kis havasidir. §iddetli kis sogugu olarak +5 C°lik ortalama Ocak gizgisi, ilk ve 
en onemli gizgidir. Ocak'ta C°lik hat ise, ikinci onemli ekim sinindir: Daha soguk tarafta her mevsim 
yesil kalan bitkiler ve agaglar yasayamazlar. 

+5 C°lik sinir, Dalmagya kiyilanni, Yunanistan'i ve Bati Anadolu'nun bazi kesimlerini, guney 
Anadolu'nun kiyi bolgelerini ve daglar harig butun Arap topraklanni kapsar. Bati Gurcistan ve Turk 
Karadenizi'nin dogusunda kalan kiyilarda bu gruba dahildir. C°lik Ocak hatti, kuskusuz, bu bolgenin 
daha ig kisimlanna da yerlestirilebilir. Bu kisim, asagi Bulgaristan'i ve guney Kinm'i igerir, Bati 
Anadolu'nun duzluklerine kadar uzanir, Turkiye'nin guney daglari boyunca 800-1000 metreye kadar 
gikar ve Diyarbakir havzasi ve Levant daglannm orta seviyesini kapsar. Doguya ve kuzeye dogru 
gidildikge, her mevsim yesil bitkiler igin fazla soguk bir hava oldugu agikga gorulur. Dogu Anadolu'nun 
bazi kesimleri (Kars), Moskova'nin havasma benzer bir kis iklimi bile gosterebilir. 

Dogal yerlesimin bir neticesi olarak, bir gok eski insani uyum orneklerine rastlanabilir. ilk olarak, 
Akdeniz kiyilan boyunca +5 C°lik Ocak hattinin tanmsal sonuglanni ele alahm. Zeytin ve zeytin 
yagmin kullanimi burada, Akdeniz'in baska bolgelerinde oldugu gibi, bir adettir. Daha kuru alt-tropik 
alanlara gidildikge, en azindan yag uretilen Antep fistigi yetistirilebilir. Karadeniz daglannda findik eski 
gaglardan beri bolgenin yag bitkisidir. Akdeniz'in aluvyonlu duzluklerinde yagh bitki olarak susami 
buluyoruz. imparatorlugun kis sogugunun hakim oldugu alanlarda ise, bugun bolgesel olarak uretimi 

80 



surdurulen hayvansal yaglara bel baglanmasi gerekiyordu. Bilinen butun donemlerde hakim tahil turu 
bugdaydi. Ancak Osmanhlar zamaninda arpa, bugun oldugundan gok daha buyuk bir oneme sahipti: 
Hayvanlann beslenmesinde temel gida arpaydi. Son yuzyillarda arpanin kullanimi, bugday uretimi 
igin tahsis edilen alanla yaklasik olarak ayni miktarda tanm alani gerektirmekteydi. Diger tahil urunleri 
ise, nemli Karadeniz ulkelerindeki misir harig olmak uzere, bir onem tasimamaktadir. Geleneksel 
Afrika dansi yerine, yaklasik olarak 18/19. yuzyillardan beri orada bolgesel uretim hukum surmektedir. 

iklimin nemli olusunun bir sonucu da, ozellikle Tuna ulkelerinde, ormanlann hayvan suruleri igin 
kullanilmasi imkanidir. Yaz yagmuru alan bu kesimlerde farkli mese turleri daglann orta seviyelerine 
kadar hukum surmektedir. Bununla beraber mese agaci Anadolu'da ve Arap ulkelerinde de yok 
degildir. Ancak binlerce yilhk insan etkisinden dolayi gok daha az bir oneme sahiptir. Bunun bir 
neticesi olarak farkli beseri kullamm alanlan dogmustur. Mese palamudunun domuzlar igin yem olarak 
kullanilmasi, gok uzun zamandan beridir engin mese ormanlarimn en akilci kullanim yollanndan biri 
olmustur. Tuna ulkelerinin koylulerinin baska bir segme sansi hemen hig yoktu. Ne var ki Muslumanlar 
igin domuz yetistiriciligi yasakti. Tuna ulkelerindeki koylulerin din degistirmesindeki son derece vasat 
basannin -en azmdan digerleri yaninda sayilabilecek- nedenlerinden biri, muhtemelen bolge 
koylulerinin domuz surusu yetistirmesinin kagimlmazhgina dayanmaktaydi. 

Ancak yine de ulkenin bazi kesimlerinin tanma yonelik olarak kullanilmasi igin sartlar, eski 
gaglarda oldugundan gok daha farkli bir hale gelmisti: Sulanabilir nehir duzluklerinin tercihi ve 
hakimiyeti, en azmdan Asya tarafinda gok uzun zamandan beri uygundu. Mumkun olan her yerde 
"normal" tanm arazileri araniyor ve kullaniliyordu; Hatta yagmur suyu ile beslenen arazilerde 
kullanilan tanm tekniklerindeki degisimler bile kesinlikle onemsizdi. Osmanhlar geldiginde, topragin 
kullanimi konusunda binlerce yilhk bir gelenek hukum suruyordu. 20.yy.'a kadar herhangi bir degisiklik 
beklenmesi pek de mumkun degildi. 

Bu geleneksel yontemin sonucu, tanmin tepeler uzerinde ve tabii ki duzluk, havza ve nehir 
teraslannin bataklik olmayan kisimlannda yogunlasmasi olmahydi. Kirsal yerlesim muhtemelen daha 
geg bir tarihte, ozellikle 18 ve 19. yuzyillarda, havza ve duzluklerde bir sekilde yayginlasmisti. 
Kuskusuz sel tehlikesi olan alanlar Turklerden onceki zamanlarda bile kullanilmadi. Bunun nufus 
uzerinde bazi sonuglan oldu: Tehlikeli sitma pek gok yerde, salgin vak'alannin oldugu bolgeler halini 
aldi. Daha sonralan da giftgilerin agik alanlan kolonilestirmesi koylulerin basit tanm araglanyla 
neredeyse hig mumkun olmadi. 

19. yuzyila kadar Akdeniz'in her bolgesinde oldugu gibi, tanm aletleri ve onlann kullanimi 
Osmanh zamaninda da degisiklik gostermedi. Tuna'dan Arap ulkelerine kadar her yerde basit ahsap 
saban Avrupa'nin pek gok yerinde oldugu gibi hakimdi. Bir esek sirtinda rahatga tasinabiliyordu. 
Bugun sadece Suriye'de Hama'da bilinen bir yontem olarak, suyu algak teraslarm seviyesine 
gikarmada kullanilan su garki Bosna ve Macaristan'in ig kesimlerinde bile yaygindi ve elbette, sadece 
Firat ve Dicle'de degil ayni zamanda Asya tarafindaki pek gok nehirde kullaniliyordu. Degirmenler 

81 



igin, Avrupa'nin dikey donus yapan garki yerine, gunumuzde bile kismen bulunan yatay hareketli 
garklar kullammdaydi. Butun Osmanh imparatorlugu'nda ath arabalarla ulasim imkansizdi. Bunun tek 
istisnasi ise Viyana-istanbul yoluydu. Osmanh ulkelerindeki duzluk alanlarda sadece iki tekerlekli, bir 
gift okuz kosulmus hantal arabalar biliniyordu. 

Yaygin emniyetsizlik, nufus seyrekligi ve Ortagag tarim teknikleri gibi basit arazi kullanimi 
sartlarimn bir sonucu olarak, bugun gelismis olan, kismen de epeyce verimli alanlara ait olan degisik 
turde kirlik alanlardan yararlanma fikri geg ortaya gikti. Bu ilk olarak, ozellikle imparatorlugun Asya 
tarafindaki daglann genis kesimlerinde yer alan yerlesim alanlannin yuksekligi ile ilgili bir konudur. Bu 
dag siralannin daha yuksek bolgelerinin ekonomik bir deger olarak kullanimi genellikle yaz aylan 
boyunca sum otlatan gogebelerde gorulur. Koyler sadece algak seviyelerde, gogebelerin gog 
yollanndan gok uzakta mevcuttu. Karadeniz kiyismdaki daglarda dahi yerlesim alanlan bugunku 
seviyeye ulasmamisti. Bu durumun bir istisnasi sadece etnik veya dini azinliklarm oldugu bolgelerde 
mevcuttu. Lubnan daglanndaki Durzi ve Maronitlerin kirsal alanlardaki yerlesimleri, Nesturi 
Hiristiyanlann Dogu Toroslardaki, veya bugunku Turkiye'nin Dogu Karadeniz kesimindeki Hiristiyan 
ve Laz yerlesimleri muhtemelen Orta Cag'dan bu yana daglara dogru yayildi. 

Osmanh doneminin gunumuze kiyasla ikinci ve belki de daha onemli olan farkhhgi kiyi 
duzluklerinin agikga ihmal edilmesiydi. Nedeni her yerde ayniydi. ilk ve en onemli sey yerlesimcilerin 
sahsi guvenligiydi. Kesinlikle tarim nedenler arasinda ikinci sirada geliyordu. Ancak tarihin bildigimiz 
donemlerinin gogunda emniyet, meshur korsanhklardan dolayi kiyi kesimlerinde hep tehlike 
altindaydi. Polonius Guney Anadolu kiyilannda meshur "korsan savasi"ni bile baslatmisti. Bu tehlikeli 
ortam 19. yuzyila kadar fazla degismedi. Bugunku kiyi koyleri, en azmdan eski kesimler, genellikle 
kiyi seridinden belli bir uzakhkta kurulmustur. Bu durum eski Osmanh imparatorlugu'nun butun 
kiyilannda karsimiza gikar. Hatta gogunlukla Turk ve Kazak korsanlann bulundugu Karadeniz 
kiyilanndaki denize yakin yerlesim yerlerinde bile yagma korkusu vardi. 19. yuzyilda korsanhgin 
ortadan kalkmasi, sitmanin gucunu kaybetmesi, sulama ve Akdeniz tanminda yeni firsatlarm 
dogmasindan sonradir ki, bu durum 19. yuzyil sonlannda degisti. Dogu Akdeniz kiyilan, Bati 
Akdeniz'le, ornegin italya kiyilanyla, karsilastinldiginda, bu tur modern gelismeleri bir yuzyil daha 
beklemek zorundaydi. 

20. yy.'dan hemen once, Osmanh donemindeki en parlak kirsal bolge devri kuskusuz 16. 
yuzyilda oldu. Yerel yerlesim ve ekonomiyle baglantih binlerce iyi korunmus bolgesel tahrir kaydi 
sayesinde elimizde son derece iyi bilgi bulunuyor. Guney Slovakya'dan Arabistan'in asagi kesimlerine 
kadar uzanan bu bolgesel tahrir kayitlan bize her bir kent, koy, donemsel ya da kabile yerlesimi 
(mezra'a) hakkinda 15. yuzyildan 17. yuzyila kadar gittikge artan bir guvenilirlikte ve butunlukte bilgi 
vermektedir. Sadece buyuk Arap kabileleri bu sayimdan uzak durabiliyordu. Kismen de Irak ve Dogu 
Anadolu'daki kabileler igin gegerliydi bu. Ne var ki ug bolgelerdeki tahrirlerle ilgili olarak elimizde kesin 
bilgiler bulunmuyor. Ote yandan Bati Anadolu'da ve Guney Balkanlar'da erken gelismis bazi eyaletler 
igin bu kaynaklan 15yy. igin bile kullanabiliyoruz. 

82 



Bazi erken donem Avrupah gezginlerin seyahatnameleri de bize o ulkenin o zamanki durumu 
hakkinda bir ipucu vermektedir. Bu donemin ilk onemli belirtisi, kentlerin korunmasinda faydalanilan 
tarihi surlann artik eskisi kadar onemli gorunmedigi gergegidir. Sadece kbylere degil, sehirlere de 
saldiran dusman ya da haydut beklentisi artik yoktu. Sonug olarak 16. yuzyilda kentsel yerlesim, tarihi 
surlann otesine gegebilmekteydi. Kuskusuz bu durum Bati ve Orta Anadolu, Suriye'nin ig kisimlan ve 
Guney Balkanlar'daki topraklar gibi sadece imparatorlugun "guvenli" kesimleri igin gegerliydi. 
Macaristan, Bosna sinir bolgesi gibi Avusturya'ya dogru gidildikge bu beklentilerin azalmasi soz 
konusu olmah. 

Elbette bugun ile karsilastinldiginda sehirlerin sayisi gok daha azdi. Genellikle bilindigi gibi, 
bugunku kentlerin gogunlugu, 19. hatta 20. yuzyildan daha oncesine dayanan kbylerden ya da 
bolgesel pazarlardan geliserek olmustu. Gergek anlamda Osmanli'mn kurulus donemindeki "tarihi" 
kentler ya da antik donemden kalan kentler sehir merkezindeki eski minareleriyle hemen her yerde 
ayirt edilebilmektedir, en azindan Tuna topraklanndakiler, sonraki devletler tarafindan yerinde 
birakilmissa. 

Hemen butun tarihi kentler bir kalenin mevcudiyeti ile kimlik kazanmaktaydi. Mumkun oldugu 
takdirde, Avrupa'daki gibi, kale bir olgude daha yuksekte bir yere kuruluyordu. Bununla birlikte pek 
gok Avrupa kalesinden aynlan gok onemli bir fark vardi: Osmanh zamaninda kullanilan kalelerin 
hemen tamaminda, Avrupa kalelerindeki "palas" benzeri herhangi bir sey yoktur. Lubnan ve Dogu 
Anadolu'daki birkag istisna haricinde, ozel bir yapi talep edebilen bir "kale efendisi" bulunmuyordu. 
Kalenin basindaki kisi genelde kisa arahklarla, kimi zaman her yil degisen Osmanh askerleriydi. Ote 
yandan pekgok Osmanh kalesi dikkat geken bir buyuklukteydi. Ayni zamanda bolgenin askeri gucu ve 
aileleri igin bannak gorevi goruyordu ve bu nedenle belli bir buyuklukte olmasi gerekiyordu. 

Osmanh zamaninda sehirlerin gorunusu de degisti. En azindan bir-iki kent igin 17.-18. yuzyilda 
iki kath yapilann gelistigini biliyoruz; en azindan orta sinifin evleri, gogunlukla ikinci bir bolmeye 
sahipti (Faroqhi 1987). 20. yuzyila kadar hala koylerde hakim olan eski duz gati yerine, 
imparatorlugun Asya tarafindaki egimli gati ornegi muhtemelen yine ayni donemde yayildi. 

Anadolu ve kismen Balkanlar'da butun Osmanh donemi boyunca varhgmi koruyan bir farkhhk 
da imparatorlugun Asya tarafindaki, ve hatta kismen de Avrupa kesimindeki gogebelerin ustlendigi 
ekonomik ve siyasi rol ve gogebe hayatiydi. Onceki Bizans donemindeki gogebelikle ilgili herhangi bir 
bilgi yok gibi gorunuyor. Gogebelik muhtemelen Arabistan disinda hig olmadi ya da sadece ihmal 
edilebilir bir olgudeydi. Bu nedenle gogebelik Anadolu'da gok eskiye dayanan bir bolgesel yasam ve 
ekonomi degildir. Daha ziyade Selguklu doneminden geriye gitmeyen yeni olusmus bir yasam bigimi 
gibi gorunuyor. Kuskusuz, Arabistan'da gok daha eskiye dayanan kokleri mevcuttur. 

Gogebeligi elbette Osmanh imparatorlugu'nun o donemdeki daha kuru bolgeleri igin son derece 
uygun bir bolgesel yasam ekonomisi olarak gormek mumkun. En azindan bu kuru alanlar gogebelik 

83 



sayesinde bir olguye kadar kullanima agilmis oldu. Yine de gogu gogebe kabilelerinin bilinen savasgi 
karakteri, gogebe bolgelerinde tanmla ugrasan yerlesmecilerin yeni koyler olusturmasim engelliyordu. 
Urdun, Suriye ve Anadolu'nun guneyinde 19. yuzyil boyunca yerlesim mumkun olmadi. 

Balkan Yanmadasi'nda ise gogebelerin rolu daha onemsizdi. Yine de bazi Rumen Aroman ve 
Kutso-ulahlar ve Yunan Sarakatlar 20. yuzyila kadar gogebe yasamlanm koruyabildiler. 

Gogebelik igin en onemli unsur kisin oldugu kadar yazin da yeterli sayida yaylaya 
ulasabilmektir. Sadece yaylalara gog mevsimi sisteminde oldugu gibi gobanlar degil, butun nufus 
oraya birlikte gider. Bu, Kuzey Arabistan Bedevileri, yani resmi olarak "Osmanli" Bedevileri igin en 
azindan bir miktar yagmurun yagdigi kis doneminde gollere gitmek ve kuru yaz aylanndaki "verimli 
hilal" denilen donemde kuzey bozkirlanna geri donmek anlamina geliyordu. Bolgelerinde surulerini, en 
guney ugtaki giftgilerin anizlanyla yaz boyunca beslemek zorundaydilar. Turk gogebeler genelde dag 
gogebeligini takip ediyordu. Baharda Toroslar'in yamaglanna gikarlar, sonra Eylul-Ekim doneminde 
guney duzluklerine ve kiyilanna donerlerdi. Orta Anadolu gogebeleri igin kiyiya giden yollar hem gok 
uzundu hem de Bizanshlar tarafindan uzun sure kesilmekteydi. Kisin daghk alanlann duzluklerinde 
konaklamak zorundaydilar. Nemli ikliminden dolayi Kuzey Anadolu'da genel olarak gogebe 
bulunmazdi. Balkan topraklanna ise sadece bazi Turk gogebe gruplan ulasabiliyordu. Bunlar da 
Romen-Yunan gogebe gruplan gibi, sinirh sayilan yuzunden oldukga zayif durumdaydi. 

Gogebelerin en iyi donemleri olan 14. ve 15. yuzyildaki sayisiyla ilgili bilgiler geliskilidir. Yine de 
elimizdeki rakamlarla karsilastinldiginda, siyasi ve askeri onemlerinin buyuk bir sayi yansittigini 
tahmin edebiliyoruz. 16. yuzyilda Anadolu'da ve Suriye'de "cema'at" olarak adlandinlan insanlann 
sayisi, soz konusu sancaktaki nufusun dortte birini nadiren gegmektedir. Sadece gole dogru bazi 
bolgelerde, yalnizca "liva" ya da "sancak" olarak tasnif edilmis yerlerde, yogun bir gogebe nufusu 
bulunuyordu. 

Tarihin pek gok devresinde gogebeler yerlesik hayata gegmis olmah. Bugun hala pek gok koyde 
farkh Osmanli devirlerinden kalan geleneklere ve kabilelerden alinan koy isimlerine rastlanir. Ancak 
tehlikeli zamanlarda tersine hareketler de meydana gelmekteydi. Koyluler tekrar gogebe hayata 
donebiliyorlardi. Her iki ihtimal de daima karsihkh olarak mevcuttu. Gogebeler her zaman saban 
kullanabiliyorlardi ve koyluler de koyun yetistiriciligini biliyorlardi. 

Kent, koy ve gogebe nufusun tarn sayisiyla ilgili Osmanli kaynaklan degerlendirildiginde gikan 
sasirtici sonug sudur: Tuna'dan Arabistan'a kadar bugun mevcut olan kentlerin hemen tamami ve pek 
gok koy Osmanli zamaninda umulandan gok daha az nufusa sahipti. Nufusla ilgili en saglam belgeler 
16. yuzyilda Osmanli tahrir kayitlandir. Ancak rakamlan toplamada gikabilecek bazi makul hatalara 
ragmen, yine de bazi temel sorunlar mevcuttur. 

ilk soru sayimin butunlugu ile ilgilidir. Bildigimiz kadanyla pek gok grup yer almaz: Timar 
sahipleri (zaim, sipahi), hukumet gorevlileri, kale muhafizlan ve elbette kolelerin tamami. Kadinlar ve 

84 



gocuklar da yoktur; oglanlar ise sadece ergenlikten sonra yer ahr ki, bu ergenlik, bolgedeki idarenin 
degerlendirmesine gore farkli yaslarda tahmin edilirdi. Bu nedenle tahmin edilmis vergi mukellefi 
sayisindan muhtemel toplam nufusa ulasabilmek igin belli bir garpan uygulamak zorunludur. Bu 
gereken garpan bir gok tartismayi da beraberinde getirmis, 3,5 ile 7 arasinda oldugu farz edilmistir. 
Ne var ki son yillarda pek gok arastirmaci daha indirgenmis bir garpana meyletmektedir. Onlann 
gorusune uygun olarak, genelde tahmin edilmis vergi mukellefi sayismi 4 ile garparak muhtemel 
toplam nufusa ulasiyoruz. 

Bu sekil bir istatistik yontem kullanarak elde ettigimiz nufus tahminleri pek de tatminkar degildir 
ashnda. Mandater donemindeki Filistin, israil ve Bati Seria bolgelerinde 16. yuzyilda en fazla 200.000 
yerlesimci vardi. Oysa 20. yuzyila karsilik gelen rakamlar neredeyse bunun 30 kat fazlasidir. 
Transjordan'da, yani bugunku Urdun Kralhgi'na karsilik gelen bolgede ise sadece 50.000 yerlesimci 
vardi. Osmanli imparatorlugu'nun diger bolgelerinde 16. yuzyilda karsimiza gikan rakamlar 
karsilastinlabilir olgudedir. Sadece baskent istanbul muhtemelen 16. yuzyil Avrupa'sinin en buyuk 
kentiydi ve birkag yuz bin yerlesimcisiyle Paris'i dahi geride birakmisti. 

Bu rakamlar nufusun o zamandan bu yana asin bir artis gosterdigine isaret ediyor. En buyuk 
artis ise 20. yuzyilda oldu. Osmanli imparatorlugu'nun genis kesimlerinde, ozellikle Asya tarafinda bu 
artis hemen higbir azalma gostermedi. 19. yy.'in son donemindeki degerler ise burada, Tuna 
ulkeleriyle kiyaslandiginda hala daha az bir artis oldugunu gosteriyor. Yakin Dogu'da modern tibbin 
koylere kadar ulasip gocuk olumlerini azaltmasi ancak 20. yy.'in ortalanndan itibaren basladi. Asin 
nufus artisi "dalgasi" imparatorlugun topraklan boyunca kuzeybatidan guneydoguya dogru ilerledi. 

Osmanli imparatorlugu'nun son derece iyi bir bigimde belgelenmis olan 16. yy.'daki durumunu 
yeniden kurmaya yonelik amacimiz vasitasiyla, imparatorlugun o donemdeki farkli eyaletlerinin iginde 
bulundugu duruma iliskin pek gok sonug elde etmekteyiz. Ancak butun imparatorlugu kapsayan bir 
genel gorus su ana kadar pek mumkun olmamistir. Bu durum gelecege "deftercilik" (defterology) ile 
ilgili ciddi bir is yukluyor. Bununla birlikte, 15/16. yy.'da Guneydogu Avrupa ve Guneybati Asya'nin 
genis alanlannda yapilan bu aynntili tahrirlerle, Turkiye, buyuk olgude yerel tarihin detayli olarak 
belgelenebildigi ulkeler grubuna dahil olmustur. hgilizlerin Domesday Booklan kadar eskiye 
uzanmasa da, Osmanli belgelerinin butunlukleri ve onemi, bolgesel tarih igin Domesday Booklarla 
mukayese edilebilir. 

16. yy.'in bu meshur "Yuksek Osmanli" devresini takip eden donem yaklasik olarak butun 
imparatorlugun degisim gegirdigi bir donemdi: Kirsal yerlesimde bir azalma ve idarenin gucunde bir 
kayip soz konusuydu. 17./18. yy.'lan kapsayan donem ve kismen de 19. yy. merkezi devlet 
otoritesinin ve duzenli idarenin iyice kuguldugu bir donem oldu. 

Gerileme gagi, 16. yy.'in sonlannda yavas yavas, hukumet etkisinin azalmasinin bir sonucu 
olarak Celali isyanlannm baslamasiyla meydana gikti. Arap topraklannda ya da Tuna ulkelerinde de 

85 



buna paralel isyanlann olup olmadigi ile ilgili bugune kadar yeterli bilgi edinmis degiliz. Yine de 
hukumetin otoritesi Osmanhlann butun topraklannda gucunu kaybetmeye baslamis olmah. 

Kuskusuz her yerde merkezi idarenin zayiflamasinin sonucu olarak yerel guglerin yukseldigini 
gozlemleyebiliriz. 17 ve 18. yy.'larda ortaya gikan bu yerel idareciler, bolgelerinin ileri gelenleri, yani 
Ayanlardi. Onlann buyuk bir gogunlugu kesinlikle az ya da gok sultana sadikti ve onu destekliyordu. 
En azindan kendi mali gikarlanna mudahale edilmedigi surece. Tam olarak hesaplanmis olmamakla 
birlikte pek gok ayan muhtemelen belli bir miktar parayi hazineye "vergi" olarak odemekteydi. Ancak 
siddetli merkeziyetgilik ve imparatorlugun parlak gunlerinin siki denetimleri artik yoktu. imparatorlugun 
son yuzyillannda sultanm merkezi gucunun etkisi son derece yetersiz kahyordu ve merkezden 
organize edilen reformlar hayata gegirilemiyordu. 

Butun bunlar, daha onceleri sultanm dogrudan idaresiyle karsilastinldiginda, yerel Ayanlann 
kontrolundeki yerlerde idarenin etkinliginin ve emniyetinin gok ciddi bir bigimde gug kaybettigi 
anlamina gelmemeli. Hatta yerel idarecilerin en guglu oldugu bolgelerde dahi, toprak tasarruf eden 
koylulerin onceki zamanlara kiyasla daha fazla guvende olduklan varsayilabilir: Ciftgiler yilhk olarak 
degisen ve az ya da gok rusvet yiyen vergi memurlanyla artik yuz yuze gelmiyor, aksine istikrarh 
sartlar altinda olduklanni biliyorlardi. Ayanlar elbette idarelerini kendileri ve gocuklan igin istikrarh 
kilmaya gahsiyorlar, mulklerinin kusaktan kusaga devami igin ugrasiyorlardi. Yine de Ayanlar donemi, 
koylulerin hayat sartlanni iyilestirme konusunda bir gogunun higbir sey yapmamasindan dolayi, bir 
duraklama devresi olarak degerlendirilmelidir. Ayanlar, durumlannin mesruiyeti egitim ve uluslararasi 
baglantilar veya koylere yonelik dogrudan mudahaleler bakimindan higbir sekilde Avrupa'daki orta 
sinif ile karsilastinlamaz. 

Yine de, 17. ve 19. yuzyillar arasindaki donem Osmanli imparatorlugu'nda, bolgesel anlamda 
onemi hala aydinlatilmayi bekleyen farkh yeniliklerin ortaya giktigi birzaman dilimidir. 

Oncelikle bazi tanm urunlerinin uretiminin ancak bu donemde yayginlik kazanmaya basladigini 
dile getirmek gerekiyor. Ornegin pirincin, 15. yy.'da Merig bolgesinde bir kag yerde zikredildigini 
biliyoruz. Ancak urunun pek gok ovada yayginlasmasi igin giftgilere degil, duzenli gahsan piring 
isgilerine ihtiyag vardi. Ne var ki bunlar Ayan doneminden once yoktu. Ayni durum pamuk ureticiligi 
igin de gegerlidir. Anadolu'da pamuk biliniyordu ancak, sadece minder turu seyleri doldurmakta 
kullaniliyordu. Baslangigta, her amaca uygun olmayan kisa lifli turu yetistirildi. Orta lifli tur Osmanhnin 
son doneminde ortaya gikti. 20. yy.'m "pamuk patlamasi" ise bu turun yayginlasmasindan sonra 
gergeklesti. 

Dahasi, Amerika'dan yeni tanm urunleri geliyordu. Bunlar iginde en onemlisi misirdir. 
Muhtemelen ulkeyle ayni adi tasiyan bu urun Misir uzerinden geldi. Ancak nemli bolgelerde yayilmasi 
biraz daha geg oldu. 17. yuzyil Osmanli kaynaklan misirdan bahsetmez. Ancak sonralan, 19. yuzyila 
kadar ve daha da fazla 20. yuzyilda iyice yayginlasti. Bu, Tuna ulkelerinin yagisli yaz gegiren butun 

86 



bolgelerinde ve misinn, geleneksel Afrika darisimn neredeyse tamamen yerini aldigi Turkiye'nin 
Karadeniz kiyilan boyunca meydana geldi. Kuzey Anadolu'daki dagilimi ise, misinn dogrudan 
dogruya bati Kafkaslardaki dagilimi ile baglantihydi. Amerika'dan gelen bir baska yenilik tutun oldu. 
Butun Turkiye kiyilan boyunca ve kismen de bati kiyilannda yayildi ve hala yayilmaktadir. Yunan 
Makedonyasmda son derece yaygindir ve aynca Tuna ulkelerinin sicak yaz gegiren bolgelerinde 
kismen bulunur. Gunumuzde ise Virginia tutunune olan dunya gapmdaki ilgiden dolayi bu tutunun 
onemi biraz olsun azalmistir. 

Ozellikle 17 ve 18. yuzyillarda karsimiza gikan gok onemli bir gelisim, Osmanh 
imparatorlugu'nun buyuk bir kesiminde giftliklerin malikhanelerin dogusu ve buyumesidir. Bununla 
birlikte, daha onceleri mevcut olmayan yeni bir yerlesim turu de birlikte gelmistir. Genellikle "estate" 
olarak tercume edilen bu tabir, asil anlamini ancak kismen karsilamaktadir. Babadan ogla gegen 
mulk, merkezi hukumetin gozetimi altinda, Avrupa'daki orta sinifin aksine, higbir donemde tarn bir 
kesinlik arz etmiyordu. Ciftlik mulkiyeti ise ozde biryerel iktidar meselesiydi ve merkezi hukumetin pek 
az dahli vardi. 

Ciftliklerin ortaya gikisindaki en onemli neden, ust sinifin 17, 18 ve 19. yuzyillardaki ekonomik 
firsatlara akilhca uyum gostermis olmasindandir. Hububat uretimi ve sonralan hayvan yetistiriciligi 
Osmanh topraklannda, ozellikle yasal ya da yasadisi ihracatin mumkun oldugu bolgelerde, belli bir 
karhhk saglamaya basladi. Ancak bu, giftlik urunlerinin temelde, iktisadi olarak makul mesafelerdeki 
pazarlara veya ihracat olanaklannin oldugu yerlere ulastigi bolgelerde mumkundu. Bu, bir de 
pazarlara ucuz tasimaciligin yapilabildigi sefere agik deniz yollannda mumkundu. 19. yuzyil 
sonlannda ortaya gikmalanndan hemen sonra ayrmtih topografik haritalardaki "giftlik" isimleri uzerine 
bir genel degerlendirme henuz yapilmis degildir. Ancak boylesi ucuz tasima vasitalanyla giftliklerin 
dagilimi arasmdaki iliskiyi gosterecegi kesindir. 

Qiftliklerin ya da eski giftliklerin gogunlugu Bati Anadolu'da, Kuzey Yunanistan'da, 
Bulgaristan'da, Makedonya ve Guney Sirbistan'da karsimiza gikiyor. Orta Anadolu'da fazla olmadigi 
gibi, Dogu Anadolu ve Arap ulkelerinde giftliklerin etkisine hemen hig rastlanmiyor. Kuskusuz bu 
bolgelerde gok buyuk, hatta belki de bati Anadolu'dakinden bile buyuk, toprak tasarruflan mevcuttu. 
Ancak bunlar, tamamiyle normal koy ahalisine hukmeden toprak sahipleri seklinde mevcut 
bulunuyorlardi, teskilat yapilan "giftlikvari" degildi. Aslinda teskilat (henuz), Ege ve Tuna topraklanna 
kiyasla imparatorlugun dogusundaki yerlerin goreceli "geri kalmishgi"nin temel unsurlanndan biri olan 
merkantilist bigimde olusturulmus degildi. 

Qiftlik-vari toprak tasarruflanna daha ayrmtih olarak bakacak olursak, Slavca "polje" olarak 
bilinen "ova'lardaki, havzalann genis duzluklerindeki hakim dagihmlanni goruruz. Bunun iki onemli 
nedeni vardi: Birincisi, bu havzalarda yerlesim fazla yoktu, ya da henuz gok degildi, boylece uygun 
arazi bulmak daha kolaydi. ikinci olarak, tepelik bolgelerde mecburi olarak topragi bolup pargalama 
uygulamasina gerek olmaksizin, araziyi genis giftlikler halinde butunluklu bir bigimde tasarruf etmek 

87 



sadece havzalarda mumkun olabiliyordu. Gelecek duzluklerdeydi, ve bu bakimdan giftlik sahipleri 
bugune kadar hakhliklarini devam ettirdiler. 

Ciftliklerin ekonomisi baslangigta temel olarak hububat tanmina dayaniyordu. En azindan gevre 
koylerden bu isi yapabilecek insanlar istihdam edilebildigi surece bu boyleydi. Bir giftlikte yirmi veya 
daha fazla giftin isledigi yonunde elimizde bilgiler bulunuyor (Nagata 1976). 18. ve 19. yuzyil boyunca, 
ne var ki, bu yan-kole isgucij gittikge daha fazla demode oldu. Koyluler genellikle daglara kagiyor, 
giftlik sahipleri arazileri igin daha az insan gucune ihtiyag duyan baska kullanim yontemi aramak 
zorunda kahyorlardi. Pek gok giftlik, belki de gogunlugu, gozumu tanmsal uretimden hayvancihga 
gegmekte buldu. Koyun ya da sigir surulerini kiralamak gok daha az isgucu gerektiriyordu ve sigirlar 
giftlikte her aksam gozlem altinda tutulabiliyordu. Ek olarak ekonomik kosullar da Orta Avrupa'ya sigir 
satisi yonunde degismekteydi. 19. yuzyilda duzluk arazilerin genis yollan, topragin bakimdan mahrum 
olmasinin ve batakhk ortamlann genislemesinin bir sonucu olarak, kabaca otlaktan baska bir is igin 
kullamlamiyordu. Ciftliklerin gogu, Tuna ve Balkan devletlerinin bagimsizhgi donemine bu kullanim 
bigimiyle geldiler. Bugun bu giftliklerden geriye hemen higbir sey kalmamistir: Eski Musluman yonetici 
sinifin tasarruf ettigi topraklar olarak millilestirilmis, bolunmus ya da komunist donemden gok once 
yerel ahali buralara yerlesmistir. 

Turkiye gibi sosyalist tanm reformunun uygulanmadigi ulkelerde dahi, mulkun miras hukukuna 
gore basitge bolunmesi giftliklerin gitgide kugulmesine yol agti. Osmanh imparatorlugu'nun hukum 
surdugu topraklar uzerinde kurulan ulkelerin higbirinde eski giftlikler artik bir sorun teskil etmiyorlar. 

17. ve 19. yuzyillar boyunca yasanan gelismelerin bir baska neticesi de yerel nufusun buyuk 
bolumunun daghk ve ormanhk alanlara dogru kagisiydi. imparatorlugun son devirlerinde Osmanh 
hukumetinin gayrimuslim teba uzerindeki baskisi artmis olmali ki, koy nufusu kurtulusu kagmakta 
buluyordu. O zamandan bu yana, ozellikle Balkanlar'da, daghk ve ormanhk alanlarda yasayan ciddi 
bir nufusun mevcut oldugunu goruyoruz (Wilhelmy 1935). Yerli halkin hangi sartlarda ve ne zaman 
kagtigi ve daglardaki kuguk aile koylerine ilk yerlesimleri ile ilgili gesitli raporlar bulunuyor. 

Dag ormanlanndaki bu kuguk kirsal yerlesimler, Rodop'ta, Balkan tepelerinde, Makedonya ve 
Bosna'da buyuk olgude Bulgar, Sirp ve Bosnah yerlesimcilerin eseriydi. Ormanlarda ahsilmadik 
yasam sartlanni beklenmedik vergilere ve duzluklerdeki baskiya tercih etmislerdi. 

imparatorlugun Turk ve Arap topraklannda bile kirsal nufus bu donemde azalma gosterir. Yine 
de imparatorlugun Musluman nufusunun hakim oldugu bolgelerde bu durum, giftliklerin guvenligi ve 
toprak isletimi meselesinden ziyade, sirf koylulerin guvenligi meselesiydi. Uzaktaki kuguk aile 
koylerinde hayat sartlan suphesiz daha emniyetliydi, ancak ayni zamanda daha ilkel ve geriydi. Bu da 
Orta Cag aile yapismin surmesine yol agti. (Slavca Zadruga: Genis aile, Turkge karsihgi Sulale, 
Arapga aila, ehl). Bu yerel aile olusumunun o donemdeki baska higbir Avrupa ulkesinde benzeri 
bulunmaz. 

88 



19. yuzyihn sonu ve ozellikle 20. yuzyihn baslannda bu kapsamdaki ulkelerin durumu tamamen 
degisti. 

Bu degisim, 19. yuzyil baslannda, bir zamanlann gtiglu imparatorlugunun geri kalmishgim az ya 
da gok gizlice kabullenmis olan Osmanh hukumetinin yuksek rutbeli gorevlileriyle basladi, ancak ilk 
reform adimlan Sultan Abdulmecid'in zamanindan once 19. yuzyilda atildi. 19. yuzyil ortalannda, 
1856 yilmda, "Tanzimat-i Hayriye" yasa haline geldi. Baslangigta tereddutlu olarak, sonralan artan bir 
hizla reform hareketi ve modern Avrupa tekniklerinin hucumu Osmanh eyaletlerindeki etkilerini 
arttirmaya basladi. 

Kirsal bolgenin gelisimi igin atilan en onemli adim genellikle kaybedilen topraklardan gikan 
Musluman muhacirlerin gelisiydi. 19. yuzyilin altmish yillannda Kinm'dan gikan Tatarlar ilk gelenler 
oldu. Kafkaslardaki Cerkesler ve ayni zamanda Guneydogu Rusya'da Nogay-Tatarlar digerlerini 
izledi. Birinci Dunya Savasi'na kadar pek gok muhacir dalgasi, Balkanlar'dan gikip geldi. Bir kismi 
Kafkaslar'dan Bulgaristan'a geldikten sonra ikinci kez gog etmek zorunda kaldilar. Ozellikle 
Balkanlar'dan gelen kahci muhacir dalgasi gergekte 20. yuzyihn ikinci yansina kadar hig durmadi. 
Tarn sayisi su an elimizde olmasa da, muhacirlerin toplam sayisi bir kag milyon olarak tahmin 
edilebilir. 

Osmanh Hukumeti muhacirlere tanmsal isler verdi. Karsihksiz toprak genelde Anadolu'da soz 
konusuydu. Ancak yeni muhacir koylerinin bir gogundan sonralan vazgegildi veya gelenler igin uygun 
olmayan yerler segildiginden nufusunu kaybetti. Kafkas dag ormanlanndan gelen insanlar 
Cukurova'da fazla mutlu olamadilar, binlercesi sitmadan oldu. 

Bolgenin yerli halki daha sonra yogun bir direnis gosterdi. Ancak herhalukarda muhacirlerin 
gogu Turk Devleti'ne sonunda basanh bir bigimde uyum sagladi. Musluman olduklanndan dolayi, 
Yunan ve Ermeniler gibi gayrimuslim azinhklardan gok daha kolay uyum saglayabiliyorlardi. 

ismi en son anilan grup olan Ermeniler ve Yunanhlann uyumu basanh olmadi. iki gurptan 2,5-3 
milyon insan 1915/16 yillannda kagti, gog etti veya oldu, ya da 1923 yilmda ulkeyi terk etmek zorunda 
kaldi. Bu donemde yuzbinlerce insan hayatini kaybetti (McCarthy 1983). Ayni zamanda Birinci Dunya 
Savasi sirasinda, Rus isgalinde daha fazla sayida Musluman Turk ve Kurt dogu Anadolu'da oldu. 
Yunan-Turk nufusun yer degistirmesinde 400.000 Turk'e karsihk 1,4 milyon Yunanh vardi. Ancak bu 
hesaba Kuzey Yunanistan'daki topraklan savas esnasindan terk eden pek gok Turk dahil 
edilmemistir. 19. yuzyildan 1923 yihna gelene kadar olan donemdeki toplam rakami dikkate 
aldigimizda, iki milletin iliskisi bizi daha akilci bir rakama ulastiracaktir. 

Muhacirlerin bir gogunun, az ya da gok Anadolu'nun bos kalan kisimlarina yeniden 
yerlestirilmesine gahsildi. Andrews'un (TAVO 1990) hazirladigi oldukga aynntih Muhacir koyleri 
haritasi Anadolu'nun ig kisimlarinda biryogunluk oldugunu gosteriyor. Suriye topraklannda sadece bir 
kag muhacir koyu bulunmustur. 

89 



ilk duzenli koy planlan ve tarla sistemleri bu donemde ortaya gikar: Muhacir koyleri, 
yerlesimcilerinin soyundan gelmedikleri igin, eski koyun merkezinde, bir bakima muntazam bir satrang 
tahtasina benzeyen bir plana sahipti. Bu durum, Anadolu'dan Filistin'e kadar ister Cerkes ister Yunan 
koyleri olsun, her yerden gelen muhacirlerin yerlestigi koyler igin ayniydi. Bu, Turk idarecilerin 
tasarlayip organize ettikleri yerlesimlerin en onemli hareket noktasi gibi gorunuyor. Bozkirdaki 
tanmsal alanlann ilk pargalannin herzamanki "tarn" bolumlenmesi bile sadece muntazam dar araziler 
bigiminde mumkun olabiliyordu. Bu tur dar arazilerin genisliginin basitge olgulmesi o zamanlar 
karmasik araglar olmaksizm en basit toprak bolumlemesi bigimi gibiydi. Ancak daha sonralan, yeni 
koyun nufusu arttiginda, yeni toprak ihtiyaci farkh zamanlarda ve farkh ailelerde ortaya gikti. Ortak dar 
arazi bolumlemesi, geriye kalan bozkirlarda, muntazam olmayan, birbirinden ayn isletilen topraklarla 
yer degistirdi. 

Yerli halkin yeni bolgesel yerlesimi ve birbirinden ayn arazi isletimi, muhacir kolonizasyonu ile 
paralel olarak basladi. Nedenlerden bir tanesi son derece basit ve dunyanin her yerinde gegerli olan 
bir nedendir: 

"Yeni gelenler"den daha hizh olmak ve duzluklerdeki geleneksel otlak hakkini kullanmak. 
Dahasi, Modern Turk polisinin ve askerinin silahlanmasi koylulerin eski moda silahlanndan gok daha 
ustundu. Her tur direnis umutsuz gorunmekteydi. Daglardaki koylerin geleneksel sakh konumlan artik 
onemini kaybetmekteydi. Ayni zamanda duzluk alanlardaki yerel guvenlik gitgide artmis, emniyete 
verilen onceligin yerini paraya yonelik dusunce almisti. Genis alanlardaki hububat tarimi yerlesimler 
igin yeni bir motif oldu. Bolgesel olarak yeni demiryollan genislemeyi tesvik ediyor, hububat artik tren 
sayesinde istanbul pazarlanna gok daha ucuz olarak tasinip satilabiliyordu. 

"Yukandan asagiya", gizli dag yerlerinden asagiya daha iyi kullanilabilen duzluk alanlara dogru 
ilerleyen bu gelisme, laik surecin, 19. ve 20. yuzyihn en buyuk gelisiminin, bir basansidir. Onemli 
neticeleri asla goz ardi edilemez. Bugun binlerce Anadolu dag koyu sadece birkag yasli tarafindan 
kullanilmakta veya neredeyse tamamen bos olarak durmaktadir. Duz alanlar gok daha iyi firsatlar 
sunar. Ozellikle hizla buyuyen sehirler gunumuzde yeni kazang kapilan sunmaktalar. Bu sureg 
batidan doguya Anadolu'da yayildi; ikinci Dunya Savasi'ndan once Ege ve Trakya'da, savastan sonra 
Orta Anadolu'da, ve gunumuzde de doguda ortaya gikti. Asagi yukan ayni sureg Yunanistan'da ikinci 
Dunya Savasi'ndan once gergeklesirken, Arabistan'in daglan da bosalmaktaydi. italya ve guney 
Fransa'da da ayni sureg uzun bir sure once yasanmisti. Asagi yukan butun Akdeniz ulkelerinde 
goruldij. 

Bu gelisime paralel olarak, soyutlanmis yeni birgok giftlik yapilan meydana getirme egilimi dikkat 
gekici bir bigimde yayildi. Bu kesinlikle Dogu Akdeniz'in bir gok bolgesi igin yeni bir seydir. Sadece 
Karadeniz daglannda toprak azhgindan kaynaklanan bir daginik yerlesim gelenegi mevcuttur. Diger 
butun bolgelerde, genel olarak insanlan birlikte yasamaya goturen neden guvenlik meselesiydi. Bir de 
kismen su kaynaklannin azhgi bir neden olabilir. Simdi, 20. yuzyihn sonunda, Akdeniz kiyilannm tek 

90 



tek giftliklerle dolu oldugunu, yeni yollar boyunca ya da yeni yollara dogru, ayni zamanda da meyilli 
yuzeylere dogru yayildigini goruyoruz. Seralarda tarim son derece yayginlasmistir. Erken bir vakitte 
urunun yetistirilmesine olanak saglamaktadir. Baska bolgelerde mulkiyetin belgelenmesi (Filistin) 
ayrica arazide bireysel yerlesimi tesvik edici bir unsur olmaktadir. 

Ayni zamanda bir gok yeni kent gelismekte ve bunlann gogu yeni idari mahaller olarak 
segilmekteydi. 19. yuzyil sonu ve 20. yuzyil baslan, kentlerin kuruldugu, ozellikle yeni bolgesel 
kentlerin ortaya giktigi bir devirdir. Bu egilim, daglik alanlardaki geleneksel yerel merkezlere ulasma 
imkanlannin ortadan kalkmasiyla basladi. Geleneksel idarecilerin ya da yoneticilerin bulunduklan 
yerler olan eski kaleler onemini kaybetti, artik bu yerler yeni ekonomik ihtiyaglara cevap vermez 
oldular. Duzluk alanlardaki yeni ve hizla buyuyen koylerden buralara ulasmak da son derece zordu. 
Yerel ve bolgesel idare daha kolayhkla erisilebilen mahaller segmek zorunda kaldi. 

Bu yeni merkezlerin gekirdegi genellikle tarihi pazarlardi. Eski zamanlardan beri haftanin belli bir 
gununde agik alanda herkese agik bir pazar kurulurdu. Bu yerler, farkli yonlerden kolayca erisilebilir 
bir noktada olduklan igin uzun sure merkezi onemlerini korudular. Yerel bir devlet memuru 
(Kaymakam, ya da mudur-i nahiye) ve ayrica bazi polisler buralara yerlestiriliyordu. Genellikle bir gok 
dukkan ve lokanta bunu takip ediyor ve daha sonra diger resmi ve ozel kurumlar ortaya gikiyordu. Bu 
yeni yerlesimlerin ilk asamasimn baslangici Anadolu, Suriye ve Irak'ta son derece birbirine benzer 
olmus olmahdir. Son zamanlara kadar onemini koruyan unsur, yerellesmenin temel ilkesiydi: Siradan 
koylu kaymakammin huzuruna yuruyerek bir gun iginde kolayca varabilmeliydi. Bu ilke kuskusuz 
motorlu trafigin mevcut oldugu gunumuzde artik ortadan kalkmis bulunuyor, ancak yuz yil onceki 
kentlesme igin onemliydi. 

Onemli bir degisiklik de, Tuna ulkelerinden Arap topraklanna kadar, bugun igin hala gegerli olan 
yer isimlerinin sik sik degismesidir. 19. yuzyihn ortalanna kadar bu koy isimleri, yerel idarecilerin 
ilgisinden tamamen uzakta, geleneklere gore yerel ahali tarafindan konulmaktaydi. Hatta bir gok 
Romen koy ismi kuguk sekil degisiklikleriyle bugune kadar gelebilmistir. Ancak Osmanhnin son 
zamanlannda degisim baslamisti: Muhacir koylerinin isimleri sik sik yoneticinin isminin 
Arapgalastirilmis sekliyle adlandinhyordu: Mecidiye, Muradiye, Mahmudiye gibi. Diger ulkelerde 
degisiklikler diger kurallan takip etti. Yunanistan'da ornegin bugun Turkgeden gelen herhangi bir koy 
ismi bulmak hemen hemen imkansizdir. Bu sozde "Turkokratya" butun koy isimlerinden silinip 
atilmistir. Turkiye'de de Turkge kokten gelmeyen butun koy isimlerinin degistirilmesi egilimini 
goruyoruz. Ozellikle dogu Anadolu'da bunlann sayilan binleri bulur. Hatta Musluman isimleri bile 
"gergek Turk" isimlere donusturulmustur. Arap ulkelerinde isim degisikligi daha az gorulur, ancak 
Kurtge "Turbe Sipi"nin (Kuzey Suriye) Arapga "Kubur el-Beid"e gevrilmesi ornegi, ve yakin 
zamanlarda milliyetgi izler tasiyan "Kahtani" ornegi dikkat gekicidir. Sehir isimlerinin degistirilmesi ise 
bugune kadar sik olmus degildir. Ancak sik sik eklemeler yapilmaktadir: Urfa'nin Sanhurfa'ya, 
Ayntab'in Gaziantep'e gevrilmesi gibi. Butun cografi-tarihi arastirmalar igin isimlerdeki bu istikrarsizhk 
ciddi birengel olusturmaktadir. 

91 



Gunumuzdeki durum ise bu galismamn konusu degildir. Ancak gunumuzun en onemli egilimleri 
soyle ifade edilebilir: 

Son on yilhk donemde, toprak kullammindaki degisim, yaklasik olarak 1960'lardan bu yana, 
beklenilenden gok daha firtinah gegmistir. En dikkat gekici, ya da en asikar degisim, tarimin 
makinelesmesidir. Bugun, traktorun ulasamadigi dag arazilerini katmazsak, sadece buyuk toprak 
sahiplerinin degil, hemen hemen her giftginin, traktoru vardir. Ayni zamanda bir zamanlann kuguk 
tarlalan, makinalara uygun hale gelmesi igin koyluler arasindaki basit anlasmalar sayesinde 
birlestirilmis, bijyutulmustur. Kirsal alandaki mevcut bu durum, dolayisiyla bundan kirk yil oncesiyle 
kiyaslanamayacak bir noktadadir. 

ikinci onemli egilim ise sulama tanminin yayginlasmasidir. Bu da, yalnizca Osmanli 
imparatorlugu'nun ardindan gelen devletlerde degil, butun Yakin Dogu'da karsimiza gikan bir 
durumdur. Cumra'mn (1914) sulanmasi projesiyle Turkiye, Misir dismdaki Yakin Dogu ulkeleri 
arasinda modern sulama sistemini kuran ilk ulke olmustur. Birinci Dunya Savasi'ndan onceki donemle 
karsilastinldiginda, Turkiye'nin bugunku sinirlan dahilindeki sulama alani bes kat artmis ve yaklasik 6 
milyon hektara ulasmistir. Sulamayla butun tanm urunlerindeki verimlilik buna bagli olarak artis 
gostermistir. 

Oguncu bir egilim, nadiren dile getirilen idari kurumlann buyuyen etkisi ve buyuk bir nufusun 
gelisen ekonomik dusunce yapisidir. Hayvan sayisi, ozellikle kegi, at ve katir, ayni zamanda deve, 
hatta Ankara kegisi ve koyun, uzun bir suredir ciddi bir bigimde azaldi. Bu sadece tanmsal isler ya da 
ulasim igin artik hayvan gucune ihtiyag duyulmamasindan degil, ayni zamanda isinma yontemi olarak 
hayvan gubresine duyulan talebin azalmasindan dolayi da boyle olmustur. Bir baska modern etki ise 
ormanciligin gunumuzde artan etkisidir. Ormanlarda beslenen (ve "ormanla" beslenen) kegi suruleri 
artik nadiren goruluyor. Birzamanlar kirag olan genis topraklar simdi agaglandinhyor.Kirsal kesimden 
sehire ve sehirdeki is alanlanna dogru nufusun akmasi, belki de gunumuzun en dikkat gekici 
egilimidir. Turkiye'de, sehirde yasayan nufus (1995) gogunlugu olusturur. Osmanli imparatorlugu'ndan 
sonraki diger ulkelerde durum asagi yukan aynidir. Sehirlerdeki muhtemel basit islerin sayisi, 
geleneksel koy ekonomisiyle karsilastinldiginda gok daha fazladir. Gunumuz Turkiye'sinin Avrupa'nm 
ortalama yasam sartlanna uyum saglamasi daha uzun yillar alabilir, ve Tuna bolgesindeki pek gok 
eski Osmanli topragi hala daha ileri seviyede olabilir. Ancak gelisim devam etmektedir ve eski 
Osmanli ulkeleri gelecek on yilhk donemde Avrupa seviyesini yakalayabilir. 

Akdag, M. (1963): Celali isyanlan 1550-1 603. -Ankara. 

Alexander, J. C. (1985): Toward a History of Post-Byzantine Greece: The Ottoman 
Kanunnames for the Greek Lands ca. 1 500-1 600. -Athens. 

Braudel, F. (1986): Sozialgeschichte des 15.-18. Jahrhunderts. -(Original 

92 



title: La Mediterranee et le monde mediterraneen a I'epoque de Philippe II. -German translation 
according to IV. edition 1979) Munchen 

Busch-Zantner, R. (1938): Agrarverfassung und Siedlung in Sudosteuropa, unter besonderer 
Berucksichtigung derTurkenzeit.-Leipziger Vierteljahrsschrift fur Sudosteuropa, Beihefte, Nr. 3. 

Dols, M. (1979): The second plague pandemic and ist recurrences in the Middle East 1347- 
1894,-Journ. Of the Econ. and Soc. Hist. Of the Orient (JESHO) 22/2, pp. 162-189. 

Faroqhi, S. (1987): Rural Society in Anatolia and the Balkans during the Sixteenth Century.- 
Turcica, Revue des Etudes Turques. I: vol. IX, p.161-195; II: vol. XI, p. 103-153. 

Faroqhi, S. (2000): Ottoman Peasants and Rural Life: The Historiography of The Twentieth 
Century. -Archivum Ottomanicum 18, p. 153-182. 

Faroqhi, S. (1987): Men of Modest Substance-House Owners and House Property in 
Seventeenth-Century Ankara and Kayseri. -Cambridge. 

Flohn, H.; Fantechi, R. (eds.) (1984): The Climate of Europe: Past, Present and Future. Natural 
and Man-Induced Climatic Changes.: A European Perspective.-Doordrecht, Boston, Lancaster. 

Gassner, G.; Christiansen-Weniger, F. (1942/43): Dendroklimatologische Untersuchungen uber 
die Jahresringentwicklung der Kiefern in Anatolien.- Nova Acta Leopoldina N. F., vol. 12/80, Halle. 

Hohfeld, V. (1988): Near East-Early and Late Settled Areas., 1 : 8 Mill.- Map A IX 1 of: Tubingen 
Atlas of the Near East (TAVO), Tubingen. 

Hutteroth, W.-D. (1982): Turkei.-Wiss. Landerkunden Vol. 21, Darmstadt. 

Hutteroth, W.-D. (1993): The Role of the Ottoman Empire in the Early Modern World-System. - 
In: H.J. Nitz (ed.): The Early-Modern World- System in Geographical Perspective. -Stuttgart. 

inalcik, H. (1983): The Emergence of Big Farms, Ciftliks: State, Landlords and Tenants. -In: J. L. 
Baque-Grammont/P. Dumont (eds.): Contributions a I'histoire economique et sociale de I'empire 
Ottoman. -Coll. Turcica III, p. 105-126. 

inalcik, H.; Quataert, D. (eds.) (1994): An Economic and Social History of the Ottoman Empire 
1300-1 91 4.-Cambridge Univ. Press. 

islamoglu-inan, H.; Faroqhi, S. (1979): Crop Patterns and Agricultural Production Trends in 
Sixteenth Century Anatolia, Review.-Revue d 'etudes interdisciplinaires II, p. 401-436. 



93 



Le Roy Ladurie, E. (1973): Times of Feast and Times of Famine: A History of the Climate since 
the Year 1000.-l_ondon. 

Keyder, C; Tabak, F. (eds.) (1991): Landholding and Commercial Agriculture In the Middle 
East.-Albany/N.Y. 

McGowan, B. (1981): Economic Life in Ottoman Europe. Taxation, Trade and Struggle for Land 
1600-1800. Cambridge. Nagata, Y. (1976): Some Documents on the Big Farms (Ciftliks) of the 
Notables in Western Anatolia.-lnst. for the Study of Languages in Asia and Africa. Tokyo. Planhol, X. 
de (1965): Les Nomades, la Steppe et la Foret en Anatolie.- Geogr. Zeitschr. 53/1-2, p. 101-1 16. 

Planhol, X. de (1975): Kulturgeographische Grundlagen der islamischen Geschichte.-(translated 
from french by H. Halm.-Orig. title: Les fondements geographiques de I'histoire de I'lslam. -Paris 
1968). 

Vakalopoulos, A. E. (1963): Le retraite des populations greques vers les 

regions eloingees et montagneuse pendant la domination Turque.- Balkan Studies 4, p. 265- 
276, Thessaloniki. 

Wagstaff, J. M. (1993): The Role of the Eastern Mediterranean for the World Economy. - 
Erdkundl. Wissen 1 10, p. 327-342. 

Wallerstein, I.; Decdeli, H.; Kasaba, R. (1987): The Incorporation of the Ottoman Empire into the 
World Economy.-ln: H. Islamoglu-lnan (ed.): The Ottoman Empire and the World economy, p. 88-97, 
Cambridge. 

Wilhelmy, H. (1935): Hochbulgarien I: Die landlichen Siedlungen und die bauerliche Wirtschaft- 
Schr. Geogr. Inst. Kiel IV, Kiel. Tercume: BaburTurna 



94 



Osmanh Devri Turk Kultur ve Medeniyetinin Temel Ozellikleri / Prof. Dr. 
Mehmet AN Unal [s.54-59] 

Trakya Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Tiirkiye 

Turk Tarihi ve Kulturunun Genel Ozelligi 

Kultur, bir millete ait davrams ve karakterlere denir. Medeniyet ise, inang ve ahlak nizamidir. Her 
milletin olaylar karsisinda gosterdigi tepki farkhdir. iste en basit anlamiyla kultur, toplumun karsilastigi 
bir olay karsisinda sergiledigi tavir ve hareket tarzidir. Bir toplumun kulturel hayatini sekillendiren en 
muhim unsur ise dint inanglar ve geleneklerdir. Atadan, dededen kalma davrams kahplan olan 
gelenekler sosyal hayati yonlendiren temel normlardir. Dunya ve esyayi algilamakta insanin 
davranislanni tayin eden en onemli faktor de inangtir. 

Turk tarihinin, diger milletlerin tarihine nazaran birbirinden gokfarkh cografyalarda cereyan ettigi 
gorulur. Bu yonuyle Turklere benzeyen baska bir millet bulmak zordur. Qunku Turkler, Orta Asya'da 
meydana gikmislar, fakat orada kalmayarak eski dunyanin birgok bolgesine yayilmislardir. Ana kol, 
iran uzerinden Anadolu, Kafkaslar, Suriye, Misir, Kuzey Afrika ve Avrupa'ya uzanmis; ikinci bir kol 
Hazar Denizi'nin kuzeyinden Ukrayna, Balkanlar ve yine Avrupa'ya inmis; diger bir kol ise Hindistan'a 
ulasmistir. Birbirinden gok farkli ozelliklere sahip ulkelere yerlesen Turkler, degisik zaman ve 
mekanlarda birgok devletler kurmuslardir. 

Turkler, genis bir cografya uzerinde surekli hareket halinde olduklan igin, birbirinden gok farkli, 
degisik toplum ve kulturlerle karsilasmislardir. Bu kulturlerden pek gok unsur almislar ve o kulturlere 
de pek gok sey hediye etmislerdir. Bu durum Turk kulturune dinamik bir yapi kazandirmistir. 

Bir toplumun kulturu igin en buyuk iki tehlikeden ilki, baska toplumlarla munasebette 
bulunmamak ve kendi igerisine kapanmaktir. Boyle bir durumda kultur, dinamizmini, yani kendini 
yenileme ve uretme kabiliyetini kaybeder. Bu yuzden diger toplumlarla surekli munasebet halinde olan 
toplumlar kultur agisindan sansh ve gugludurler. Kolay kolay hakim karakterini kaybetmezler. ikincisi 
ise kulturun kaynagi olan medeniyette bir gozulme baslamasi yani, toplumun inang ve ahlakinda bir 
yozlasma meydana gelmesidir. Bu durumda kultur, segme gucunu ve kendine has ahengi kaybeder. 

Belirli bir cografya uzerinde kalmis, siyasT ve askerT bakimdan herhangi bir varhk gosterememis 
ve baska toplumlarla munasebet kurmamis toplumlarm kulturleri yeknesaktir (homojen), saftir, 
islenmemistir. Buna karsihk, Turkler gibi hareketli bir milletin kulturu gesitlilik arz eder. Makbul olan da 
budur. Bir kultur, farkli toplumlarm kulturuyle temas ettigi olgude gelisme imkam bulur ve guglenir. 
Kulturde saflik, basitligi ve zayifhgi ifade eder. Kultur surekli bir degisim ve gelisim igerisinde olmahdir. 
Bu da ancak diger kulturlerle kurdugu saghkli iliski sayesinde mumkun olabilir. Turk kulturu bu 
yonuyle son derece dinamiktir. Qesitli toplumlardan ahnan unsurlarla zenginlesmis ve guglenmistir. 

95 



Kulturun, an? ve koklu bir degisiklik karsisinda kalmasi onu zaafa ugratir ve belirli bir sure de 
olsa bocalatir. Turk kulturu bunu yasamis ve tarih boyunca iki buyuk badire atlatmistir. 

Bunlardan birincisi, Turklerin Musluman olmalan sirasinda yasanmistir. IX. ve XI. yuzyillarda 
Musluman olan Turkler, atalan Musluman olmadiklan igin onlann ktilturel degerlerinin gogunu terk 
etmisler, Orta Asya'da kullandiklan yaziyi da birakmislardir. Arap harfleri ile Turkge eserlerin 
Anadolu'da ortaya gikisi XII. yuzyihn sonlannda gergeklesebilmistir. Bu, 300 seneden fazla Anadolu 
Turklerinin kendi dilleri ile yazi yazmadiklanni gosterir. Bu durum Turk kulturu igin gok zararh olmus, 
Orta Asya'da yuzlerce yilda tesekkul etmis kultur birikimi yeni nesillere aktanlamamis, yazili ve sozlu 
kultur unsurlan unutulup gitmistir. Sadece Oguz Destani ve Dede Korkut Hikayeleri gibi Turkler 
arasinda sozlu olarak yasayan bazi destanlar ancak XV. yuzyildan sonra yaziya gegirilebilmistir. 
Fakat dinamik yapisi sayesindel Turk kulturu kisa surede bu kesintiyi telafi etmis ve Osmanh Devleti 
zamaninda son derece guglenmis, islenmis ve bir imparatorluk kulturu haline gelmistir. Bu donemde 
meydana getirilen eserler ve ortaya konulan degerlerTurk kulturunun klasiklerini teskil eder. 

Osmanh devrinde tesekkul eden kulturu de, butun diger kulturler gibi homojen ve statik olarak 
kabul edemeyiz. Zamanin ve sartlann degismesi ile farkh toplumlarla kurulan munasebetler 
gergevesinde kultur surekli bir degisim igerisindedir. Bu sebeple XIV. yuzyildaki Osmanh kulturu ile 
XIX. yuzyildaki arasinda daglar kadar fark vardir. Sosyal degismenin gapi butun kulturu kapsadigi 
igin, statik, yeknesak bir kulturden soz edilemez. Ancak XV. yuzytldan XVIII. yuzyihn ortalanna kadar 
olan 250-300 yilhk donemde koklu kultur degismeleri yoktur ve kultur kendi tabiT seyri igerisinde bir 
gelisme ve degisme gostermistir. 

Turk kulturunun karsilastigi ikinci buyuk tehlike ise, Bati ile yuz yuze kaldigimiz son iki yuz yilhk 
donemde ortaya gikmistir. XVII. yuzyihn sonlanndan itibaren birlesik Avrupa karsisinda ugradigimiz 
asken maglubiyetlerTurk insaninda bir sok meydana getirmis, teknolojik ve ekonomik alanda Bati'nin 
gerisinde kalmamiz bu soku pekistirmistir. Zaman igerisinde Bati'nin ilim, teknik, askerlik ve siyaset 
alaninda gosterdigi ustunluk, insanimizi sahip oldugumuz degerlerden supheye dusurmus ve sonugta 
kendine ait degerleri inkara goturmustur. Bunun tabiT sonucu olarak Turk kulturune ait unsurlar ihmal 
ve hatta tahrip edilmistir. Sultan II. Mahmud'dan itibaren devlet kurumlarim Batihlastirmak igin bir 
program uygulanmistir. Bu uygulamalann toplumun kulturunde buyuk degisiklikler meydana getirdigi 
ve hatta yer yer dejenerasyona ugrattigi bir gergektir. Merhum Mumtaz Turhan bu doneme "Zoraki 
Kultur Degismeleri Donemi" adini vermektedir.2 

Osmanh Devri Turk Kulturunun Evreleri 

Bu noktadan bakildiginda Osmanh donemi Turk kulturunun iki safhada ele ahnmasi icap eder 
kanaatindeyiz. 

Birinci safha kurulustan 1720'lere kadar olan devir, 

96 



ikinci safha ise 1720'lerden XX. yuzyila kadar olan devirdir. 

Klasik donem olarak tanimlanan ilk safha da kulturun tesekkulu ve kemal devri olmak uzere 
ikiye aynlabilir. 

Kulturun tesekkulu ve kemal devrinde Osmanh kulturu son derece dinamik ve sahsiyetlidir. 
Hakim millet olmamn sagladigi avantajla da, farkli kulturleri kendi potasinda eriterek, hepsine kendi 
damgasini vurabilmistir. Bu kultur zenginliginin igerisine Orta Asya'dan gelenek halinde intikal eden 
Turkluge ait degerler, islamiyet'in Turk milletine kazandirdigi iman ve kendine guven duygusu ile 
Turklerin Anadolu ve Rumeli'de karsilastigi toplumlara ait unsurlar yer almaktadir. 

XV. yuzyihn ortalanna dogru, Osmanh Devleti klasik yapisini buldu. Fatih Sultan Mehmed, 
imparatorlugu merkezT devlet esaslanna gore duzenledi ve bu yapi XIX. yuzyila kadar ufak tefek 
degisikliklerle devam etti. Tarihgiler, 1453'ten sonraki doneme Osmanh Klasik Devri adini 
vermektedirler. Ancak klasik donemin ne zaman sona erdigi konusunda kesin bir tarih 
verilememektedir. Bazilan bunu III. Selim, bazilan II. Mahmud'a kadar uzatmaktadirlar. Bir kismi da 
Avrupa'nin tesiriyle kabul edilmis olan Yeni Cag ve Yakin Cag gibi bolumlemeyi esas alarak klasik 
donemi 1789'larda sonlandirmaktadirlar. 

Bizim kanaatimize gore Osmanh klasik doneminin sonu 1720'lerde baslamaktadir. Tarihgilerin 
Lale Devri diye adlandirdiklan donem, Turk kultur tarihinde muhim bir donum noktasidir. Qunku bu 
tarihten itibaren Osmanh kulturu gittikge suratlenen bir degisime maruz kalmistir. 

Osmanh kulturunun temel ozelliklerine gegmeden evvel, bu kulturu meydana getiren Osmanh 
medeniyetine, yani Osmanh inang ve ahlak nizamina kisaca temas etmek gerekmektedir. Burada 
uzun uzadiya medeniyet ve kultur ayinmina girmek istemiyoruz. Cunku bu konu oldukga getrefil ve 
uzundur. Medeniyet ve kultur kavramlarimn tanimi konusunda bir fikir birligi yoktur. ikisini ayni sey 
sayanlar oldugu gibi, ikisi arasinda higbir fark olmadigi gorusunu paylasanlar da goktur. Bu hususta 
bizde ilk olarak Ziya Gokalp medeniyet ve kultur (hars) kavramlan uzerinde durmus ve medeniyeti 
kulturun bir sonucu olarak telakki etmis ve medeniyetin kisaca bilim ve teknik ile meydana getirilen 
eserlerden ibaret oldugunu belirtmistir. Bundan baska Ziya Gokalp, medeniyeti insanhgin ortak mail 
kabul etmis ve malum oldugu uzere, Turk milletindenim, islam ummetindenim ve Garp 
medeniyetindenim, demisti.3 

Gunumuz bilim ve fikir adamlanndan Yilmaz Ozakpinar ise tarn tersine, medeniyeti bir inang ve 
ahlak nizami olarak tarif etmekte; medeniyetin kulturu meydana getirdigini, yani ona kaynakhk ettigini 
ileri surmekte ve bu konuda yeni birteori ortaya atmaktadir.4 

Bizce de bu teori, ciddiye ahnmasi gereken, Osmanh medeniyet ve kulturunu izahta azami 
olgude basanh bir gorustur. Burada tabii ki, sayin Ozakpinar'in teorisinden uzun uzadiya bahsedecek 



97 



degiliz. Kendisi mezkur goruslerini muhtelif kitap ve makalelerinde islemistir. Sadece burada 
medeniyeti onun tammina uyarak, "bir inang ve ahlak nizami" olarak ele alacagimizi belirtmek isteriz. 

Bu noktadan hareketle Osmanh kulturunu yaratan medeniyetin temelinde yatan asIT unsurun ne 
oldugu hususuna bakmamiz gerekmektedir. Zira Osmanh inang ve ahlak nizamim kavramadan, 
1450'lerden 1700'lere kadar bir cihan devleti olmayi basarmis ve sadece Osmanh cografyasi degil, 
butun Avrupa, Akdeniz ve Asya'da siyasT, askerT ve kulturel agidan basat bir rol oynamis olan 
Osmanli medeniyeti vakiasini izah edemeyiz. 

Osmanli Medeniyetinin Dayandigi Temeller 

M. Fuad Koprulu, "SelgukTIer Zamaninda Anadolu'da Turk Medeniyeti" adli arastirmasinda 
Uglarda yasayan Turkmenlerin yasantilan, gelenekleri ve Selguklu merkeziyle olan munasebetleri 
uzerinde durur.5 Hagh savaslan dalgasi atlatildiktan sonra XIII. yuzyilda Bizans hudut boylan 
Turkmen beyliklerine emanet edilmistir. Henuz Orta Asya karakterini buyuk olgude devam ettiren bu 
konar-goger Turkmenlerin hayati, Dede Korkut hikayelerinde anlatilan yasanti bigimine gok 
benzemektedir. 

Osmanhlar da, XIII. yuzyilin sonlannda ortaya giktigi zaman Selguklu Devleti'nin bir Ug Beyi 
idiler. Ug Beylerinin temel gorevi dusmanin ani bir saldinsmi onlemek ve merkezin emri uzerine 
gerektiginde dusmana baskinlar yaparak zarar verdirmek seklinde ozetlenebilir. Uglardaki hayat 
igerisinde en dikkati geken nokta "gaza ve cihad" motifidir. 

Ertugrul Gazi'ye bagh Kayi asiretinden gtiglu bir devletin ortaya gikisi konusu uzerinde 
tarihgilerce gok durulmustur. Bu sebepsiz degildir. Cunku Osmanli Beyligi, Ug ve asiret 
geleneklerinden siyrihp, topraga bagh bir toplum tipini esas alan, merkezT bir devlete donusumu 
gergeklestirebilmistir. Anadolu'daki diger beylikler de XV. yuzyila kadar mevcudiyetlerini surdurdukleri 
halde bu konuda basanh olamamislar, asiret karakterli yapidan bir turlu kurtulamamislardir. 

Kurulus donemine ait kaynaklar uzerinde yapilan tetkikler, Osmanh Devleti'nin kuruculannin son 
derece dindar insanlar oldugunu gostermektedir. Asikpasazade, Osmanh Devleti'ni kuranlar arasinda 
saydigi dort unsurdan ikisi Ahiyan-i Rum ve Abdalan-i Rum'dur.6 Osman Gazi'nin, Seyh Edebali'nin 
tekkesinde gordugu ruya ve Kur'an'a karsi duydugu hurmet ile onu takip eden Orhan, I. Murad ve 
diger Osmanh hukumdarlannin seyh, muderris, dervis gibi alim ve mutasavviflara karsi gosterdikleri 
izzetve ihtiram Osmanli medeniyetinin karakteri konusunda birfikir vermektedir. Bazilannin zannettigi 
gibi, Osmanh hukumdarlan siyaseten boyle davraniyor degildirler. Bu konuda son derece 
samimidirler. Nitekim Enderun ve Harem'deki egitimin esasi da dine dayanmaktadir. Osmanh 
sehzadelerinin egitiminde de din en onemli yeri isgal etmektedir. 



98 



Gerek devlet hayatinda ve gerekse sosyal hayatta dindarhk en muhim haslettir. Bir goreve tayin 
edilecek kiside aranan ug ozellikten en bastaki dindarhk, sonrakiler ehl-i vukuf ve sirat-i mustakim 
uzere olmaktir. 

Bir goruse gore Osmanli Devleti'nin temel ve resmT ideolojisi islamiyet'tir. Bu ideoloji, islamin 
ehl-i sunnet ve'l-cemaat yorumuna dayanmaktadir.7 Osmanli Devlet adamlan da devletlerini bir islam 
Devleti olarak goruyorlardi. Nitekim Osmanli kaynaklannda padisah igin birgok yerde "islam Padisahi" 
denilmektedir. 

islam inang ve telakkisi o derece gugludur ki, islam kaynakh olmayan Orta Asya'dan gelen 
birgok orf ve adet yaninda, vergi hukukuna ait Bizans, SasanT kahntisi birgok unsurun da zamanla 
islamilestirildigi gorulmektedir.8 Fetihler igin motivasyonu saglayan temel unsur da islamin gaza ve 
cihad anlayisi olmustur. 

Osmanli Devleti'ni kuranlann kimligine bakilacak olursa islam? unsurun ne derecede agir bastigi 
gorulebilir. Bir kismi Selguklu burokrasisine mensup, bir kismi ahi, seyh, abdal vs. olan bu insanlann 
ortak yonu, nizam-i alem ulkusune inanmis, ila-yi kelimetullah, yani Allah'in saninin yucelmesi 
ugrunda kendi benligini yok etmis idealist insanlar olmalandir. iste Osmanli medeniyetinin temelinde 
yatan esas unsur, guglu bir iman, saglam bir inang ve ahlak nizamidir. Ahlak anlayisinin esasi Hz. 
Peygamber'in guzel ahlakidir. Hz. Peygamber'in hareket, tavir, davranis ve sozleri her Musluman igin 
bir ornek teskil etmistir. Ayrica islam inang ve imam Turk insanina kendine guven duygusu vermis, 
islamin disindaki higbir unsura kiymet atfedilmemistir. 

Osmanli Beyligi'nin buyuk bir devlet olarak ortaya gikmasim ve kurumlasmasini saglayanlar ise 
Selguklu devlet adamlandir. Kaynaklarda bunlardan bahsedilmektedir.9 

Osmanli Medeniyetinin Ug Ozelligi: Tevazu, Tesamuh ve Vakar 

Orta Asya'dan beri yasayip gelen gelenekler, fethedilen cografyada karsilasilan unsurlar bu 
islam? pota igerisinde eriyerek Osmanli kulturunu meydana getirmistir. Muhakkak ki, bu kulturun 
igerisinde, imparatorluk cografyasi igerisindeki toplumlann her birinden bir unsur bulunmaktadir.10 
Fakat bu unsurlan kaynastirip, imtizaci gergeklestiren Turk'un kendine has karakter ve vasiflan ile 
islamin kazandirdigi tesamuh, tevazu ve vakardir. 

Ayrica Osmanli kavramimn siyas? ve asker? manasindan baska, vakur, hamiyetli, salabetli, 
secaatli, muruvvetli, comert, merhametli, semahatli, ferasetli, faziletli, celadetli, nezaketli, serefli ve 
haysiyetli bir insan tipini ifade eden "Osmanli adam" ya da "Osmanli kadin" gibi sifat haline gelmesi 
Osmanli kulturunun temel ozellikleri arasindadir. Kisacasi Osmanli insani bu dunyayi fani bulan, fani 
buldugu igin de ona metelik vermeyen, serazad ve kimseye minnet etmeyen bir ozellige sahiptir. Bunu 
XVI. yuzyilin buyuk sairi Bak?'nin: 



99 



"Ferman-i aska can iledir inkiyadimiz 

Hukm-i kazaya zerre kadaryok inadimiz 

Bas egmezuz edaniye dunya-yi dun igun 

Allahadir tevekkulumuz, itimadimiz. . ." 

adh siirinde buluruz. Keza ayni yuzyilda bir Osmanli sipahisi kihcinin uzerine: 

"Ey gonul bir can igun her cana minnet eyleme 

izzet-i dunya igun sultana minnet eyleme", 

diye bir beyit yazdirmistir ki, Osmanli insanini ifade etmesi bakimindan dikkat gekicidir. 

Tesamuha gelince; medeniyetler igin olgu olarak alinabilecek temel birtavir, o medeniyeti kuran 
toplumun kendine benzemeyenlere karsi olan yaklasimidir. Bu manada Osmanli idaresinin temel 
prensibinin her toplumun inang ve degerlerine saygi gostermek ve devlet duzenine zarar vermedigi 
muddetge diledikleri gibi orf ve adetlerini yasamalan konusunda musamaha gostermek oldugu 
gorulur. 

Osmanli Devleti islamiyet'i bir ideoloji olarak benimsemisse de ehl-i kitap saydigi zumrelerin din 
ve diyanetlerini surdurmeleri hususunda son derece hosgorulu davranmistir. Bu hosgoru bugun igin 
bir anlam ifade etmeyebilir ancak mezhep farkhliklanna bile tahammul edilemeyen ve Engizisyon 
Mahkemeleri'nin hukum surdugu ayni donemdeki Avrupa goz onune ahnirsa onemi ortaya gikar. 
Gergi Osmanli idaresinin §iTlere karsi her zaman pek hosgorulu davranmadigi ileri surulebilir. Fakat 
bu da daha gok SafevTIerle siyasi ve askeri iliskilerin gerginlestigi donemlerde ortaya gikan anzT bir 
durumdur. 

Osmanli tavir ve vakannin kaynagi ise eskilerin salabet-i diniyye dedikleri iman pekligi ve 
kendine guven duygusudur. Vakar, XVII. yuzyil sonlanna kadar surekli zafer haberleri almaya alismis, 
genis bir cografya uzerinde hukum surmenin insan uzerinde meydana getirdigi magrurluk duygusuna 
kapilmaktan korkan Osmanli insaninin gelistirdigi bir tavirdir. "Padisah-i Cihan" denilen Osmanli 
padisahlannin Cuma Selamhgi torenlerinde bir tabur askere "magrur olma padisahim senden buyuk 
Allah var!" diye bagirtmalannin sebebi budur. 

Osmanli Kultur Uretim Merkezleri 

Osmanli doneminde kulturun en basta gelen uretim merkezleri saray ve konaklardir. Buralarda, 
sanat ve bilim alaninda en onde gelen isimler toplanmis oldugundan kultur faaliyetleri konusunda 
halka onculuk edilen yerler olmustur. Padisah, vezir, pasa ve beylerin rutbeleriyle mutenasip 
buyuklukteki saray ve konaklannda ilim ve sanat adamlan himaye edilmistir. Bu sebeple yemek 

100 



kulturu, guzel konusma, siir, musiki vs. alamnda saray ve konaklar bulunduklan gevreyi 
etkilemislerdir. Kul sistemi igerisinde yetisen ve tasraya subasi, sancakbeyi, beylerbeyi, kadi, mufti vs. 
olarak atanan devlet adamlan da vazifeli olarak gittikleri yerlerde istanbul'daki sarayin daha kuguk 
gaptaki benzerini kurarak Osmanh kulturunun uretilmesinde ve butun imparatorluk cografyasina 
yayilmasinda muhim bir rol oynamislar, gittikleri yerlerdeki toplumlan etkilemislerdir.11 

Saray ve konaklarda uretilen Osmanli kulturu tabiatiyla sehirlidir, sehir kulturudur. Bu meyanda 
istanbul .kozmopolit yapisi ile genis Osmanli cografyasinin her yoresinden birgok unsuru bunyesinde 
toplamistir. istanbul'da, Kuzey Afrika'dan, Kafkaslar'dan, Balkanlar'dan, Orta Avrupa'dan kisacasi en 
ucra eyalet ve bolgelerden farkli etnik kokenlere ve inanglara mensup gruplar bulundugu gibi, ticaret, 
elgilik vs. amaglarla Osmanli hudutlan haricinde kalan iran ve Hindistan gibi Dogu ulkelerinden gelmis 
heyetlere de sik rastlanirdi. 

Butun bu degisik ve farkli unsurlann istanbul'un kulturu uzerinde tesiri oldugu gibi, bu gruplann 
da istanbul kulturunden yani merkezi Osmanli kulturunden etkilenmeleri soz konusu idi. istanbul'un 
idare merkezi olmasi itibariyle yonetim, askerlik, toren, eglence kulturu ve gunluk yasanti ile ilgili adet 
ve gelenekleri, bu gruplarca uzak eyalet ve ulkelere tasinmakta idi. Bunlann basinda Osmanli nezaket 
ve inceliginin, mutehakkim diplomatik lisanin, nuktedanhgin, otoriter tavrin model olarak ahndigi 
bilinmektedir. 

Bunlann disinda medrese ve tekkenin kultur uretiminde ve toplum kesimine yayilmasinda 
muhim yeri oldugunu da belirtmek icap eder. Bilhassa tasavvuf islamimn halk arasindaki medreseyi 
golgede birakan nufuz ve itiban zikredilmeye degerdir. Yukanda bahsettigimiz tevazunun en onemli 
kaynaklanndan birisi de tasavvuftur. 

Osmanli Kulturunun Tesirleri 

Her devlet ve medeniyet kendisinden onceki medeniyetlerin kulturel mirasindan istifade eder. 
Muesseseler ve teskilat yapisi gok defa ornek ahnir. Fakat bu durum, herhangi bir muessesenin 
aynen almmasi, yani taklit manasina gelmez. Taklit baska, muteessiriyet (etkilenme) baskadir. 
Etkilenmede orijinalligi kaybetmek soz konusu degildir. Taklitte ise suur ve irade kaybolmus demektir. 
Dolayisiyla taklit, birtoplumun ruhunu ve sanat zevkini yansitamaz.12 

Osmanli Devleti de kendisinden onceki Selguklu, Bizans, AbbasT ve ilhanh devletlerinden 
birtakim kurumlar iktibas etmistir. Fakat bunlann Osmanli devrinde kazandiklan mahiyet ve fonksiyon 
tamamen farkli bir sekilde tezahur etmistir. Qunku klasik donemde Osmanli medeniyeti kendi 
sahsiyetini mudriktir ve kultur kendini yenileme kabiliyetine sahiptir. 

Aynca Osmanli medeniyetinin ozelligi, sadece uzun bir donemi kapsamasi degildir. Hakim 
oldugu cografya uzerindeki toplumlar uzerinde biraktigi muazzam tesirlerdir. Bazilan Girit'teki 
Rum'un, Yemen'deki Arab'in, Kuzey Afrika'daki Berberi'nin Osmanli ile ne alakasi var diyorlar. Boyle 

101 



sakat bir tarih anlayisi esasen bilgi eksikliginden ve Osmanh devri kulturunun ozelliklerini 
kavrayamamaktan ileri gelmektedir. Orta Avrupa'dan Yemen'e, Afrika iglerinden Ukrayna bozkirlanna 
kadar olan genis Osmanh cografyasi igerisinde higbir toplum yoktur ki, Osmanh kulturunun herhangi 
bir unsurundan etkilenmemis olsun. Bu cografya igerisindeki toplumlar hig Turkge bilmese ve 
Musluman olmasa bile, kimisi Osmanh lisanindan, kimisi Osmanh nezaket ve zarafetinden, kimisi 
devlet idare etme kabiliyetinden, kimisi askerT disiplininden, kimisi yemek kulturunden, kimisi oturup 
kalkma adabindan, kimisi Turk musikisinden,13 kimisi mimarisinden, kimisi giyim kusamindan, kimisi 
Osmanh vakanndan soyle veya boyle etkilenmistir. 

Osmanh Devleti'nin bir dunya devleti haline gelmesi ve askerT ve siyasT gucu elinde tutuyor 
olmasi iletisim vasitalannin bugunku kadar gelismemis oldugu bir gagda, Osmanh disindaki 
toplumlara bile belli olgulerle de olsa tesir etmistir. 

Osmanh Medeniyetinde Sarsilma 

XVI. yuzyihn sonlannda devlet, gucunun zirvesine ulasmis, Osmanh medeniyeti en parlak 
gagini yasamisti. Bu yuzyihn sonlanndan itibaren Osmanh medeniyeti gegmiste birgok medeniyetin 
basina gelmis bir kaderi yasamaya basladi ve kendi igerisine kapanmaya yuz tuttu. Dunya ticaretinin 
Akdeniz'den okyanuslara kaymasi, Amerika gibi yeni kitalann maddi kaynaklannin Avrupahlar 
tarafindan istismar edilmesi ve bu sayede sermaye birikimi saglayip, Ronesans ve reform hareketleri 
ile bilim ve teknolojide onemli merhaleler kat etmesi gibi gelismelere yabanci kaldi. Osmanh, kefere-i 
fecere, kuffar-i haksar gibi sifatlarla hakir gordugu, savas meydanlannda yendigi, ahlak ve faziletge 
kendisinden gok geri olan Batihnin ilim ve hikmette o derece ileri gidebilecegine ihtimal vermiyordu. 

XVII. yuzyihn sonlannda girdigi ve butun Avrupa devletlerine karsi giristigi savasi kaybedince 
Osmanh sok oldu. XVIII. yuzyilda bir dizi savas daha yapilarak sok atlatilmaya, Karlofga 
Antlasmasi'yla kaybedilen topraklar geri ahnmaya gahsildi. Avrupahnm kazanmasi tesaduf eseri 
zannediliyordu. Fakat bu defa da muvaffak olunamayinca o zaman bir seylerin degistigi anlasildi ve 
Bati'yi tanimak igin harekete gegildi. Sefirler gonderilerek Avrupa'daki degisme ve gelismeler 
ogrenilmeye gahsildi ancak bu iste de muvaffak olunamadi. Giden butun sefirler Bati'nm dis 
gorunusunun etkisinde kaldilar. Bati'yi, Bati yapan degerleri kavrayamadilar. Fransa'ya giden ilk 
elgimiz Yirmisekiz Mehmed Celebi, bugun elimizde olan sefaretnamesinde Fransa Krahnin saraylann 

dan, bahgelerinden, caddelerinin genisliginden; Fransiz orf ve adetlerinden ve katildigi 
davetlerden bahsedip durmaktadir. Onu takip eden sefirler de ayni gozlemlerle donduler. Birgogu 
Avrupa ordu duzeninin, silahlannin ve donanimimn ahnmasi halinde meselenin hallolacagini 
dusunuyordu. 

Oysa Bati'nm askerT alandaki ustunlugu, silah sanayi ve teknolojisi birer sonugtu. Bu sonuglan 
meydana getiren gelismenin arkasinda teorik alanda Ronesans doneminden beri suregelen disiplinli 
ve buyuk bir gayretin urunu olan ilmT arastirma ve gahsmalar neticesinde ortaya gikmis bilgi birikimi 

102 



yatiyordu. Dolayisiyla Bati'mn sahip oldugu bu bilgi birikimini iktibas etmeden ve bunu gelistirmek igin 
bir arastirmaci bilim adami sinifi yetistirmeden problemin gozumu mumkun degildi. Gel gor ki, butun 
reformcular, Bati'mn kulturel degerleri ile teknolojik urunlerini almaya galistilar. Teknolojik urunler ise 
oldukga pahaliydi ve kisa zamanda demode oluyorlardi. 

XVIII. yuzyil, Osmanh medeniyet ve kulturu igin bir donum noktasi oldu. Osmanli insani kendine 
guven duygusunu kaybetti. Sahip oldugu degerlerden suphelenmeye basladi. Medeniyet, kendi asil 
gizgisini, sentez ve uretim kabiliyetini kaybetti. inang ve ahlak nizami agisindan tamamen farkli ve 
taban tabana zit bir medeniyetin maddT plandaki ustunlugu Turk kulturunu bir bocalamaya itti. Turk 
insani, sahsiyetini ve kendine has tavir ve karakterini yitirdi. Ne yapacagini bilemez hale dustu. Bati'yi 
koru korune bir taklit basladi. Boylece Osmanli medeniyeti kendine ozgu ahengi ve segme gucunu 
kaybetti. 14 

Sultan III. Selim, II. Mahmud, Tanzimatgilar ve Mesrutiyetgiler birgok reformlar yapmaya 
galistilar. Fakat bunlar iyi dusunulmus ve arastinlmis tesebbusler degildi. Aynca Bati kulturunun halka 
zorla kabul ettirilmeye galisilmasi bir fayda saglamadi. Avrupa'yi tanimak ve ilim tahsil etmek igin 
Avrupa'ya birgok talebe gonderildi. Fakat gogu pasazade olan bu grup da Avrupa kulturunun ulkemize 
tasinmasindan baska bir hizmette bulunmadilar. Ancak bu sayede Bati'mn kulturel degerlerini 
benimsemis bir aydin sinifi yetismisti ve bunlar meselenin gozumunu Avrupa'mn rejimini almakta 
goruyorlardi. Bunu da yaptilar fakat sonug yine husran oldu. 

Turk aydim muthis bir sekilcilige sapmisti. Bu sekilcilik insamn gorunusunden tutun da, 
yasamlan gevrenin fizikT yapisma kadar her seye tesmil edilebilir. Sultan II. Mahmud, sank yerine fes, 
salvar ve diger klasik kiyafetler yerine ceket, pantolon giyilmesi halinde Batih olunacagim 
zannediyordu. Sultan Abdulmecid ve Aziz zamanlannda ise Avrupa tarzinda saraylar yapilarak 
kalkinacagimiz ve modernlesecegimiz zannina kapihndi.1 5 

Malum, kultur bir davrams ve tavir olarak da tammlanmaktadir. Bu tammdan hareket edecek 
olursak, adina ister modernlesme, ister Batihlasma, ister gagdaslasma, ne dersek diyelim, XVIII. 
yuzyildan itibaren Turk'un Osmanli klasik devrindeki karakterinde koklu degisiklikler meydana 
gelmistir. Qunku klasik donem Osmanli toplum ve insani hakkinda bilgi veren kaynaklardaki Turk 
insani ile XIX. ve XX. yuzyildaki Turk insani arasinda tavir, karakter, ahlak ve fazilet bakimindan 
buyuk farkhliklar mevcuttur. Bu cihetlerden Osmanli donemi kulturunun genel ozellikleri konusunda 
kesin sonuglara ulasmak igin daha pek ve esash galismalann yapilmasi gerekmektedir, 
kanaatindeyiz. 

1 Turk kulturunun dinamik yapisi, Turklerin islamiyet'e gegerken hakim millet olmasindan 
kaynaklanmaktadir. Karahanhlar zamaninda kitleler halinde Muslumanligi kabul ettikleri zaman devlet 
sahibi konumundaydilar. Keza Selguklu Devleti kuruldugu siralarda da Turklerin islamiyet'e gegisi 
devam ediyordu. Turkler islamiyet'e gegtikleri sirada baska bir devletin tebasi olmus olsalardi o 

103 



medeniyetin igerisinde kaybolup gidecekleri, ad ve sanlannin dahi kalmayacagi ve dolayisiyla Turk 
tarihinin gokfarkh sekillerde tezahur edecegi muhakkakti. 

2 Mumtaz Turhan, Kultur Degismeleri, istanbul 1987. 

3 Bu konuda Z. Gokalp'in Turkgulugun Esaslan ve Turklesmek, islamlasmak ve 
Muasirlasmak, adli eserlerine bakilabilir. 

4 Yilmaz Ozakpinar, Kultur ve Medeniyet Anlayislan ve Bir medeniyet Teorisi, istanbul 
1997; ayni yazar, Batililasma Meselesi ve Mumtaz Turhan, istanbul 1997. 

5 M. Fuad Koprulu, "SelgukTIer Zamaninda Anadolu'da Turk Medeniyeti", MilIT Tetebbular 
Mecmuasi, c. 2, sayi 5, (1331), s. 193-232. 

6 Bu konuda bkz. M. Fuad Koprulu, Osmanh imparatorlugu'nun Kurulusu, istanbul 1972. 

7 Bu hususta bkz. A. Yasar Ocak, Osmanh Toplumunda Zindiklar ve Mulhidler, istanbul 
1998, s. 71 vd. 

8 Bu konuda bkz. OmerLutfi Barkan, "Kanunname", islam Ansiklopedisi (iA), c. VI, s. 191. 

9 i. Hakki Uzungarsih, Candarh Vezir Ailesi, Ankara 1974, s. 12. "...Cenderelu Kara Halil ve 
KaramanT Turk Rustem bu ikisi ol zamanda ulular ve alimler idi... Anlardan ileru hisap ve defter 
bilmezlerdi, heman kirn onlar Osman beyleri yanina geldiler defteri ve hesabi onlar igin telif ettiler". 

10 Ancak bu haricT unsurlan birer malzeme olarak degerlendirmek gerekir. Bunlann Turk 
kultur hayatindaki rolu son derece sinirh kalmistir. Cunku "gavur" denilen bu toplumlara karsi Turkler 
psikolojik bir ustunluk duygusu igerisinde olduklan gibi, din farkhhgi dolayisiyla gavura benzemek gibi 
bir zillete dusmek korkusu yuzunden yerli toplumlann kulturel hayati Turkler igin bir ornek teskil 
etmemistir. Bilakis hakim millet olmanin sagladigi avantajlar sebebiyle Turk toplum hayati onlar igin 
ornek teskil etmis ve kiyafet basta olmak uzere toplum hayatiyla ilgili olarak konulan bazi tahditlere 
ragmen taklid yoluna gidilmistir. Bu sebeple yerli ahali ile kulturel olarak tarn bir kaynasma meydana 
gelmemis, temas etmeden ve yanyana yasamak soz konusu olmustur. Bkz. Ahmet Guner Sayar, 
Osmanh iktisat Dusuncesinin Qagdaslasmasi, istanbul 2000, s. 98-99. 

1 1 Saray'in Osmanh kultur uretimindeki yeri igin bkz. Mehmet AN Unal, Osmanh Muesseseleri 
Tarihi, Isparta 1998, s. 23 vd. 

12 Y. Ozakpinar, bkz. yukanda zikredilen eserleri. 

13 Turk musikisinin Osmanh cografyasi ve buna komsu olan cografya uzerindeki tesirleri igin 
bkz. Huseyin Sadettin Arel, Turk Musikisi Kimindir?, istanbul 1969. 

104 



14 Ozakpinar, Batililasma Meselesi ve Mumtaz Turhan, istanbul 1997. 

15 Bu donemi Mumtaz Turhan, Zoraki Kultur degismeleri donemi olarak nitelemektedir, bkz. 
Kultur Degi§meleri, istanbul 1987. 



105 



Gorulmeyen Osmanli: Geg Ortagag ve Modern Donemlerde Akdeniz 
Tarihinin Kayip Devleti / Prof. Dr. Kate Fleet [s.60-65] 

Cambridge Universitesi Newham College (SCOS) / ingiltere 

Kuzeydogu Turkiye'nin siyasi cografyasi uygarliklarm arkeolojik bir zaman gizgisi gibi okunur: 
Hititler, Frigyahlar, Asurlular, Farslar, Yunanlilar, Romahlar, Bizanshlar, Selguklu Turkleri, Mogollar ve 
digerleri.1 Bu "digerleri", Osmanli dunyasini kendileri igin gok az oneme sahip goren veya boyle bir 
onemin mevzu bahis dahi olmadigi birgok ingiliz ve Amerikah Avrupa veya Akdeniz tarihgisi, arasinda 
yaygin olan genel tutumu nazikge simgeler. O oyle bir dunyadir ki inkar edilir veya eger gonderme 
yapilir ise gondermeye yanlislar eslik edebilir, gunku Osmanli dunyasi hakkinda bir yanlis, Avrupa 
veya Klasik dunya hakkindaki biryanhsin kabul edilemeyecegi sekilde dahi kabul edilebilir. En son ve 
hacimli galismalannda, Peregrine Horden ve Nicholas Purcell haccin sadece dini sebeplerden dolayi 
yerine getirilmedigini agiklarken, "bir deyim" ahntilarlar: "hem ziyaret hem ticaret".2 Bunlar gibi 
akademisyenler arasinda acaba Antik Yunan'dan bir deyimi yanlis olarak ahntilanip sonra da buna 
Latince demek kabul edilebilir miydi? 

Penguin Classic History serisinden 2000 yilmda tekrar yayinlanan bir Akdeniz tarihinde Osmanli 
imparatorlugu okuyucuya agiklanir. Buna gore Osmanli Turkleri Araplardan farklilik gostermistir. Oyle 
ki Araplar uygarhklarinin gogunu Farslardan ahp ve sonra da kendi katkilanni yapmisken "Turk 
sadece kendine yarayacak kadanni ozumsemis ve gok az katkida bulunmustur". Onun imparatorlugu 
"anlayis olarak ilkel"di ve "en buyuk sultanlar ve onlann en segkin nazirlan bile higbir gergek hukumet 
sekli fikrine sahip olmamis gorunur". Turkler mizah duygusu ve cesurca dovusme yetenegi gibi bazi 
pozitif ozelliklere sahip olmalanna ragmen "Kalben, emperyal bir gug olarak gunlerinin sonuna kadar, 
Asyah gogebe bir irk olarak kaldilar". "Kalben gogebe" Turk "Avrupa'ya tamamen yabanci" idi.3 

Basit bir sagduyu bile, kisiyi, 600 yil yasamis ve en parlak doneminde ana bir askeri ve 
ekonomik gug olarak merkezi Avrupa'dan Orta Dogu'ya ve Kuzey Afrika iglerine kadar uzanmis bir 
imparatorluk hakkinda "higbir hukumet sekli fikri"ne sahip olmamistir gibi bir yarginin gegerliligini 
sorgulamaya yoneltebilir. Ayni sekilde, Horden ve Purcell tarafindan Osmanli imparatorlugu'nun 
kontrol veya etki alani bazi Akdeniz kiyilanna kadar uzanan, fakat gekim merkezi Akdeniz bolgesi 
iginde olmayan imparatorluklar veya devletlerden biri olarak betimlenmesi sasirtici gorunur.4 Oyle ise 
Osmanli Devleti bir Akdeniz gucu degil miydi? 

Cografi agidan, Osmanli Devleti, fiziksel olarak bir Akdeniz devletiydi. 1300 civannda ortaya 
gikan Osmanhlar 14. yiizyil ortasinda hizh bir sekilde Avrupa'ya gegerek ve I. Murad zamaninda 
suratle Balkanlar'a ilerleyerek genislediler. I. Beyazid zamaninda Balkanlar'a olan ilerleme guneyde 
Arnavutluk, Epirus ve Guney Yunanistan'a dogru hareket eden Osmanli gugleriyle devam etti. 15. 



106 



yuzyilda Akdeniz bolgesindeki Osmanli fetihleri 1430'da Selanik, 1453'te istanbul, 1459'da Mora ve 
1462'de inebahti'yi kapsadi. 

Takip eden yuzyilda Suriye ve Misir, sirasiyla 1516 ve 1517'de, Rodos 1522'de, Trablusgarb 
1551'de, Kibns 1571 ve Tunus 1574'te du§tu. Malta 1565'te muhasara edildi. Sultan Suleyman 
zamaninda Osmanli donanmasi Bati Akdeniz'de basanh bir sekilde savasti. 1571 'de inebahti'da 
Osmanlilara karsi kazanilan unlu zafer ezici bir zafer degildi; Osmanli filosu takip eden yil iginde 
tekrar insa edildi. 

Akdeniz'deki bu Osmanli varhginm agikga birdonanma gerektirmesine ragmen, Osmanli Devleti 
genellikle bir deniz gucu olarak sayilmaz. Bir deniz gucu olmasina karsilik, Osmanli imparatorlugu 
gorunuste denize ilgi duymamistir. Osmanlilann bu imaji, Palmira Brummett'in yakin bir zamanda 
yayinlanan makalesinde tartisilmistir.6 Arastirmaci bu makalede, Osmanlilann sadece denize ilgisi 
olmayan karasal bir askeri gug olarak tammlandigi, onlann deniz gucunun kisa omurlu bir tesaduf 
sayildigi, Osmanli deniz seferlerinin sadece bir gesit cihat olarak dusunuldugij ve Osmanlilann bir 
deniz gucu olmak igin gerekli teknolojiyi asla uyarlayamamis ya da gelistirememis olarak algilandigi 
paradigmaya karsi gelir. Brummett, sonug olarak, akademisyenlerin Osmanli devletini -ki bu devlet 
igin deniz seferleri higbir sekilde sadece cihat dusuncesiyle motive edilmemis ve deniz gucu Osmanli 
kara gucunun evriminde onemli olmustur- bir deniz gucu olarak dusunmeleri gerektigini savunur. 
Kisaca Osmanli Devleti "deniz kulturu"ne dogrudan katihmciydi.6 

Baslangicindan beri yasami, devletin iki yasasini ayiran denizi gegmek uzerine kurulan bir 
devlet olan Osmanlilann donanmaya sahip olmasi sasirtici olamaz. Gergekte Osmanlilann erken 
donemden itibaren deniz gucune sahip olduklan tartisilamaz.7 I. Murad8 ve halefi I. Beyazid 
donanmaya sahiptiler. I. Beyazid, Bizansli tarihgi Dukas'a gore, Egriboz, Sakiz ve Siklat adalanna bir 
filo gondermisti.9 Beyazid'in 1392'de Venedik senatosunu endiselendirecek bir donanma hazirladigi 
bilinmektedir.10 1400'de Venedik bir kere daha Beyazid'in deniz savasi hazirhklanna endiseli bir ilgi 
duymustur.11 Timur'a elgi olan Aragon Ruy Gonzalez de Clavijo 1402 yihnda istanbul yolunda 
gordugu Osmanli donanmasina gonderme yapar.12 Beyazid bir deniz istasyonu, istihkam ve kule 
insa ederek Gelibolu Limani'ni guglendirmis ve bu yolla kendi donanmasini korumak istemistir.13 
Beyazid'in oglu Suleyman 40 gemi ve kalyondan olusan donanmasini, buyuk bir garnizona sahip, iyi 
korunan bir kalesi bulunan Gelibolu'da muhafaza etmistir.14 

Gelibolu'nun Osmanli donanmasi igin bir us olarak buyuk stratejik onemi vardir. Eger 
Osmanhlar Gelibolu'yu kaybetselerdi, Avrupa'daki butun fetihlerini de kaybedeceklerdi. Bu onem 
Osmanhlar Gelibolu'da, Anadolu topraklanndan Avrupa topraklanna kisa surede gug sevk 
edebiliyorlardi, yorumunu yapan Ruy Gonzales de Clavijo tarafindan da vurgulanmistir.15 Dukas'in, 
Mustafa ve II. Murad arasindaki sivil savas sirasinda Osmanli kumandani olan Beyazid'dan 
aktardigina gore, Osmanhlar igin Gelibolu "hem Dogu ile Bati ve hem de Ege ile Karadeniz igin 
anahtar"di.16 

107 



I. Mehmed, Amiral Call Bey kumandasi altinda Naksa Dukune karsi bir filo hazirladi. Filo 
Gelibolu yakinlannda "bir zincirin halkalan gibi dizilmis olarak hareket eden gemileri" gorerek hizla 
saldinya gegen Venedikliler tarafindan ciddi bir sekilde yenilgiye ugratildi. Yirmi yedi tane Osmanli 
gemisi ele gegirildi ve murettabat arasindaki Turklerin asildigi Bozcaada'ya goturuldu. Dukas "Butun 
adanin uzerinde, ustunde uzum salkimlannin asili durdugu asmalar gibi daragaglan dogrusu 
gorulecek bir manzaraydi der".17 

Osmanli deniz gugleri, hem Dukas18 hem de muhasarada hazir bulunan Nicolo Barbaro'nun19 
bildirdigine gore, istanbul'un en son muhasarasinda yer aldilar. Nicola Sagundino'nun, istanbul'un 
dususunden sonra hazirladigi raporda ifade ettigi gibi Osmanlilar agikga deniz deneyimine 
sahiptiler.20 

Akdeniz'deki duzenli deniz gucunden baslica Turkler korsan olarak da etkindiler. Turklerin Bati 
Anadolu kiyilannda yagmalan, hem adalarda hem de denizde Latinler igin surekli bir korku 
kaynagiydi. Enveri'nin Dusturname'sinde betimledigi Aydinoglu Umur Bey'in istismarlan, Ege 
gevresinde birgok deniz saldinsi ve John Kantakuzenos'un Bizans imparatoru V. John Palaeologos'a 
karsi deniz destegini igerir.21 Girit ile Aydin ve Mentese Beylikleri arasinda yapilan antlasmalarda 
Turk gemilerini ilgilendiren hukumlerin sikhgi da Turklerin denizle ilgili faaliyetlerinin derecesini 
gosterir.22 Hem Cenova hem de Venedik, Turk korsanlanyla yakindan ilgiliydi ve Dogu Akdeniz'deki 
Turk gemilerinin hareketlerini iyi takip ediyorlardi.23 Tehlikeli olsa da, korsanhgin gok karli birfaaliyet 
oldugu agiktir. Bir Yunan tuccan olan Manuel Calogeniti'ye gore birgok Turk igin denizde gapulculuk 
etmek, yukselen Timur tehlikesine karsi gelmekten gok daha cazipti.24 

Erken donem Osmanli tarihini bulandirmaya hizmet eden diger bir pesin hukum ise birgok 
akademisyen arasinda yaygin olan Osmanlilann ekonomik bir bilince sahip olmadiklan gorusudur. 
Osmanli tarihine sikga uyarlanan Avrupa merkezli bu yaklasim, Palmira Brummett'in deyimini 
kullanirsak, Osmanhlari "zihnen kapasitesizlestirmekte", onlann ekonomik oyuncu olarak 
arastinlmasini yararsiz gormektedir.25 

Palmira Brummet, 16. yiizyil Osmanli tarihini yeniden degerlendirir; ikna edici bir sekilde 
Osmanli Devleti'nin bu donemde sadece tepkisel bir varhk oldugu fikrine karsi gelir ve Osmanlimn 
ticaret politikasini "bilmez ve ilgilenmezlerdi" (did not know and did not care) modeli olarak goren 
anlayisa karsi gikar ve Osmanlilara Akdeniz sahnesinde merkezi bir rol vererek Osmanli Devleti'nin 
16. yuzyildaki dunya duzeninin bir pargasi oldugunu savunur.26 

Bu sekil bir degerlendirme erken donem Osmanli tarihi igin ne derece uygulanabilir ve Turkler, 
ozellikle de Osmanlilar Akdeniz sahnesinde nasil bir ekonomik onemi olan oyunculardi? Agikga 
anlasilabilecegi gibi Turkler kendi kontrolleri altmdaki topraklarda Latin tuccarlar igin gok gekici ve 
kazangh ticari bir firsat olusturdu. Turk topraklan, Bati'ya Avrupa kumas endustrisi igin gerekli olan 
sap, 14 ve 15. yuzyillarda Akdeniz uzerinden gegerek Dogu ve Bati arasinda ticareti yapilan bir diger 

108 



ana mal olan hububat ve Akdeniz dunyasindaki ekonomik faaliyet igin yasamsal bir mal olan kole gibi 
gok ihtiyag duyulan mallan sagladi.27 

Turk topragi sadece bir ihrag pazan degildi, ayni zamanda bir ithal pazan olarak hayli firsatlar 
sundu: Avrupa'nin en onemli ihrag mallanndan olan islenmis kumas; camlet, tela, Lombardy, 
Narbonne, Perpignon ve Toulous bezleri, Floransa'nin boyanmis yunleri Challons bezleri, fistik yesili, 
zumrut yesili, al, gok mavisi, turkuaz ve sari kumaslar, panni gentili, tafta ve beyaz damasko, bunlann 
hepsi Theologos, Antalya, Edirne, Samsun, Sinop ve kumas ticaretinin ana merkezlerinden biri olan 
Bursa gibi Turk pazarlannda gorulmustur.28 

Latin tuccarlar sadece Turk pazarlanna gelip gitmediler, 14. yuzyihn basindan itibaren bu 
topraklarda yasadilar. Soylendigine gore 1311 yih civannda Mentese'de etkin olan 250 Rodoslu 
tuccar vardi29 ve Venedikli tuccarlara bahsedilen evlerin, bir kilisenin ve ticari faaliyetlerini devam 
ettirmeleri igin bir arazinin bulundugu Mentese ve Aydin'da, 14. yuzyihn ilk yansindan itibaren 
Venedik konsolosluklan kuruldu.30 II. Murad ve II. Mehmed maiyetinde yasayan Cenovali Jacopo di 
Promontorio ile Edirne ve Bursa gibi ana ticaret merkezlerinde oturan tuccarlar gibi Latinler Osmanli 
maiyetinde ikamet ettiler.31 

Osmanhlar sadece Latin tacirlerini topraklanna kabul eden pasif ekonomik oyuncular degillerdi; 
tarn tersine ekonomik manada etkin oyunculardi. Osmanhlar kendi ekonomik potansiyellerinin kesin 
olarak farkindaydilar ve bir olgude de ticaret yollan onlann ticari ilerlemelerine sebep oldu. Gergekte 
bu yollan kontrol etme arzusu, Huri islamoglu-inan ve Caglar Keyder'e gore "buyuk olgude 
Osmanh'nin karasal genisleme modelini belirledi".32 I. Murad agikca 1381'de Kutahya'nm ilhakindan 
sonra sap ihracatina simrlamalar uygulayarak sap piyasasini kontrol etme yolunu aramis gorunur. 
Venedikliler birkag yil sonra Osmanli ulkesinden kaya sapini yukleme ve ihrag etme hurriyetini 
saglamak ve I. Murad tarafindan belirlenen sap fiyatmda indirim elde etmek igin ugrastilar.33 Murad'm 
oglu ve halefi olan Beyazid hububat ihracatina simrlamalar getirdi34 ve 1390 yilinda hububat 
ihracatini durdurdu.35 Aydin emiri ve Venedikliler arasindaki muzakerelerden anlasilacagi gibi 1400 
yilinda at ve kereste ticaretinde oldugu gibi hububat ihracatmda da bir simrlama yururlukteydi.36 

Osmanlilann kendi topraklan dahilinde piyasalan yonlendirmeye tesebbus etmek ve sahip 
olduklan boyle buyuk bir pazann onlara verdigi ekonomik kudreti kullanmak yoluyla 14 ve 15. yuzyihn 
baslannda ekonomik olarak etkin olduklan iddia edilebilecekken ayni zamanda kendi topraklan 
dismda Osmanhnin ekonomik etkinligi hakkinda bir delil bulunabilir mi? Bu sorunun cevabinm "evet" 
oldugu gorunur, fakat bu evet, kaynak eksikligi dolayisiyla, zorunlu olarak biraz zayiftir. Buna ragmen 
simdiye kadar sahip oldugumuz veriler Turk ulkesi disindaki Turklerin ekonomik olarak etkin 
olduklanni isaret eder. 

Mentese, Venedik ve Aydin ile Venedik arasinda imzalanan bazi antlasmalann igerdigi 
hukumlere gore herhangi bir tarafin antlasmayi bozmaya karar vermesi halinde tuccarlann, simdi 

109 



dusman topragi haline gelen ulkeyi mallanyla birlikte terk etmelerini saglamak igin bir veya iki ayhk bir 
muhlet taninir.37 Bu hukumlerin sadece usulen kondugu ve bunlann Latin topraklannda Turk 
tuccarlannin oldugunu isaret etmesini gerektirmedigi iddia edilebilir. Ancak Ceneviz hukumeti, 1356 
yihnda, Orhan'in Pera'daki temsilcilerine vergi muafiyeti tammistir.38 Ayrica I. Murad ve Cenevizler 
arasindaki 1387 antlasmasi "I. Murad'in Turk tebaasi"na istanbul'daki Ceneviz bolgesi olan Pera'ya 
getirilen ya da oradan goturulen ya da Pera'da satilan mallar igin saglanan vergi imtiyazlanna ve 
Pera'da ticaret yaparken fazla vergilendirilen Murad'in temsilcilerine bu fazlaliklann geri verilmesine 
dair hukumler igerir.39 Pera'daki Turk varhgini gosteren diger bir kanit ise sabik Ceneviz memurlan, 
Ettore di Flisco ve Ottobono Giustiniano'ya agilan davada Pera'daki sabik yonetime karsi herhangi bir 
sikayeti olan Turklerin bu sikayetlerini bildirmeleri igin yapilan gagnda gorulmektedir.40 

Beyazid, 1393'te Ospitalye ile yaptigi muzakereler sirasinda Rodos'da hig bir sekilde 
engellenmeden koleleri satabilmek igin israr etmistir; 41 Beyazid'in bu isran, Osmanh tuccarlann bu 
pazarda etkin tacirler olduklanm ima etmektedir. Musluman tuccarlar Gelibolu ve Edirne'den Misir 
Memluk Sultanligma kole ticareti yaptilar. Bu pazarlar Osmanh kontrolunde oldugu igin en azindan bu 
Musluman tacirlerin bir kismi belki de Osmanh olmahydi.42 "Korfez Kaptani", Venedikli Pietro Civrano 
ve Mentese Emiri ilyas arasinda 1414'deki antlasma Turklerin ve emirin tebaasinin Venedik 
topraklannda higbir engelle karsilasmadan mallanni yukleyebilecekleri, bosaltabilecekleri, 
satabilecekleri ve buradan mallar satin alabilecekleri bir ticaret serbestisini garantiye alan hukumler 
igerir.43 

Sakiz Adasi'ndaki Turkler Cenevizlilerle, hububat igeren mallann ticaretinde kesinlikle etkindiler. 
Ornegin Sipahi Beyazid 1414 tarihli bir belgede Domenico Giustiniano'ya sattigi mallar igin odemenin 
tamamini aldigini tasdik eder ve bu belgenin sahitleri arasinda iki Turk, Bayrambey Turko de Smirris 
(izmir) quondam Ezedim (izeddin), Elies (ilyas) Turcho de Smirris (izmir) quondam Tagdira (?) ve 
Sipahi Beyazid'in istegiyle Turkgeden Latinceye geviri yapan tercuman Cristoforo Picenini vardir.44 
Ayni donemde Sakiz adasindaki pamuk satisiyla ilgili bir davada Bergamali Katip Pasa'nin temsilcisi 
de taraflardan biridir.45 1413 yilindaki diger bir davada Haci Satioglu diye bilinen ve o tarihte Aydin 
emiri Cuneyt'in elgisi olan kisi, Ceneviz tebaasindan birine karsi davasi olan Cuneyt'in tebaasindan 
Haci Sartiyi temsil etmek igin Sakiz'daki Ceneviz toplumunun basi olan Podesta'ya basvurur.46 Oyle 
ise goruldugu gibi Turkler, 14. yuzyil ile 15. yuzyihn ilk yansinda kendi topraklan dismda etkin olarak 
ticaret yapmaktaydilar. 

Beyliklerin yukselisi ve 1453'te istanbul'un II. Mehmed tarafindan ahnmasi arasindaki donemde, 
Akdeniz ekonomik havzasinin bir unsuru olan ve bu ticari agla siki bir sekilde butunlesen Latin 
kaynaklannca Turchia diye gonderme yapilan Turk topraklandir. Her ne kadar bu topraklann pazar 
olarak yaratihstan gelen onemi Osmanhlarin Akdeniz ekonomik sistemine otomatik olarak girisini 
saglamis olsa da, Osmanhlar sadece pasif ekonomik aktorler olarak gorunmez. Goruldugu gibi, I. 
Murad ve Beyazid'in piyasalan kontrol altina almaya galismalanndan ve Turk tacirlerin kendi 

110 



topraklan disinda ticaret yapmalanndan da anlasilabilecegi gibi Turklerin rolu ekonomik olarak etkin 
bir roldu. 

Boylece Osmanh Devleti'nin erken gelisme doneminde dahi bir Akdeniz gucu oldugunu iddia 
etmek igin yeterli neden vardir. Osmanh Devleti, Akdeniz dunyasi ve Avrupa'nin yekpare bir pargasini 
olusturmustur. Oyle ise bu bolgelerin ingiliz ve Amerikali tarihgiler tarafindan yapilan yayinlarda 
Osmanlilar nigin sikga goz ardi edilirler ve Osmanlilar bu tarihlerde ortaya giktiklannda onlara neden 
genellikle yanlislar eslik eder? Jardin'in Ronesans uzerine kitabinda Osmanli varligi kesinlikle 
gorulmektedir. 

Arastirmaci, "Osmanlilann politik oldugu kadar kulturel gugleri"nin, Avrupa kulturu uzerinde 
artan etkiler arasinda "yasamsal rol" oynamis oldugunu belirtir. Bu rolun gucu, 47 Jardin'in iddia 
ettigine gore, Hans Holbein'in, The Ambassadors (Elgiler) adli tablosunda yer alan Osmanli hahsinda 
vurgulanir. Bu resim, bize hem Osmanli imparatorlugu'nun siyasi gucunu hem de Osmanli mallarimn 
boyle bir toplumda nasil degerli bulundugunu hatirlatir.48 Ancak Lisa Jardin bile Osmanlilann Misir'i 
fethini gozden kagirir. Cunku ona gore 1526'da Osmanli imparatorlugu Suriye'den Bosna'ya kadar 
uzaniyordu.49 

Osmanh imparatorlugu hakkindaki cehalet; "insanoglunca bilinen en kisir yapilardan biri"50 olan 
[sic], Anglo-Sakson dunya ile sinirh degildir. Bu cehalet, Predrag Matvejevie'i, Akdeniz ve Avrupa 
uzerine kitabinda, Osmanlilann ortaya giktigi nerdeyse tek bir yerde "Seyahatname" [sic] yazari "Turk 
Evli Celebi'ye (Bosnahlann adlandirdigina gore Evlija lelebija)" gonderme yapmaya sevk eder.51 

Bu cehalet egiliminin sebeplerinden biri -hem inkar etmek ve hem de cahil olmak anlaminda- 
birgok Anglo-Sakson akademisyenin iginde yetistigi klasik zihin yapisidir.52 Horden ve Purcell'in 
yazdigi Akdeniz uzerine olan kitap, ornegin, buyuk bir klasik bilgi eseridir, fakat bu Akdeniz dunyasi 
birgok olgude Yunanistan ve Roma'nin klasik figurleriyle nufuslandinlmistir. Bu yaklasim 19. 
yuzyildaki ingilizlerin ileride modern Yunanistan olacak olan topraklann yeni Homer ve Sofokleslerle 
dolu oldugunu dusunmelerine benzemektedir. Bu dunya Osmanlilann igerisinde rahatga oturdugu bir 
dunya degildir; Osmanlilann kontrolu altina giren bu topraklar, Osmanlilar tarafindan ahndigmda 
buyuk olgude gozden uzaklasir ve ancak 19. yuzyilda imparatorlug'un gerilemesi ve Osmanlimn bu 
topraklardan geri gekilmesiyle yeniden ortaya gikarlar. 

Anglo-Sakson entelektuel gevrenin hapsoldugu klasik kapsul anlayisi gunumuz ingiliz ve 
Amerikali gezginlerin Turk dunyasini nasil gordugune etki etmektedir. Bu gezginlerin bugunun 
Turkiyesi'nde gordukleri gegmis, gogunlukla Osmanh degildir; bu gegmis klasik dunya uzerinde 
yukselir. Ornegin, Ascheson'in Giresun uzerine yaptigi tek yorum sudur: "Yunanhlar tarafindan 
Kerasos diye adlandinlan ve ismini Romahlar tarafindan orada bulunan ve Roma dunyasinm her 
tarafina dikilen bir meyvaya; kiraza veren kasaba".53 Benzer sekilde Acherson'in bindigi otobusun 
Ankara'dan Trabzon'a -"Trebizond olagelmistir"54- aldigi yol, Xenophon ve on bin askerinin M.O. 

111 



400'de iran'dan basladiklan guzergahi takip eder; her nasilsa bu askerlerin "thalassa" (deniz) diye 
bagirdiklan kesin konum, Ascheson'un bize anlattigina gore, belirlenememektedir. 

Trabzon "simdi cami olan Bizans kiliseleriyle doludur: St. Eugenius, St. Anne, St. Andrew, St. 
Michael, St. Philip, St. Sava magara kilisesi, Panaghia Chrysocephalos kilisesi. Simdi muze olan ve 
Bizans freskleri David Talbot-Rice ve Edinburgh Universitesi tarafindan restore edilen Aya Sofya 
Katedrali, sehrin batisinda yer alan, denizden gelen ruzgarla serinleyen bir burun uzerindedir".55 
Camiler, boylece, cami olarak ortaya gikmazlar ve Trabzon hakkindaki bu bolumde, Osmanh Devleti 
tartisilmamistir. 

Bu egilim, 1990'lann basinda yayinlanan ve okuyuculara Balkanlar'i agiklayan Balkan Ghosts 
(Balkan Hayaletleri) adh kitabin da yazan olan Thomas Kaplan'in kitabmda da ortaya gikmaktadir. 
Kaplan igin de Osmanh tarihi, Turkiye'deki gezilerinin tarihsel arka planmi verirken referans noktasi 
olmaz. "1922'ye kadar ug bin yil boyunca Bati Anadolu kiyilan ve arka bolgesi Yunan dunyasi 
olmustur"56 gibi bir degerlendirme kisiyi Osmanh gegmisinin eksikligini agiklarken, bunun bir parga 
yazann bu donem hakkindaki cehaletinden kaynaklandigi karanna yoneltebilir. 

Gezisi sirasinda Kaplan, Amasya'nin yakinmdan gegmistir; Amasya "Yunan cografyaci 
Strabo'nun M.O. 64 veya 63 yihnda dogdugu yer", ama Osmanh sehzadelerinin yonetme sanatini 
ogrenmeleri igin gonderildigi yer veya iginde imaret, kutuphane ve muhtesem bir cami olan II. Beyazid 
Kulliyesi'nin bulundugu yer degildir. Bunun yerine, pasaj soyle devam eder: "Strabo doguda 
Ermenistan'dan batida Tuscany'e ve Karadeniz'den Etyopya'ya kadar seyahat etmistir. Onun 
Cografya adh eseri Augustus Caesar'in hukumdarhgi (M.O. 27-M.S. 14) sirasinda Yunanhlar ve 
Romahlarca bilinen halk ve memleket silsilesini belgeleyen bugune kadar ulasmis tek eserdir. Strabo 
jeo-politik degisim konusunda uyaniktir, gunku burada gengligi kendi Pontus-Yunan uygarhginm 
dususu ve Romah lejyonerlerin buraya gelisine rastlar."57 Strabo, gorulecegi gibi Amasya 
dusunuldugunde, gozunun onundekileri bildirmekte Kaplan'dan daha bilingliydi. 

Kaplan ayni §eyi Trabzon'u betimlerken de yapar; onun Trabzon'a olan ilgisi Trabzon'un 
1461 'de Osmanhlar tarafindan ahnmasindan imparatorlug'un sonuna kadarki 450 yilhk sehir 
tarihindeki olasi herhangi bir olaydan gok Alexios ve David Comenos'un 1204'teki faaliyetlerinin 
uzerinde yogunlasmaktadir.58 "Mukemmel Bizans bazalikasi" Fatih Cami'inde otururken bile Kaplan 
Osmanh gegmisini degil, "(beyaz badanah duvarlar) altinda tesviye edilmis freskler, bu binanin hem 
Bakire Meryem ve hem de 'Altin Bash' kubbeye gonderme yapan Panagia Khrisokefalos diye 
adlandinldigi donemi hatira getirerek buranin bir zamanlar Trabzon-Yunan Kralhgi'nin ana katedrali 
oldugunu"59 hayal eder. 

Kaplan ayni zamanda "Turkler tarafindan Antakya diye adlandinlan" Antioch'un tarihi ozetini 
verir (is. 122): "Antioch antik dunyanin buyuk sehirlerinden biriydi. Sehir M.O. 300 yihnda iskender'in 
Makedonyah generali, Seleucus tarafindan kurulmus ve babasinin Antoichus adini almistir. M.O. 

112 



64 'te, Pompey Antioch'u Roma'ya ilhak etti. Stratejik olarak hem Anadolu'dan Arabistan'a uzanan ana 
ticaret yolu uzerinde hem de Cin'e giden ipek Yolu'nun bir kolu uzerinde yerlesen sehir, Yunan 
felsefesinin unlenmis bir okuluyla gelisip askeri ve ticari bir merkez haline geldi. imparatorlar, Julius 
Caesar ve Diocletian, Antioch'u ziyaret ettiler, Peter ve Paul orada vaaz verdiler. Antioch'da, isa'nin 
takipgileri ilk defa Hiristiyanlar olarak adlandinldilar. Roma ve iskenderiye ile beraber Antioch, 
Kilisenin ug orijinal Patrikhanesinden biriydi. 14 ve 15. yuzyillarda, Bizans yonetimi altinda Antioch'un 
segkinleri paralanni mozaiklere harcadilar ve buradaki arkeoloji muzesi dunyadaki en iyi 
koleksiyonlardan birine sahiptir. Roma-Bizans gaginda, parlakhginin en yuksek doneminde, sehir bir 
amfi tiyatro, hamamlar, su kanallan, kanalizasyon borulanna sahip oldugunda Antioch'da yanm 
milyon insan yasiyordu". Kasaba igin bir gegmis kurduktan sonra Kaplan gunumuze doner. Ortada 
kalan Osmanli bolumu atlanir ve 600 yillik imparatorlug'u klasik gegmis karsisinda gozden kaybolan 
Osmanlilann varhgi, gunumuz modern Turkiyesi'nin gegmisi olarak bile inkar edilir ve gorunmez 
olarak kahr.60 

1 Kaplan, Robert D., Eastward to Tartary. Travels in the Balkans, the Middle East, and the 
Caucasus (New York: Vintage Books, 2001), s. 215: "The Political Geography of northeastern Turkey 
reads like an archaeological time line of civilizations: Hittites, Phrygians, Assyrians, Persians, Greeks, 
Romans, Byzantines, Seljuk Turks, Mongols, and so on". 

2 Horden, Peregrine and Nicholas Purcell, The Corrupting Sea. A Study of Mediterranean 
History (Oxford: Blackwell Publishers, 2000), s. 445. 

3 Bradford, Ernie, Mediterranean. Portrait of a Sea (ilk baski 1971), (London: Penguin 
Books, 2000), s. 395-6. 

4 Horden and Purcell, The Corrupting Sea, s. 23. 

5 Brummett, Palmira, The Ottomans as a world power: what we don't know about Ottoman 
sea-power' Kate Fleet (der.), The Ottomans and the Sea (Oriente Moderno xx (Ixxxi), n. s. 1-2001), s. 
1-21. 

6 Ibid, s. 9. 

7 Fleet, Kate, 'Early Turkish naval activities' Kate Fleet (der.), The Ottomans and the Sea 
(Oriente Moderno xx (Ixxxi), n. s. 1-2001), s. 129-38. 

8 1374. vii. 14: Thiriet, F., Regestes des Deliberations du Senat de Venise concernant la 
Romanie, cilt l-lll (Paris, 1958-1961), cilt I, nu. 541, s. 135. 

9 Dukas, Historia Byzantina, Bekker, Cilt I. (der.) (Bonn, 1843), s. 47; Dukas, Ducae Historia 
Turcobyzantina (1341-1462), Grecu, B. (der.) (Bucharest, 1958), s. 75; Dukas, Decline and Fall of 
Byzantium to the Ottoman Turks, H. J. Magoulias (der. ve gev.) (Detroit, 1975), s. 81. 

113 



10 1392. iv. 26 = Loenertz, Raymond-J O. P. Demetrius Cydones correspondance, Cilt II 
(Studi eTesti 206) (Vatican, 1960), Ek D, nu. 18, s. 446-8. 

1 1 1 400. v. 1 8 = Chrysostomides, J., Monumenta Peloponnesiaca. Documents for the History 
of the Peloponnese in the 14th and 15th Centuries (Camberely, 1995), nu., 215, s. 419. 

12 Ruy Gonzalez de Clavijo, Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez de Clavijo to the 
Court of Timour at Samarcand A. D. 1403-6, Clements R. Markham (der. ve gev.) (The Hakluyt 
Society, 1859), s. 47. 

13 Dukas, Historia Byzantina, s. 19; Dukas, Historia Turcobyzantina, s. 41; Dukas, Decline 
and Fall, s. 63. 

14Gonzalez de Clavijo, Narrative, s. 27-28. 

15 Gonzalez de Clavijo, Narr. ative, s. 28. 

16 Dukas, Historia Byzantina, s. 146; Dukas, Historia Turcobyzantina, s. 189; Dukas, Decline 
and Fall, s. 139. 

17 Dukas, Historia Byzantina, s. 109-111; Dukas, Historia Turcobyzantina, s. 147-149; 
Dukas, Decline and Fall, s. 118-119. 

18 Dukas, Historia Byzantina, s. 268; Dukas, Historia Turcobyzantina, s. 333; Dukas, Decline 
and Fall, s. 213. 

19 Nicolo Barbara, Diary of the Seige of Constantinople 1453, J. R. Jones (gev.) (New York: 
Exposition Press, 1969), s 31; Nicolo Barbara, Giornale dell'assedio di Costantinopoli Agostino 
Pertusi (der.), La Caduta di Costantinopoli. Le Testimonianze dei Contemporanei (Milan: Fondazione 
Lorenzo Valla, 1999), s. 18-19. 

20 Ad serenissimum principem et invictissimum regem Alfonsum Nicolai Sagundini 
oratio=Pertusi, Agostino (ed.), La caduta di Costantinopoli cilt II, L'eco nel mondo (Milan, 1976), s. 
129-135. 

21 Dukas, Historia Byzantina, s. 27; Dukas, Historia Turcobyzantina, s. 51-3; Dukas, Decline 
and Fall, s. 68-9; Melikoff-Sayar, I., Le Destan d'Umur Pacha (Dusturname-i Enveri) Text, translation 
et notes (Paris, 1954), s. 52-3, 56-8, 60-1, 64, 74, 78, 85, 95. 

22 1337. iii. 9 = Zachariadou, Elizabeth A., Trade and Crusade, Venetian Crete and the 
Emirates of Menteshe and Aydm (Library of the Hellenic Institute of Byzantine and Post-Byzantine 
Studies, No. 1 1 ) (Venice, 1 983), beige 1 337A, madde 9, s. 1 92, madde 1 4, s. 1 93; 1 337. pre iv = ibid, 
beige 1 337M, maddeler 3, 5, 7, 1 0, 1 1 , s. 1 95-7; 1 348. viii. 1 8 = ibid, beige 1 348A, madde 1 0, s. 208, 

114 



madde 11, s. 208; 1353. iv. 7 = ibid, beige 1353A, madde 4, s. 212, madde 6, s. 212, madde 8, s. 
212-13, madde 10, s. 213; 1375. iv. 22 = ibid, beige 1375M, madde 3, s. 219, madde 5, s. 220, 
madde 7, s. 220, madde 10, s. 220, madde 11, s. 220-1; 1403. vii. 24 = ibid, madde 2, s. 225, madde 
4, s. 226, madde 5, s. 226-7, madde 6, s. 227, madde 11, s. 228; 1407. vi. 2 = ibid, madde 2, s. 
234,madde 3, s. 234, madde 4, s. 234, madde 5, s. 235, madde 7, s. 235, madde 1 1 , s. 235. 

23 Chrysostomides, Monumenta Peloponnesiaca no. 36, s. 85; 1392. vi. 16 = Archivio di 
Stato di Genova, Antico Comune 22, f. 40; 1401. viii. 10: Thiriet, F., Regestes des Deliberations du 
Senat de Venise concernant la Romanie, Cilt 1-3 (Paris, 1958-1961), Cilt. II, no. 1023, s. 19-20, no. 
1573; 1415. iii. 26: ibid, s. 134; 1423. vi. 4: ibid, no. 1423, s. 100; 1414. viii. 23 = Sathas, C. N., 
Documents Inedits relatifs a I'Histoire de la Grece au Moyen Age (Paris, 1881), cilt III, s. 72-3; 1416. i. 
4 = lorga, N., Notes et extraits pour servir a I'historie de croisades au XVe siecle, cilt l-lll (Paris, 1899- 
1902), Cilt 1,s. 241. 

24 1402. iii. 3 = Dennis, G. T., Three Reports from Crete on the Situation in Romania', Studi 
Veneziani 12 (1970) 243-65, no. 2, s. 247. 

25 Brummett, Palmira, Ottoman Seapower and Levantine Diplomacy in the Age of Discovery 
(SUNY Series in the Social and Economic History of the Middle East) (State University of New York 
Press, Albany, New York, 1993), s. 16. 

26 Brummett, Ottoman Seapower, s. 2-4, 177. 

27 Fleet, Kate, European and Islamic Trade in the Early Ottoman State (Cambridge: 
Cambridge University Press, 1999), bolumler 7, s. 80-94, 5, s. 59-73 ve 4, s. 37-58. 

28 Bakiniz Fleet, European and Islamic Trade, bolum 8, s. 80-94. 

29 Luttrell, Anthony, The Hospitallers of Rhodes confront the Turks: 1306-1421' Philip F. 
Gallagher (der.), Christians, Jews and Other Worlds. Patterns of Conflict and Accommodation 
(Lanham, New York, London, 1988), s. 84-5. 

30 1331. iv. 13 = Zachariadou, Trade and Crusade, madde 8, s. 188; 1337. iii. 9 = ibid, 
madde 8, s. 191-2; 1337. pre iv. = ibid, madde 17, s. 197; 1348. viii. 18 (Sancta Unio ile) = ibid, 
maddeler 14, 18, s. 209; 1353. iv. 17 = ibid, maddeler 16, 17, s. 214; 1375. iv. 22 = ibid, maddeler 16, 
17, s. 221; 1403. vii. 24 = ibid, madde 16, 17, s. 229-30; 1407. vi. 2 = ibid, maddeler 16, 17, s. 236. 

31 Ornegin Bursa'daki Piero Palavexin, 1439. vii. 8 = Badoer, Giacomo, II Libro dei Conti di 
Giacomo Badoer (Costantinopoli 1436-1440), Umberto Dorini & Tommaso Bertele (der.) (II Nuovo 
Ramusio, volume terzo) (Istituto Poligrafico dello Stato, Libreria dello Stato, 1956) C. 325, s. 652. 



115 



32 Huri islamoglu-inan ve Qaglar Keyder, 'Agenda for Ottoman history'in Huri islamoglu-inan 
(ed.), The Ottoman Empire and the World-Economy (Cambridge, 1987), s. 50-1. 

33 1384. vii. 22 = Thomas, G. (der.) Diplomatarium Veneto-Levantinum, (Venice, 1890-9) cilt 
II, no. 116, s. 194. 

34 Fleet, Kate, "Turkish-Latin relations at the end of the fourteenth century" Acta Orientalia 
Academiae Scientarum Hungaricae 49/1 (1996), s. 131-7. 

35 Dukas, Historia Byzantina, s. 47; Historia Turcobyzantina s. 75; Decline and Fall s. 81 ; 
Chrysostomides, Monumenta Peloponnesiaca, beige 68, s. 138, not 2. 

36 1400. iii. 19: Thiriet, Regestes, cilt II, beige 988, s. 12-13; Noiret, Documents inedits pour 
servir a I'histoire de la domination venetienne en Crete de 1380 a 1485, (Paris, 1892), s. 110-11; 
lorga, Notices et Extraits, cilt I, s. 102.371337. iii. 9 = Zachariadou, Trade and Crusade, madde 2, s. 
190; 1337. pre iv = ibid, madde 1, s. 195; 1353. iv. 7 = ibid, madde 2, s. 211.381356. iii. 21 = ASG 
San Giorgio Manoscritti Membranacei IV, f. 304v; 1356. 111. 22 = ibid, ff. 304v-305r. Bu imtiyaz 
1361'de geri alinmistir, ibid, ff. 303r-308r.391387. vi. 8 = ASG, Archivio Segretto, Materie Politiche 
2729, no. 26; Fleet, Kate, The treaty of 1387 between Murad I and the Genoese' The Bulletin of the 
School of Oriental and African Studies 56 (1993), maddeler 2, 3, 4, s. 14-15. 

40 1 402x30 = ASG, San Giorgio 34 590/1 306, ff. 1 6r-1 7r. 

41 Anthony Luttrell, The Hospitallers of Rhodes confront the Turks: 1306-1421' Christians, 
Jews and Other Worlds. Patterns of Conflict and Accommodation, Philip F Gallagher (der.) (Lanham, 
New York, London, 1988), s. 96-7. 

42 Piloti, L'Egypte au Commencement du Quinzieme Siecle d'apres le Traite d'Emmanuel 
Piloti de Crete (Incipit 1420) avec une introduction et des notes par P-H Dopp (Cairo, 1950), s. 15. 

43 1 41 4. x. 1 7 = Zachariadou, Trade and Crusade, madde 5, s. 239. 

44 1414. vii. 16 = ASG, Notaio Giovanni Balbi, Sc. 46, filze 1, beige 311. Bakiniz Fleet, 
European and Islamic Trade Ek 5, beige 12, s. 173-4. 

45 1414. iv. 2 = ASG, Giovanni Balbi, Sc. 46 filze 1, beige 286. Bakiniz ibid, Ek 5, beige 11, 
s. 172-3. 

46 1413. viii. 28 = ASG, Giovanni Balbi, Sc. 46, filze 1. Beige 255. Bakiniz ibid, Ek 5, beige 9, 
s. 170. 

47 Jardine, Lisa, Wordly Goods. A New History of the Renaissance (London & Basingstoke: 
Papermac, 1997), s. 74. 

116 



48 Jardine, Wordly Goods, s. 429. 

49 Jardine, Wordly Goods, s. 283. 

50 Bradford, Mediterranean, s. 409. 

51 Matvejevic, Predrag, II Mediterraneo e I'Europa. Lezioni al College de France (Garzanti 
Libri, 1998), s. 70. 

52 Boyar, Ebru, British archaeological travellers in 19th-century Anatolia: Anatolia 'without' 
Turks, yayinlanacak Eurasian Studies, 19. yuzyil Anadolusu'ndaki ingiliz arkeoloji gezginlerinin 
zamanin Osmanli dunyasini degil, sadece bolgenin klasik gegmisini gorduklerini savunur. Bu noktanin 
tartisilmasinda Ebru Boyar'a tesekkur etmek istiyorum. 

53 Ascherson, Neal, Black Sea. The Birthplace of Civilisation and Barbarism (London: 
Vintage, 1996), s. 177. 

54 Ascherson, Black Sea. s. 176. 

55 Ascherson, Black Sea, s. 179. 

56 Kaplan, Eastward to Tartary, s. 215-16. 

57 Kaplan, Eastward to Tartary, s. 215. 

58 Kaplan, Eastward to Tartary, s. 21 6 -1 7. 

59 Kaplan, Eastward to Tartary, s. 216. 

60 Bu makalenin Turkgeye gevirisindeki yardimlan igin Ebru Boyar'a tesekkur etmek 
istiyorum. 



117 



B. Kurulu§ 

Osmanh Devleti'nin Kurulu§u / Prof. Dr. Halil inalcik [s. 66-88] 

Chicago Universitesi / A.B.D. 

Bilkent Universitesi / Turkiye 

Dunya tarihinin ve Turk tarihinin en buyuk sorulanndan biri, 14. yy.da Bati Anadolu'da ortaya 
gikan bir Turkmen beyliginin yarim yuzyil iginde Tuna'dan Firat'a kadar uzayan bir imparatorluk 
halinde gelismesi sorusudur. Ancak, Osmanh beyliginin kurulusu, ilk siyasi gekirdegin ortaya gikisi ile 
Osmanh imparatorlugu'nun kurulus sorusunu birbirinden ayn iki tarihi sureg olarak ele almak gerektir. 
imparatorlugun kurulus problemi Macaristan'dan iran ve Orta Asya'ya kadar uzayan genis bir 
cografya'daki kosullann incelenmesini gerektirir. Burada ilkin, Osmanh Beyligi'nin kurulusu sorusunu 
inceleyecegiz. 

Osmanh Beyligi'nin ortaya gikisim, 13. yy. ikinci yansinda Orta Anadolu'daki gelismeler ve Bati 
Anadolu'da Bizans topraklan uzerinde gazT Turkmen beyliklerinin kurulusu sureci iginde incelemek 
gerekir. Bu sureci, ug temel etken belirlemistir: ilkin bir demografik devrim, Oguzlann yani 
Turkmenlerin Anadolu'ya surekli yogun gogleri, saniyen Turk-islam gaza hereketinin yeni bir evrim 
kazanmasi ve nihayet Denizli, Antalya, Ayasoluk ve Bursa'nin milletlerarasi pazarlar durumuna 
yukselerek Turkiye'nin dunya ticaret yollan uzerinde onemini korumus olmasi. ilkin demografik etkeni, 
Oguzlann kitle halinde batiya, Anadolu'ya gogus konusunu gorelim. 

Anadolu'ya Oguz / Turkmen Gogleri 

Oguzlann batiya buyuk gogleri bashca iki asamada olmustur; birincisi, Turkmenlerin Selguklular 
onderliginde 1020'lerden baslayarak Azerbaycan'i istila etmeleri ve Anadolu'ya akinlan ve nihayet 
Buyuk Selguk Sultani Alparslan'in 1071'de Malazgirt zaferiyle Bizans Anadolu'sunu istilaya agmasidir. 
Bizans direnci yikildigindan birkag yil sonra Turkmenler Ege denizine kadar turn Anadolu'yu istila 
ettiler. Rum ahali kiyilara kagiyor veya sehirlerde yeni gelenlerle uzlasma iginde yasamlarim 
surduruyorlardi. Bu istila Anadolu tarihinde kesin donum noktalarmdan biridir. iran'da Buyuk Selguklu 
Devleti'nin gokusu ve Harzemsahlann yukselisi doneminde, 12. yy. ikinci yansinda Anadolu'ya yeni 
bir Turkmen gogu kaydedilmistir. Asil ikinci buyuk gog, 1220'lerden sonra dogudan gelen yikici, 
acimasiz Mogol istilasi sonucu Turkmenlerin Orta Asya'dan ve yogun yerlesme merkezleri olan 
Azerbaycan'dan Anadolu'ya gogleridir. Gog, her siniftan dehset igindeki ahali igin bir gesit kavimler 
gogu niteligini aldi. Selguk Sultanlan ve iran ilhanh (Mogol) hanlan altmda iran burokrasisi, vergi 
kaynagi tanm alanlanndan uzaklastirmak igin Oguz boylanni bati smirlanna, surmeye gahsiyorlardi. 
F. Sumer'e gore, Mogol baskisi altmda Maveraunnehir, Horasan ve Azerbaycan'dan gelen ikinci 
buyuk gog sonucu Anadolu'da kirsal kesimde ve sehirlerde Turk nufusu eskisine bakarak gok daha 
yogun bir hal almistir. Bu gogmenler arasinda sehirli halk, ulema, tuccar ve sanatkarlar da vardi. 13. 

118 



yuzyilda Anadolu, her bakimdan bir Turk yurdu gorunusu almistir. 1279'da Dogu Anadolu'dan gegen 
Marco Polo, bolgeyi Turkmenia diye anar. Turkmenlerden onemli bir kismi elverisli bulduklan yerlerde 
koyler kurarak yerlesik hayati yeglemekte idiler. Eskisehir Mogol valisi Nureddin Caca Bey'in 1272 
tarihli vakfiyesindeki koy adlan, daha bu tarihten once, Osmanlilann bu ilk yerlesme bolgesinde birgok 
Turkmen boyunun koyler kurdugunu gostermektedir. Bolgede Cepni, Bayat, Eymir, Avdan, Kayi 
Turkmen boy adlanni tasiyan koyler buluyoruz. 

Turkmen boylannin Anadolu'ya yogun gogu, 1230 tarihinde Mogollarm Azerbaycan'da genis 
otlaklan gelip almalanyla baslar. Maraga, Arran ve Mogan ovalanndaki Turkmenler zengin guzel 
otlaklan bosaltmak zorunda kalmislardir. Turkmenlerin eskiden beri yogun olarak yerlestikleri 
bolgeler, Sivas-Amasya-Bozok bolgesi ile Toros dag silsilesi ve Bizans topraklanna komsu Bati 
Anadolu daglik bolgesidir. Bu Turkmenler, agir vergiler koyan merkezi burokratik idareye her zaman 
karsi idiler. Turkmenlerin Selguklu idaresine karsi buyuk ayaklanmasi Vefaiyye tarikatinden Turkmen 
seyhi Baba ilyas ve onun aksiyon adami Baba ishak idaresinde 1240'daki ayaklanmadir. Ug yil sonra 
Mogol kumandani Baycu Anadolu'yu istila edecektir. Bu korkung Turkmen ayaklanmasi Anadolu 
tarihine yon veren buyuk olaylardan biridir. Vefaiyye tarikatmdan Baba ilyas'in soyundan gelen Asik 
Pasa, Muhlis Pasa ve onlann halifeleri BabaTler, Uc'lara gogerek ozellikle Osmanh uc bolgesinde 
toplum ve kultur hayatinda kesin bir rol oynayacaklardir. Ayaklanma bastinldiktan sonra birgok BabaT 
dervisi, bati uc bolgelerine gog etmistir. Bunlardan biri Vefaiyye-BabaT seyhi Ede-Bali, eski Osmanh 
rivayetlerinde Osman Gazi'nin yakin mursTdi olarak gorunmektedir. 

Anadolu Selguklu Devleti 1235'te Mogollarm ustun egemenligini tanimak zorunda kalmis, asil 
Mogol egemenligi 1243'te Mogol generali Baycu'nun kalabahk bir Mogol ordu ve Mogol-Turk 
asiretleriyle Anadolu'yu istilasi ile gergeklesmistir. Onuguncu yuzyil ikinci yansmda Orta Anadolu'da 
Mogol baskisi gittikge guglenmis ve Turkmenlerin bu baski altinda Bati Anadolu'yu istilasina yol 
agmistir. Bati uclannda Bizans'a karsi ilk zamanlarda en gtiglu beyligi kuran Germiyanhlar, 1240'da 
henuz Malatya bolgesinde idiler, 1260'larda batiya gogup Kutahya bolgesine yerlestiler. Galiba, 
Osman'in babasi Ertugrul da asiretiyle bu tarihlerde Eskisehir-Sakarya bolgesine gogmus olmahdir. 

1277'de Misir sultani Baybars'in yardimiyla Mogol egemenligine son verme girisimi 
basansizhkla sonuglanmistir. Mogol kontrolu, Mogol valilerinin ve iranh burokratlann Anadolu'da 
dogrudan dogruya idareyi ele almalan ile son asamasina erismistir. Bati'da gazi Turkmen 
beyliklerinin, bu arada Osmanh Beyligi'nin kurulusu sureci bu gelisme ile dogrudan dogruya ilgilidir. 
Anadolu'da Mogollara direnen bashca gug olarak Turkmenler, islam gaza ideolojisini benimseyerek 
Misir Memluklulanyla isbirligine girmis ve boylece Anadolu Turklugunun Mogollara karsi bagimsizhk 
hareketlerinde siyasi onderligi ele almislardir. Siyasi gug, boylece Orta Anadolu'dan bati uc'lanna 
gegmistir. 

Oguz Turkmenlerinin batiya gog hareketleri, Mogollarla gekismenin temposuna gore zaman 
zaman kuvvetlenmis ve azalmistir. ilhanh hukumdarlann, Turkmen ayaklanmalanni bastirmak igin 

119 



yaptiklan seferler, gogu kez Turkmen beylerinin boyun egmesi sonucunu vermisse de, bu baski 
zayifladigi zamanlarda bagimsizlik hareketleri bas gostermistir. 

AI-UmarT 14. yy. baslannda Denizli bolgesinde 200.000 gadir, Kastamonu ucunda 100.000 
gadir, Kutahya'da 30.000 gadir Turkmen nufusu bulundugunu kaydetmistir. Selguklu serhad 
bolgelerindeki bu Turkmen nufusunun yogunlugunu Bizans kaynaklan da desteklemektedir. 

Kastamonu'dan asagi Sakarya bolgesine kadar uzanan yerlerde yogun Turkmen varhgi ve 
1290'larda ortaya gikan olaylar, Osmanh Beyligi'nin kurulusu ile dogrudan dogruya ilgilidir. Biz bu 
olaylan gagdas Bizansli ve Selguklu kaynaklardan yakindan izleyebilmekteyiz. 

Osmanh Beyligi'nin Dogusu 

Selguklu Devleti'nin sinir bolgeleri, Akdeniz, Karadeniz ve bati uc'u olarak ug serhad bolgesi 
olarak orgutlendirilmisti. Her bolgenin basinda, Selguklu sultaninin gonderdigi bir emTr (bey) 
bulunuyordu. Bu Uc'larda daha 13. yuzyil iginde, Denizli (Tonguzlu), Karahisar (Afyon), Kutahya, 
Kastamonu, Amasya, klasik islam-Turk medeniyetinin yerlestigi merkezler olarak gelismisti. Daha 
ileride daghk bolgelerde yan-gogebe savasgi Turkmenler, gagdas kaynaklardaki deyimiyle, Etrak-i Uc, 
egemendi. Onlar, hinterlandda egemen olan Orta Dogu kozmopolit kulturun, gelismis bir sehir 
hayatinin ve merkezT devlet siyasetinin etkisinden uzak idiler. Uclarda, dinsel yasamda, dervisler ve 
Orta Asya Turk gelenekleri (Yeseviyye ve Babaiyye) egemendi. Orada savasci elemanlar, Alplar, Alp- 
erenler kendini islam? gazaya adamis, kutsal ganimetle yasayan uc gazileri idi; dinsel yasama, 
heterodoks dervisler, genel abdal adiyla tamnmis Turkmen babalan yon veriyordu. 

1261 tarihini, Anadolu'da Mogollara karsi genis Turkmen hareketinin baslangici saymak 
yerindedir. Bu hareket, Turkmen beyliklerinin, bu arada Osmanh beyliginin kurulusu surecini 
baslatmistir. Bu tarihten bashyarak Anadolu iki siyasi bolgeye ayrilmistir. Biri iran ilhanh Mogol 
Devleti'nin ve onlann kuklasi Selguklu Sultanlann egemen oldugu dogu kismi, oteki uc Turkmenlerinin 
egemen oldugu bati kesiti. Selguk bati sinir bolgesinde kurulmus Esref ogullan, Hamid ogullan, Sahib 
Ata ogullan, Germiyan (Alisir) ogullan ve Qoban ogullan (Kastamonu) ve Selguklu sinirlan otesinde 
Bizans topraklan uzerinde fetihle kurulmus Bati uc beylikleri (Mentese, Aydin, Saruhan, Karesi ve 
Osmanh beylikleri) Turkmen egemenliginde yan bagimsiz Anadolu'yu temsil ediyordu. Orta Toroslar 
bolgesinde Kilikya-Cukurova'da kuguk Ermenistan'a karsi Memluk sultanlan ile beraber surekli gaza 
yapan Karaman Turkmenlerinin Konya'ya karsi ilk saldinlan 1261 yihna rastlar. Ayni yilda Selguklu 
sultani II. izzeddin Kevkavus, Mogollann destek verdigi rakibi karsisinda yenilerek yandaslan ile 
birlikte, uc Turkmenleri yanina sigindi ve sonunda Bizans'a kagmak zorunda kaldi. Keykavus'un 
batiya kagisi ile ilgili bir olay, Balkan tarihi ve Balkanlar'da islamlasma ile yakindan ilgilidir. Baba 
Saltuk, Bati'ya gogen babaTlerdendir, onun Dobruca'daki zaviyesi heteredoks dervislerin merkezi 
olmustur (II. Bayezid 1484 Akkerman seferinde onun turbe ve zaviyesini onarmistir.). Keykavus'u 
destekleyen Turkmenlerden 40 kadar Turkmen obasi, kendisine Bizans topraklannda katilmi§ ve 

120 



Bizans imparatoru tarafmdan Dobruca'da yerlesmelerine izin verilmistir. San Saltuk'un Turkmenleri, 
Baba Dagi bolgesinde yerlesmis ve guglu Altinordu emiri Nogay'in korumasi altina girmislerdi. Nogay, 
Muslumandi ve San Saltuk'un etkisi altinda idi. Paul Wittek'e gore, bu Turkmen grubu, Keykavus'a 
bagliliklan dolayisiyle Keykavus/Gagavuz adini almislardir. Balkan Turklerinin buyuk destani 
Saltukname'de Baba Saltuk, ayni zamanda Balkanlar'da islamiyet'i yaymak igin savasan bir alp-eren 
gazi olarak gosterilir. Sonralan, 14. yuzyil sonlannda Osmanlilar bu bolgeyi kontrollan altina ahnca 
Dobruca uc kuvvetlerinin ve heteredoks hareketlerin, ozellikle babaT-abdal dervislerin Balkanlar'da 
bashca faaliyet merkezi olacaktir. 1299'da Nogay olunce, bu Turkmen grubu koruyuculanni 
kaybettiler. Keykavus halkinin bir bolugu, Anadolu'ya geri gelmeye gahsti ise de, gogu yok edildi. 
Kalanlar ise, Hiristiyanlasarak Gagavuz adi altinda varhklanni bolgede surdurduler (Gagavuz 
lehgesinin Anadolu Turkgesi oldugu linguistlerce tespit edilmistir). 

Mogol ilhanh burokrasinin merkezT kontrol ve malt sistemine karsi olan yan gogebe Turkmen 
boylan Mogollann tahta gegirdikleri kukla Konya sultanlanna karsi idiler. 1284'de Mogollann, Sultan 
Mes'ud'u (1284-1296) Konya tahtina oturtmalan ve onun saltanat rakibini destekliyen Germiyan Uc 
Turklerine karsi harekata girismeleri uzerine Turkmenler gozlerini batiya, Bizans topraklanna 
gevirdiler. Sonugta, Bati Anadolu Germiyan subasilan tarafmdan fethedildi; boylece bolgede 1290- 
1310 yillan arasinda Aydin, Saruhan ve Karesi Gazi Turkmen beylikleri dogdu. Guneyde Teke 
Turkmenlerinin destekledigi sahil beyi Mentese'nin kurdugu beylik, bolgede kurulan ilk beylikti (1269). 
Bu beylikler, Osmanli beyligi gibi, Selguklu sinirlan otesinde Bizans topraklannda fetihle ortaya gikmis 
yeni bir Turkmen beylikleri halkasi olusturuyordu. Bati Anadolu'da ortaya gikan bu beyliklerden 
Osmanli beyligi bu beyliklerin en guglusu ve zengini haline geldi (ibn Battuta'nin gozlemi) ve oteki 
beylikleri isgal etmeye basladi (ilkin 1 335-1 345'te Karesi beyligini isgal ettiler). Kurulus sureci, kulturu 
itibariyle otekilerden farksizdir. Ege'de gaza oncusu oteki beylikler, birer denizci gazi beylik (guzat fi'l- 
bahr) halinde gelistiler. Osmanhlann onemli bir donanmaya sahip olmalan ise 1330'lardadir. Bu 
tarihte Kantakuzenos, Orhan'in donanmasindan soz eder. ig Anadolu'ya donup egemenlik kurmalan 
14. yuzyil tarihinin temel gelismelerinden biridir. Bu donemde Osmanhlann Rumeli'ne gegip 
Balkanlar'da Bizans mirasini ele gegirerek bir imparatorluk durumuna yukselmesi baslica iki temel 
olaya baghdir: Gaza gelenegi ve kitle halinde gog. 

Gaza ve Osman Gazi'nin Ortaya Cikisi 

islam dunyasinda, ozellikle Anadolu'da gaza ideolojisinin ve hareketlerinin on plana gikmis 
olmasi, bir yandan Mogollann Anadolu Selguk Sultanligi'ni bozguna ugratarak (1243) Anadolu'da 
egemenlik kurmalan, ote yandan Misir, Suriye ve Anadolu'ya karsi Bati'dan hagli saldinlarma bagh bir 
gelismedir. (1291 'de Papaligin islam ulkelerini abluka emri, Rodos ve Ege adalannda Latin aslmdan 
Hiristiyanlann yerlesmesi). iran ve Anadolu'da yerlesen ilhanh Mogol hanhgi Suriye'yi istila 
girisimlerinde bulunuyor ve Papahk ve Bizans ile diplomatik iliskilere giriyordu. iste bu durum 
karsisinda islam dunyasinda kutsal savas, gaza, bir olum-kahm sorunu olarak ortaya gikti. 
Anadolu'da uc Turkmenleri Mogollara ve Bizans'a karsi bu gaza hareketinin on safinda mucadeleye 

121 



girerken, Misir'da Salaheddin EyyubT'nin devleti yerine Memluk askerT rejimi geliyor (1250-1517) ve 
Kipgak Turklerinden Baybars (1260-1277) kumandasinda Mogollan Suriye'de agir bir bozguna 
ugratiyor (Ayni-Calut, 1260). 1277'de Baybars ordusu ile Kayseri'ye gelip Turkmenlerle isbirligi 
halinde Anadolu'da islam egemenligini yeniden kurma girisiminde bulundu. iste, Bati Anadolu'da Gazi 
Turkmen Beylikleri'nin kurulusunu, 1260-1300 doneminde en yuksek duzeye gikan bu gaza etkinlikleri 
gergevesinde ele almak gerekir. 

O zaman Osman GazT, Kastamonu uc emiri Coban ogullarimn emri altinda Bizans'a karsi en 
uzak serhadde savasan bir boy-beyi idi. Pachymeres ile eski Osmanli rivayeti karsilastinlmca su tablo 
ortaya gikmaktadir: Kastamonu beyleri Bizans'a karsi gaza hareketini gevsek tuttuklan halde Osman, 
uclann en ileri bolumunde gazayi son derece bir atilganhkla surdurmus, bu yanda gazi alplann gergek 
onderi durumuna yukselmistir. 

Osman Gazi ortaya gikmadan onceki durum, Pachymeres ve AksarayT'de soyle anlatihr. 1291 'e 
dogru Kastamonu'da Selguklu emiri unlu Husamuddin Qoban soyundan Muzafferuddin Yavlak Arslan, 
sipah-bed-i diyar-i uc unvaniyle hukum suruyordu. Pachymeres, Osman Gazi'nin zuhurunu 
Kastamonu emiri "Amurius ogullan", yani Coban ogullanna baglar. Onun "Melek Masur ve Amurius 
ogullan" hakkinda verdigi kansik bilgileri gagdas Selguklu kaynagi AksarayT aydinlatmaktadir. Bu 
kaynaga gore, Keykavus'un ogullan Kinm'dan Anadolu'ya dondukten sonra onlardan Mesud, Argun 
Han'dan Selguklu tahtini elde etmis, kardesi Rukneddin Kihg Arslan'i uc bolgesinde (muhtemelen 
Aksehir civannda?) yerlestirmisti. Argun Han'm olumu ve Keyhatu'nun Han segilmesinden (22 
Temmuz 1291) sonra iran mogollan arasinda basliyan taht kavgalan sirasinda Anadolu anarsi iginde 
kaldi. Uclarda Turkmenler bas kaldirdilar. Kihg Arslan da kardesi Mes'ud'a karsi ayaklandi. Keyhatu 
Han'm ordusuyla gelmesi uzerine (1291 Kasim) Kihg Arslan Kastamonu ucuna gitti ve oradaki uc 
Turkmenlerini etrafina topladi ve eskidenberi Mes'ud'a taraftar bulunan uc emiri Yavlak Arslan'i 
oldurdu. Keyhatu tarafmdan ona karsi gonderilen Sultan Mes'ud evvela yenildi (Pachymeres, Melik 
Kihg Arslan yerine bu Masur'u, yani Mes'ud'u koymakla yamlmistir), Mesud sonra yanindaki Mogol 
kuvvetleri sayesinde galebe galdi (Aralik 1291). Kihg Arslan kagmis ise de Yavlak Arslan'in oglu AN 
nihayet bir baskinla onu katletti, 1291 olaylanndan sonra Selguklu-Mogol bagimlihgindan gikmis olan 
Qoban ogllanndan AN, uzakta batida Bizans topraklanna saldinlara baslamis, Sakarya nehrine kadar 
bolgeyi feth etmis, hatta akinlanni nehrin obur tarafina kadar ilerletmisti. Fakat sonralan Bizanshlarla 
bansgi iliskiye girdi. Osman Gazi'nin bolgesi, ortaya Sakarya vadisinin beri yakasinda Sogut 
bolgesinde bulunuyordu. Pachymeres agikca bildirmektedir ki, AN akinlanni durdurunca, Osman Gazi, 
akin liderligini uzerine aldi ve Bizans topraklanna karsi siddetli gaza faaliyetine basladi. Gaziler simdi 
onun bayragi altinda toplanmaga basladilar. Pachymeres, Osman'in basanlan uzerine gazilerin 
Paphlagonia'dan, yani Kastamonu emirine tabi bolgeden geldiklerini agiklar. iste Qagdas Bizans 
kaynagmdaki bu agiklamalarla Osman tarih sahnesine gikmis oluyor. Osman'in gaza etkinliklerini ve 
Osmanli Beyligi'ni nasil kurdugunu asagida anlatacagiz. 



122 



Osmanh Devleti'nin kurucusu Osman zamamnda Anadolu'da ortaya gikan turn beylikler tipik 
patrimonyal devletgiklerdir. Patrimonyal devlette ulke ve reaya hanedan kurucusunun atadan mirasi, 
mulku gibi algilanir. Bu nedenle beylikler kurucusunun adini almistir: Aydm Hi, Mentese ili, Saruhan ili 
gibi. Osmanh Devleti de kurucusunun adiyla Osmanh Beyligi diye anilmistir. Gergekten ilk savasgi 
grup; gaza liderinin, kutsal savas ve ganimet igin etrafina Alplar ve noker/yoldaslar toplamasiyla 
ortaya gikar (bu konu igin ileride Alplar). Noker/yoldaslann mutlaka kan akrabahgina dayanan bir 
klanboydan gelmesi sart degildir. Daha ziyade disardan gelen "ganbler", ganimet igin savasmaya 
hazir yabancilar, kullar olabilir. Orhan'in imami ishak Faki'ya (FakTh) kadar inen en eski rivayette, 
Osman Gazi'nin noker/yoldaslan, bu bigimde onun bayragi altinda toplanan gesitli kokenden 
insanlardir. Oruc Tarihi'nde yazildigi gibi "bu OsmanTer ganbleri sevicilerdir" ve bu gelenek Osmanh 
tarihinde sonuna kadar devam etmistir. Hanedana baglanan yabancilar, daima sultanin yakinlan 
olmustur. Bu savasgi grubu birlestiren etken, bir yandan "doyum", ganimet olmussa, obur yandan 
kutsal savas, gaza olmustur. Kizil bork giyip gazilige ozenen ve alplann hizmetine giren asiret 
Turkmenleri ise belki gogunlukta idiler. 

Osman Gazi'nin, gaziyan igin gosterdigi son hedef, Selguklu Suleymansah'in (1075-1086) 
payitahti olup 1097'de Haghlann aldigi iznik'tir. Onun Kose Mihal ve Samsa Cavus ile isbirligi yaptigi 
Mudurnu-Goynuk "doyum" seferi ve feth ettigi Sakarya'nin gegit sehirleri, Lefke, Mekece ve Geyve 
iznik'in fethine hazirhktir. iznik, bu uc Turkleri igin tekrar islama kazandinlmasi gerekli bir kutsal 
amagti. Eski menakibname riyatinde, 1078'te iznik'i fethedip payitaht yapmis olan Selguklu 
Kutalmisoglu Suleymansah; Osman'in dedesi olarak benimsenmistir. Baska deyimle, islam? kutsal 
savas, Osman'i ve onun gibi bu ucda, gaza serhaddinde savasan alplar ve alp-erenleri harekete 
gegiren, "doyum" akinlanna anlam kazandiran kutsal ideolojidir. Baslangigta Aygut Alp, Turgut Alp, 
Konur Alp, Hasan Alp, Akga Koca, Samsa Cavus gibi uc liderleri bagimsiz hareket ediyorlardi. 
Zamanla onlar, Osman Gazi'nin "yoldas"lan oldular; zira Osman Gazi, gagdas gozlemci 
Pachymeres'in kanitladigi gibi, bu uc'da en atilgan, en basanh gaza oncusu durumuna gelmisti. Obur 
yandan rivayetin anlattigina gore, uc toplumunda, BabaT dervislerin en saygih kisisi Vefaiyye 
halifelerinden Ede-Bali, Osman'a teberrukte bulunmus, Tann'dan gaza onderligi besaretini vermistir 
(Ede-Bali'nin bu uc'da Vefaiyye halifesi oldugunu gagdas bir kaynak, Elvan Celebi Menakibnamesi 
agiklar, bak. ileride). Hanedana Tann'nm dunya egemenligi bagisladigi hakkinda gok rastlanan ruya 
motifi ise, kuskusuz sonralan eklenmis bir hikayedir. 

Osman'in ve sonralan Osmanh sultanlannin Vefaiyye seyhleriyle yakinhgi tarihT bir gergektir. 
Turk-Mogol gelenegine gore "anda", veya rituel yeminle gergeklesen nokerlik/yoldashk kurumu, 
boylece islam? gaza ideolojisiyle kaynasiyor, Osman Gazi'yi uclann en ileri kutsal savas lideri 
durumuna yukseltiyordu. Kuskusuz, bu durum, Osman'in kariyerinde siyasT formasyon yolunda ilk 
asamadir. Osman geleneksel rivayette daima Osman Gazi diye anihr ve onun torunlan da en ziyade 
bu unvanla ovunurler (bak. ileride Gaza). 



123 



Birinci asamada Osman Gazi'nin harekat ussu Sogut'tur. Devletin dogusunda ikinci asama, 
Karacahisar (Eskisehir'e 7 km uzakhkta)'in fethidir. Rivayete gore bu fetih onu gazilikten uc beyligine 
yukseltmistir. Osman Gazi doneminde turn Anadolu Turkmen beyleri, Selguk sultaninin bir mensurla 
atadigi beyler/emTrler durumunda idiler ve onlardan higbiri sultan unvanini almaya cesaret edemezdi. 
Boyle bir hareket, mesru hukumdara, Selguk sultanina ve ilhan'a karsi isyan anlamina gelirdi. Selguk 
Devleti kadrosunda, sinir bolgelerinde sultanin mensuru He atanmis "sipah-bed" veya "sipeh-salar" 
unvani He emirler vardi. Onlann emrinde sinirin en ileri kesimlerinde yerel Turkmen uc beyleri, gaza 
faaliyeti gosterirlerdi. Osman Gazi'nin bu uc-beylerinden biri olarak, Kastamonu bolgesi sipah-salan 
olan Cobanogullanna bagli olduguna yukanda isaret ettik. Demek ki, Osman igin o zaman soyle bir 
hiyerarsi mevcuttu. Osman, Kastamonu emTrine, o da Selguklu sultanina, Sultan da iran'daki ilhan'a 
bagimh idi. SiyasT otorite, bu bagimhlik zinciri iginde mesruluk kazanirdi. Menakibname geleneginde, 
Osman Gazi'nin Karacahisar fethi uzerine (1288) Selguk sultanindan bir mensur ile resmen sancak 
beyligi unvani aldigi iddia edilmistir. Bu sonradan eklenmis bir iddia olabilir. Osman oglu Orhan 
Gazi'nin 761/1360 tarihli vakfiyesinde Osman Gazi, Bik (Bey) diye amlmistir. Herhalde Osman, daha 
saghginda, beylik iddiasinda bulunmus olmahdir. Karacahisar fethinden sonra bu baglamda, eski- 
rivayette Osman'in devlet politikasina ait kararlan uzerine ilging bir bolum ayrilmistir (Asikpasa-zade 
9. Bab). Kardesi Gunduz ile konusmasinda Gunduz yagma akinlanna devam onerisinde bulunur. 
Buna karsi Osman, der ki, "bu nevahTlerumuzu yakip yikicak, bu sehrumuz kirn Karacahisardur, 
ma'mur olmaz. Olasi budur kirn, komsulanmiz ile mudara dostluklann edevuz". Osman, Germiyan 
tarafindan gelen yagma akinlanna karsi bolge Hiristiyanlanni koruma gorevini ustlenmis, fetholunan 
yerlerde yerli Hiristiyan halki, koylu ve sehirliyi "istimalet" ile yerlerinde birakip korumustur. "istimalet", 
hosgoru ile kendi tarafina kazanma anlaminadir. Osmanh kaynaklan, istimaletin, Osmanh fetihlerinde 
ve devletin kolayhkla yayihsmda onemini vurgularlar. Asikpasa-zade (Bab 13) diyor ki: "Bu dort pare 
hisarlan (Bilecik, Yarhisar, inegol, Yenisehir) kirn aldilar, vilayetinde adlu dad ettiler, ve cemT' koyleri 
yerlu yerine gelup mutemakkin oldilar. Vakitleri kafir zamanindan daha eyu oldi belki. Zira bundaki 
kafirlerin rahathgini isidup gayn vilayetlerden dahi adam gelmeye basladi". Geyve fethinde (20. Bab) 
"halkmi emn u aman ile inandurdilar". Rum halki, islamin "zimmet" hukuku dairesinde koruma, Rum 
Ortodoks rahiplerinin ayncahklarini tanima, Osmanh egemenliginin hizla yayilis sirrini agiklar (bak. 
ileride istimalet). islam devletinin egemenligini kabul eden gayrimuslimler, "zimmT" haklanni kazanir, 
onlann canini mahni himaye ve dinlerini icrada serbestlik, devlet igin din? bir borgtur. Osmanhlar bir 
yeri zorla fethe girismeden once, ug kez teslim onerisinde bulunurlar, kabul edilirse aman verirler, 
sehirlere "aman-name" veya "ahdname" ile guvenceler tanirlardi. Karacahisar fethinden sonra ikinci 
asama, 699/1299 yilinda Eskisehir'in batisinda Bilecik, Yarhisar, Yenisehir ve inegol Tekfurlannin 
hisarlanni fethettigi zaman gergeklesir. Rivayete gore o zaman Osman kendi adina hutbe okutmus, 
bagimsizhk iddiasinda bulunmustur. Oyle gorunuyor ki, Menakibname, bu asamada Osman'i, obur 
Turkmen beyleri gibi bagimsizliga hak kazanmis, kendi adina hutbe okutabilecek bir islam hukumdan 
gibi gostermeye galismaktadir. Menakibname, Osman'in 699/1299 yilinda Karacahisar'da kendi adina 
hutbe okuttugunu, bagimsizhk iddiasinda bulundugunu (14. Bab), kendi tore/kanununu ilan ettigini 
(15. Bab), kadi tayin ettigini, ozetle bagimsiz beyligini bir Turk-islam saltanati gibi teskilatlandirma 

124 



isine giristigini anlatmaktadir. Baska deyimle, Menakibname'yi yazan (Yahsi FakTh) veya anlatan 
(Orhan'in imami ishak FakTh) bagimsiz Osmanli Devleti'nin bu tarihte dogdugu bilincindedir. Simdiye 
kadar tarihgiler onu izleyerek bu tarihi, devletin gergekten ve hukuken kurulus tarihi olarak kabul 
etmislerdir. Devletin kurulusu, her seyden once, egemenligini Tann'dan aldigina inanilan karizmatik 
bir liderin ortaya gikisina baghdir. Tabii, liderin ulkesi, vergi odeyen genis bir halk kitlesi yani reayasi 
gerekli kosullar olarak dijsunulur. Yazicizade AN (TarTh-i Al-i Selguk, 30a, yazihsi II. Murad devri) bu 
kosullan soyle anlatir: "Padisahlann devleti ve hormeti noker ve il ve memleketledir. Eger noker ve il 
ve raiyyet olmayacak olursa padisahlik mumkun degildir" (noker, lidere "anda" He baglanmis, ona 
olume kadar sadik yoldas demektir. il ve memleket, vergi veren tabi halkin oturdugu ulke 
anlammdadir). Cogu kez onemli bir zafer, Tann desteginin agik bir isareti kabul edilerek, karizmatik 
liderin ortaya gikmasinda ve hanedan kurma yolunda kesin olay sayihr. 

Bu eski rivayet, Osmanli devleti igin baslangigtan beri bagimsizhk iddia eden sonraki Osmanli 
sultanlan zamaninda eklenmis olmahdir. Herhalde, Bilecik-Yenisehir bolgesinin fethi Osman'in 
kariyerinde kesin bir gelisme asamasini ifade eder. Bu fetihten az sonra, 1302-1303 yillannda Osman 
dogrudan dogruya Bizans Devleti'nin Bithynia'da iki onemli merkezini, iznik ve Bursa'yi abluka altma 
alacaktir. 

Bizans'tan Bati Anadolu topraklanni fetheden obur beyler gibi Osman Bey de, kuskusuz 
1299'da Selguk sinirlan otesinde genis bir bolgeyi egemenligi altma almis, birgok sehir ve kalelere 
hukmeden bir bey durumuna gelmistir. Bundan sonra Osman, Selguk Sultanina tabi yerel Tekfurlarla 
degil, dogrudan dogruya Bizans imparatorluk kuvvetlerine karsi savas vermek zorunda kalacaktir. Bu 
tarihlerde gerek Selguklu sultanlan, gerekse onlann metbuu iran ilhanhlari artik bu uclarda kontrolu 
kaybetmis bulunuyorlardi. 

Ozetle, Osman'in Beyligine dair eski rivayetteki asamalan bir girpida efsane diye bir yana 
birakacak yerde tarih kritik metoduna gore dikkatle incelenmek gerekir. Evvela, kaynagimiz 
Karacahisar Tekfurunun sultaninin bir harac-guzan oldugunu kaydeder. Karacahisar, Eskisehir'den 7 
km. kadar uzakta sarp birtepe uzerinde kurulmus kuvvetli bir hisardir. Selguklu sultani harag odeme 
kosuluyla bu hisan tekvuru elinde birakmistir. Daru'l islam'a dahil bu Tekfur, bir harac-guzar olarak 
sultanin himayesi altindadir, ona saldirmak sultana isyan anlamina gelir; fakat rivayete gore, Tekfur 
Osman Gazi'ye, yani Muslumanlara saldirmis, boylece islam hukukuna gore "illik"ten gikip "yagilik" 
durumuna dusmustur. Rivayete gore sultan, "Karacahisar Tekvuru bizum ile yagi olmus" demis. O 
sirada, Orta Anadolu'da ilhanh kumandani Bayancar'in saldinsi haberi uzerine sultan sozde 
kusatmayi Osman'a birakmis ve kale Osman tarafindan fetholunmus. Ote yandan biliyoruz ki, gagdas 
Selguk kaynagi AksarayT'nin Musameretu'l-Ahbar adh kronigine gore, III. Alaeddin Keykubad (1298- 
1302) zamaninda ilhanh generali Bayancar Anadolu'da Mogol kuvvetlerinin basina getirilmis, ona 
karsi bu mevkii kendisi igin isteyen obur ilhanh kumandani Sulemis isyan bayragini kaldirmistir 
(1299). Goruluyor ki, Osman'in Karacahisar fethi (1288) ile Bayancar olayi (1299) arasinda bir iliski 
kurmak gugtur. Obur yandan, III. Alaeddin Keykubad'in 1298-1302 arasinda Selguklu tahtinda 

125 



oturdugu kesindir. 1299 yilina ait olaylar, Osmanh kroniginde 1288'de Osman'in Karacahisar fethiyle 
karistinlmis olmahdir. Ozetle, Osmanh rivayeti, Sultan'in bir harac-guzan olan Karacahisar Tekvuruna 
karsi 1288'de Osman'in saldinsini mesru gosterme gabasi igindedir ve Sultan Alaeddin ile ilgili 
1299'da vukubulan olaylan kanstirmis gorunmektedir. 1288'de Selguk tahtinda Alaeddin degil, II. 
Giyaseddin Mes'ud oturmakta idi. Sulemis isyani (1299), Osman'in bagimsizhk iddiasiyla iliskili 
olabilir. Qunku bu isyan sonucu, uzak uc bolgeleri ilhan'in otoritesi altindan fiilen gikmis oluyorlardi. 

Bu kosullar altinda Osman, 1299'da fiilen bagimsiz bir bey durumundadir ve onemli siyasT 
girisimlerde bulunmaktadir. O, bu tarihte yine Konya Selguk sultaninm harac-guzan guglu Bilecik 
tekvuruna karsi harekete gegmistir. 1299'da Yenisehir uc merkezinden dogrudan dogruya iznik'i tehdit 
etmektedir; 1302'de Osman, 1204-1261 doneminde Bizans imparatorlugu'nun, daha once 1078-1097 
doneminde de ilk Selguklu payitahti olan iznik'i fethetme girisiminde bulunacaktir. (Rivayet, Osman'in 
Bilecik'e bir Selguklu harac-guzanna karsi hareketini mesru gostermek igin bir dugun ve kompol 
hikayesi anlatmaktadir. (bak. Asik Pasazade 12. Bab) 

Herhalde, 1288-1299 doneminde Anadolu'da ortaya gikan olaylar gozonunde tutulmadan Bati 
Anadolu'daki gelismeler anlasilmaz. 1284-1288 donemi Selguklu Anadolusu'nda bir kargasa 
donemidir. 1284'te Argun Han, Sultan Giyaseddin Keyhusrev'i idam etmis ve yerine Giyaseddin 
Mes'ud'u birinci defa Selguk tahtina oturtmustu. Ona karsi Karaman ve Esrefoglu kuvvetleri Konya'yi 
aldilar ve Keyhusrev'in iki oglunu tahta oturttular. Turkmen beylerini cezalandirmak igin Argun Han, 
oglu Keyhatu'yu (Geyhatu) buyuk bir Mogol ordusuyla Anadolu'ya gonderdi. Keyhusrev'in ogullan 
yakalanip ortadan kaldinldi. Sultan Mes'ud'la birlikte Keyhatu Konya'ya girer. 1288'de Germiyanhlar 
dahil, Turkmen beyleri Sultan Mes'ud'a itaat ederler. iste bu baglamda Osman Gazi Karacahisar'i 
fethetmis gorunuyor. Keyhatu'nun gelisiyle, Orta Anadolu'da Mogol-askerT ve malT kontrolu her 
zamandan daha kuvvetle yerlesmistir. Konya Selguklu payitahtinda artik burokrasi tumuyle ilhan'nm 
iran'dan gonderdigi iranh burokratlann eline geger. Osman'in komsusu guglu Germiyan beyligi, ilhanh 
tehdidi altinda Osman'a karsi harekete gegecek durumda degildir ve Osman'i Mogollardan ayiran bir 
yastik devlet durumundadirlar. 1291-1292 doneminde Keyhatu'nun Uc Turkmenlerine karsi sert tedip 
harekatina tanik oluyoruz. Konya'da Sultan Mes'ud, tamamiyla Mogollar elinde gugsuz bir oyuncak 
durumundadir. 1298'de ilhan, III. Alaeddin Keykubad'i onun yerine Konya tahtina oturtacaktir. 
1302'de Mes'ud ikinci defa Selguk tahtina gelecek, onun olumuyle (1308) birlikte Anadolu'da Selguk 
saltanati son bulmus olacaktir. Goruluyor ki, Osman Gazi'nin 1288'den bu yana Uc'da Bizans'a karsi 
gittikge artan saldinlanni gerisinden onleyecek bir gug kalmamistir. Komsusu guglu Germiyanhlar, 
Orta Anadolu olaylanyla oyalanmakta, Selguk sultani gucunu tamamiyla kaybetmis bulunmakta ve 
Mogol hanlan kendi aralannda taht kavgalan ve Anadolu'ya gonderdikleri askerT valilerin isyanlan ile 
ugrasmaktadir. 1299-1300 yillannda ilhan, Sulemis'e karsi Anadolu'ya birbiri arkasindan ordular 
gondermek zorunda kalmistir. 

1 299-1 302'de Mogol kontrolunun zayiflamasindan yararlanan Osman ve turn oteki Uc beyleri 
Bizans sehirlerine karsi genel bir saldinya gegmislerdir. 1302'de Osman gelip iznik'i kusatmistir. 

126 



Osman oldugu zaman (1324), beylik oteki beylikler gibi oldukga genis bir bolgeyi egemenligi altina 
almis, sehirleri, ordusu ve de bir burokrasisi olan bir devletgik haline gelmis bulunmakta idi. Beylik 
durumunu kanitlayan bir beige bize kadar gelmistir. Bu beige, Mekece vakfina ait bir tevliyet nisamdir. 
Beige sonradan yapilmis bir kopya olmayip orijinal nushadir ve 724 yihnin Rebi'ulevvel ayinin 
ortalannda/1324 Mart ayinda yazilmistir. Ayni yilda Osman'in olumunden hemen sonra duzenledigi 
agik olan bu beige, tavasT (hadim) agalanndan §erefeddin Mukbil'i zaviyenin mutevilligine atayor. 

§ahitler arasinda Osman Gazi'nin gocuklan Coban, Melik, HamTd, Bazarlu, Fatma Hatun 
siralamyor. Omer Bey kizi Malhatun da taniklar arasinda yer aliyor. Farsga gelismis burokratik 
kurallara gore yazilmis bu beige, Osman'in bu gesit belgeleri gikarabilen katiplere, yani bir 
burokrasiye sahip oldugunu kamtlamaktadir. Zaten, 15. yuzyil tahrir defterlerindeki kayitlar, Osman'in, 
Ede-Bali dahil birgok dervis, ahT ve fakiya (fakTh) vakiflar yapmis oldugunu ortaya koymaktadir. 
Tevliyet'in bir hadim agasina verilmis olmasi, Osman'in bir sarayi olduguna kanit kabul edilebilir. 
Ozetle diyebiliriz ki, Osman Bey zamanmda Osmanli Beyligi; Aydm Beyligi, Karaman Beyligi gibi tarn 
teskilath bir beylik olarak kurulmus, Bizans'a karsi onemli basanlar kazanmis ve oglu Orhan hig itiraza 
ugramadan onun yerine beylik tahtina oturmustur. 1334'te Arap Seyyahi ibn Battuta, Bursa'yi ziyaret 
ettiginde Orhan'i soyle tanitiyor. "Bu sultan Turkmen hukumdarlarimn en buyugu, servet, toprak ve 
askerT kuvvetler bakimindan en ileride olanidir. Elinde olan kaleler yaklasik yuz kadardir, kendisi 
zamaninin buyuk kismini devamli bu kaleleri ziyaret edip, durumlanm gozden gegirip islah etmekle 
gegirir... Babasi iznik sehrini yirmi yil abluka altinda tutmustur, alamadan olmus, adi gegen oglu 
Orhan, sehri 12 yil daha kusatarak almistir. Kendisiyle orada bulustum, bana buyuk meblagda para 
gonderdi". Bu tasvir, Osman'in olumunden ancak 10 yil sonrasina aittir. Ozetle, Osmanli Beyligi, 
kesinlikle fiilen Gazi Osman Bey tarafindan kurulmus, Orhan zamanmda bir sultanlik halinde 
gelismistir. 

Bapheus (Koyunhisar) Savasi (27 Temmuz 1302) 

Osman'in bir hanedan kurucusu durumuna gelmesi, 1302'de bir Bizans ordusuna karsi zaferiyle 
ilgilidir. Bilecik-Yenisehir bolgesinin fethinden (1299) sonra Osman Gazi, Bithynia'da Bizans'a ait iki 
merkezi, iznik ve Bursa'yi almak igin harekete gegmistir. iznik uzerine yurumeden once gerisini 
koruma altina almak igin Bursa ovasi tarafinda Marmaracik ve Koyunhisar'i itaat altina ahr ve 1300'de 
Avdan daglanni Kizilhisar vadisinden gegerek iznik ovasina iner ve sehri kusatir. Osman'in iznik 
kusatmasi ve imparatorun sehri kurtarmak igin Heteriarch Muzolon kumandasinda gonderdigi orduya 
karsi kazandigi Bapheus zaferi hakkinda gagdas Pachymeres ve Anonim TevarTh-i Al-i Osman etrafh 
bilgi verirler. Osman'i tarih sahnesine gikaran bu onemli olay uzerinde bu iki kaynagin 
karsilastinlmasiyla su sonuglara varmaktayiz. Osmanli anonim tarihin verdigi aynntilara gore ilkin 
iznik'e goturen vadi girisinde stratejik Kopruhisar (bugun ayni adla genisce bir irmak Goksu 
uzerindedir) ahndi. Osman'in kuvvetleri ilkin ovada etrafi tahrib ve yagma yaptilar. Osmanli ordusuna 
karsi kaleden dusmanin yaptigi gikarmalar puskurtuldu. Fakat iznik'i her yandan kusatmak 
olanaksizdi. Etrafi batakhkti ve gole agilan kapi istanbul ile ulasmaya imkan veriyordu. Osman, 

127 



gekilmeden once sehri surekli abluka altinda tutmak ve aghkla teslim almak amaciyla dag tarafmda bir 
"havale" kulesi yapti ve Draz AN kumandasinda kuguk bir kuvvet yerlestirdi (Bugun dag eteginde Draz 
AN Koyu ve Draz AN Pinan hala ayni adla gorulur: Osmanli kaynagi bu pinan da zikreder). iznikliler 
imparatora haberci gonderip sayet yardim gelmezse teslim olmak zorunda kalacaklanni bildirdiler. 
"Qun islambol Tekfuru bu hale vakif oldu, hayli gemi cem' edub igine gok eskerler koyub gonderdi kim 
varalar gazileri iznik uzerinden ayiralar... Gaziler dahi ol kafirler gikacak kenerda pusuya girip pinhan 
olup durdular. Bu yanadan kafirler dahi gemilerin surup vanb Yalak-Ovasi'nda ol kenara iskele urub 
bir gece gikmaga basladilar. Kara yere dokulduler. Herbiri atlann ve esbablann gikarmaga galisirken 
gazTler dahi gafilen Allah'a siginib tekbir geturub cumle... hamle edub at salib kafirler arasina koyulub 
kihc urdular... gemi iginde olanlar gemilerin alub gogub gitmek ardinca oldular". 

Savasin vuku buldugu Yalak-Ova, Yalak-Deresi'nin (bugun ayni adla) Hersek-Dili'ne vardigi 
ovadir. Yalova'nin dogusundadir. Savasla gagdas Pachymeres bu savas uzerinde bazi ek aynntilar 
vermekle beraber, Anonimlerle uyum igindedir. Pachymeres'e gore, imparator II. Andronikos iznik'i 
kurtarmak igin Heteriarch Muzalon komutasinda bir ordu gondermistir. Bu ordu, istanbul'dan gelen 
kuvvetler, Alan ucretli askerleri ve yerlilerden olusan 2000 kisilik bir kuvvetti. Bu gruplar arasinda 
anlasmazhk vardi. Yalak-Dere'den kiyidaki ovaya gikmadan once Bapheus kalesi yola hakimdir. (Bu 
kale Osmanli kaynaklannda Koyunhisan diye geger. Bugun tepedeki harabesine Coban-Kale denir. 
Bu Koyunhisan Hammer'den beri Bursa'ya yakin Koyunhisar'la karistinlmistir.) Osman'in oncu 
kuvvetleri ilk kez burada basanh oldular. Bu basan Osman'a kiyiya inme ve Bizans ordusunu 
karsilama imkani verdi. Pachymeres'e gore Bizans'in hazirhklarini haber alan Osman, etraf 
Turkmenlerinden yardim istemis ve kalabahk bir orduyla Bizans askerine karsi gikmistir (Gazi 
beylikler arasinda isbirligine ait baska misalleri biliyoruz). 

Osman'in ordusu yaya ve suvarilerden olusuyordu. Pachymeres'e gore bozguna Bizans 
ordusunda bas gosteren anlasmazhklar yuzunden olmustur. Alanlar iyi savasmis, fakat Bizans askeri 
ve yerli yardimcilan panige kapilmislardir. Bapheus (Koyunhisar) savasi igin Pachymeres'in verdigi 
tarih 27 Temmuz 1302'dir. Osmanli kaynagina gore Koyunhisar savasi HicrT, 702 (baslangici 26 
Agustos 1302 tarihine duser). Boylece savasin tarihi uzerinde de iki kaynagimiz birlesir. 

Bir imparatorluk ordusuna karsi kazanilan bu zafer, Osman'i bolgede karizmatik bir bey 
durumuna getirmistir. Pachymeres onun bu zaferle sohretinin Paflagonya'ya (Kastamonu) bolgesine 
kadar yayildigini ve gazilerin onun bayragi altina kosustuklanni kaydeder. 15. yy. sonlannda tarihgi 
NesrT, onun beyligini ve bagimsizhgini hakh olarak bu tarihe kor. Bapheus (Koyunhisar) savasi, 
Osman'a bir hanedan kurucusu karizmasini kazandirmis, kendisinden sonra oglu Orhan itirazsiz 
beylik tahtina gegmistir. Biz 27 Temmuz 1302 tarihini Osmanli hanedanmin, dolayisiyle Osmanli 
Devleti'nin kesin kurulus tarihi olarak kabul edebiliriz. 

Boylece 1300'lerde Osman, Bithinya'da Bizans egemenligini tehlikeye dusuren onemli bir siyasi- 
askeri gug olarak ortaya gikmistir. Pachymeres gibi Osmanli yazan Yazicizade de 1300'den sonra 

128 



Osman'in sohretinin uzak islam memleketlerine yayildigini ve her taraftan "gog gog ardinca Turk- 
evleri gelip doldugunu" kaydeder. O zaman olaylan izliyen Pachymeres'in kaydi, Bizans'in Osmanh 
tehdidini ne kadar ciddi, karsiladigin gosterir. Bizans imparatoru o zaman Osman'i durdurmak igin 
iran'da Gazan Han, onun olumunden sonra da Olcaytu Han'a prenses Maria'yi zevce olarak onermek 
ve bir Mogol ordusunu tahrik etmek girisiminde bulunmustur. 

Osmanh Beyligi'nin kesinlikle kuruldugu tarihte Bati Anadolu'daki duruma bir goz atahm. 
1300'lerde Bati Anadolu'da Germiyan oglu ve onun kumandanlanyla Mentese'nin damadi Sasa 
tarafindan yapilan fetihler Bizans igin daha hayati mahiyette sayihyordu. imparatorluk hukumeti 
1278'de ve 1296'da bu Fetihleri geri atmak igin bu tarafa iki imparatorluk ordusu gondermis, fakat bir 
netice alamamisti. Alan ve Katalan ucretli askerlerinin cevelani da hig bir sonug vermedi. Katalanlar 
gekildikten hemen sonra Ephesus (Selguk) dustu (1304). Aydin oglu Mehmed Bey Birgi (Pyrgion) u 
aldi (1308) ve merkezi yapti; beyligini izmir'e kadar genisleterek Bati Anadolu'nun en kuvvetli beyligini 
kurdu. Saruhan Bey Manisa'yi alarak (1313) payitahti yapti ve boylece bagimsiz Saruhan Beyligi 
kesin sekiliyle ortaya gikti. Daha kuzeyde 1293'ten beri Mysia, Karesi Bey'in baskisi altinda idi. O, 
Bahkesir (Plaeocastron)'i zaptetti ve nufus yerlestirerek merkezi yapti. Bu beylik, Maramar Denizi, 
Canakkale Bogazi ve Edremid korfezine kadar yeni futuhatla genisledi. Onun dogusunda Osman 
Bey'in ulkesi geliyordu. 

Uc beylerine karsi siddetle hareket ederek onlari itaat altina sokmaya gahsan Anadolu Mogol 
valisi Timurtas efendisi ilhan'a karsi baskaldirdi. Sonunda 1328'de Misir Memlukleri yanma kagmak 
zorunda kaldi. ilhanli devlet gelir defterinde 1349 yilinda Ucat adi altinda Karaman, Hamid ogullan, 
Tonguzlu (Denizli) beyleri, Aydin'da Umur Bey, Germiyan, Orhan (Osmanh), Gerdebolu (Gerede), 
Kastamonu, Egridir, Sinop hala Mogol devleti hududlan iginde getiriliyorsa da, bu uc beyleri gergekte 
bagimsiz duruma gelmislerdi. Orhan'in ilk Osmanh akgasmi 727/1 326-1 327'de bastirdigini ileri 
surulmektedir. Fakat onun sultan oldugu tarih Abusaid Han'in olumu uzerine 1336 yihdir. 

Uc Toplumu ve Kulturu 

Savas, seyhlerin destekledigi gazi liderler etrafinda, gogu zaman bu liderlerin adini tasiyan 
gruplann tesekkulunu saglar. Gaziler, basan gosteren unlu liderler, beyler, etraflanna toplanirlar, onun 
bayragi altina kosarlar. Turkmen gogebelerin hakim oldugu Selguklu uclannda bu liderler gogu zaman 
boy beyleridir. Fakat devlet kuran bu beylerden bir gogunun eski selguk emirleri arasindan giktiklanni 
gorduk. Bu gazi beyler merkezi hukumete umumiyetle vergi vermezler, yahut tabiiyetlerini gostermek 
uzere lafzT mahiyette bir sey gonderirler. Uc hayati buyuk tehlikelerle dolu olup sahsi tesebbusu ister. 
Zira serhaddin ote tarafinda ayni ruhla hareket eden Hiristiyan serhad teskilati, bati ucunda Bizansh 
akritai vardir. Etnik bakimdan uc cemiyeti gok kansiktir. Buraya hareket kabiliyeti buyuk gogebelerle 
merkezden kagan siyasi muhallifler, rafizTler, maceracular kagip siginmislardir. Hinterlandda hakim 
muhafazakar yuksek medeniyet sekilleri (teoloji, saray edebiyati, ser'i hukuk) karsisinda ucda mistik 



129 



ve eklektik henuz kahplasmamis bir hak kulturu (rafizi tarikatlar, mistik ve epik bir edebiyat, orfi ve milli 
hukuk) hakimdir. 

Eski Osmanh rivayetlerinde Osman Gazi'nin hayatina ait kayitlar bu hayat tarzini kuvvetle 
aksettirmektedir. Bu menakibnamelerde realitenin oldukga tahrif edilmis oldugunu unutmamahyiz. 
Osmanhlar, Oruc Tarihi'ne (s. 3)'a gore "GazTlerdir ve galiplerdir, ft sebTlillah hak yoluna durmuslardir, 
gaza malim cem' edup Hak'ka hare edicilerdir ve Hak'tan yana gidicilerdir. Din yoluna gayretludurler, 
dunyaya magrur degillerdir. §enat yolunu gozeticilerdir ehl-i sirkten intikam alicilardir." 1354'te onlar 
Gregory Palamas'a, islam hakimiyetinin surekli batiya dogru yayilisini Tann'nin iradesi, mukadder bir 
olay olarak tasvir etmislerdir. Kendilerini Allahin kihci saymakta idiler ve bu gorus yalniz onlarin 
arasinda degil, Bizanshlar arasinda da yayilmisti. ileride Luther de, Osmanhlar hakkinda ayni seyi 
dusunecektir. Eski Osmanh rivayetlerinde Alplar, Alp-erenler, ahiler Osman Gazi'nin en yakinlan 
olarak gosterilir. Osman, bir ahi seyhi olmasi kuvvetle muhtemel olan §eyh Ede Bali'nin irsadi ve 
beline gaza kihcmi baglamasi ile (bu tambir ahi adetidir) gazi olmus, gaza akinlanna baslamistir. 
Alplar Orta Asya Turklerindeki kahramanlik gelenegine baghdir. Cagdas bir kaynak alp-eren olmak 
igin dokuz sart arar: §ecaat kol kuvveti, gayret, iyi bir at, hususi bir kiyafet, ok yay, iyi bir kihg, sungu, 
uygun bir yoldas. Koprulu, bu yan gogebe Turkmenler arasinda Orta Asya Turk gelenek ve 
inanglannin kuvvetle yasadigi dusuncesindedir. Wittek ise bu uclarda daha ziyade islam hilafetinin 
sugur ve awasim geleneklerinin hakim oldugu kanaatindedir. Eski Osmanh rivayetlerinde Osman 
Gazi, Kayi boyuna mensup bir yan gogebe asiretin beyi olarak takdim edilir. 

Uclarda en parlak gaza basanlanni 1330-1345 yillan arasinda Aydm oglu Umur Bey temsil 
etmistir. izmir beyi olarak gazayi deniz seferleriyle devam ettiren Umur'a karsi, Ege denizinde 
Hiristiyan hukumetler bir hagh seferi igin ilk anlasmayi 6 Eylul 1332'de aralannda imzaladilar. 20 
kadirgahk bir donanma vucuda getirildi. 1334'te Ege'de birgok Turk gemileri batinldi ve edremid 
korfezinde Karesi Beyi Yahsi Beyin donanmasi mahvedildi. 28 Ekim 1344'te izmir limanindaki hisar 
Birlesik Hagh kuvvetleri tarafindan baskinla zaptedildi. Umur burayi almak igin yaptigi bir savasta 
sehid dustu (Mayis 1348). Kardesinin akibetini goren yeni Aydm Beyi Hizir Bey gaza politikasini 
birakti ve ticaretin getirecegi faydalan tercih etti. Papahk yoluyla ilgili Hiristiyan hukumetleriyle bans 
yapti ve onlara ulkesinde serbest ticaret imkam saghyan tarn bir kapitulasyon, aman-name verdi (17 
Agustos 1348). Bununla Hirisityanlara karsi savasa son verdigini bildiriyor, onlan himaye edecegini, 
gumruk vergisinin nispetini degistirmeyecegini, Rodos sovalyeleriyle, Venedik ve Kibns'in beylik 
arazisinde konsoloslannin yerlestirilmesine ve limanlann serbestce kullanmalanna musaade 
edecegini vaad ediyordu. 

1330'larda AI-UmarT Karesi, Saruhan, Mentese ve Aydm beylerini deniz gazalanyle taninmis 
beyler, ghuzat fil-bahr olarak tasvir eder. Fakat aralannda daimi olarak cihad yapan bir bey olarak 
Umur Bey'i ayirt eder. Yukanda gosterdigimiz gibi bu beylikler, Ege denizinde Hiristiyan Ligasi 
tarafindan durdurulunca bu gaza fonksiyonunu kaybedeceklerdir. Rodos sovalyeleri gibi onlar da 
§ark-Garp ticaretinin nimetlerini tercih edeceklerdir. Gazi uc beylikleri olmaktan ziyade hinterlanddaki 

130 



klasik islam cemiyetinin hayat tarzi, muesseseleri onlarda hakim olacaktir. O zaman gazanin 
onderligi, uclann en ileri safinda bulunan ve Rumeli'ye gegerek yerlesen Osmanhlara intikal edecektir. 

Fatih Mehmed 1461 'de Trabzon daglanna yaya tirmanirken soyle demistir: "Bu zahmetler Allah 
igindir. Elimizde islam kihci vardir. Eger bu zahmeti ihtiyar etmese, bize gazi demek layik olmazdi". 
Osmanh hukumdarlari Orhan'dan itibaren Sultan al-ghuzat wa'l-mudjahidTn unvanini 
benimsemislerdir. Osmanh gazilerini, hulefa-i rasidin devrindeki ilk Arap fatihlerine benzetenler 
suhesiz dogru bir kiyaslama yapmaktadirlar. P. Wittek'in belirttigi gibi gaza Osmanh Devleti'nin bir 
varhk sebebi olmustur. Menseindeki uc gazi gelenegi, onun butun tarihine hakim olmus, dis ve ig 
politika gazi uc beyleri mensede ucun birligi gelenegini, akinlarda zaman zaman ortaklasa hareket 
etmek ve birbirlerine yardim etmekle gostermislerdir. Kantakuzinos, bir gaza seferine kalkisan beyin 
komsu beyligin gazilerini saflanna severek kabul ettigini belirtir. Bununla beraber, aralannda rekabet 
ve savaslar eksik olmamistir. Diger taraftan eski Turk ulus gelenegine gore bey, ulkesini ogullan 
arasinda taksim ederdi. Yan mustakil olan bu beyler uzerinde merkezdeki bey, ulu-bey sifatiyle 
devletin birligini saglardi. Fakat kardesler arasinda ig harp eksik degildi. Daha buyuk tehlikleer 
karsisinda Osmanhlarda birlik daha iyi muhafaza olunabilmistir. 

Gazi beyler Bati Anadolu'nun zengin ovalannda yerlestikten ve sahilde Ayasolug (Altoluogo, 
bugun Selguk), Balat (Milet) gibi beynelmilel ticaret limanlanni ele gegirdikten sonra ulkeleri ticaret ve 
kultur bakimindan gittikge gelisen ve islam kulturunun yuksek sekillerini benimseyen ufak birer 
sultanhk haline gelmislerdir. 1330-1333 yillannda AI-UmarT ve ibn Battuta'nin soyledikleri bunu, 
agikca gostermektedir. Bu sehirler; guzel garsilan, saraylan ve camileriyle ibn Battuta'nin takdirini 
gekmistir. Ona gore Denizli yedi camii ve guzel garsilanyle Anadolu'da "en guzel ve buyuk sehirlerden 
biri" idi. Karesi ogullannin merkezi Bahkesir "guzel pazarlan olan kalabahk guzel bir sehir" ve nihayet 
Bursa "guzel pazarlan ve genis caddeleri olan buyuk onemli bir sehir"di (sh. 449). Bati Anadolu'da 
Ayasolug ve Balat Levant ticaretinin iki buyuk merkezini teskil etmekte idi. 14. Asir ortalannda bu iki 
sehirde Venedik konsoloslan yerlesti. Venedik beyliklerle ticarete hayati bir ehemmiyet vermekte idi. 
Buralarda zengin Hiristiyan tuccarlar yerlesti. Ayasolug'da Turklerin tepede kurduklan sehir asil ticaret 
merkezi idi. Buraya dunyanin her tarafindan tuccarlar gelmekte idi. italyanlar bu pazarlarda 
Anadolu'nun tabii mahsulleri, pamuk, piring, bugday, safran, balmumu, yun, kenevir, uzum, sap, mazi 
ve esir satin almakta idiler. Diger taraftan bu pazarlarda Denizli'de dokunan degerli pamuklular ve 
Bahkesir'de dokunan kiymetli ipek kumaslar buluyorlardi. iran ve Anadolu uzerinden gelen ipek ve 
ipekli kumaslar da Buyuk Menderes yoluyla Ayasolug'ta Bati tuccarlanna eristiriliyordu. Buna karsihk 
Batih tacirler bashca ince kiymetli yun kumaslan ithal etmekte idiler. Buna kalay, kursun eklenmelidir. 
Genisliyen bu ticareti kolaylastirmak gayesiyle, Balat, Ayasoluk ve Manisa'da Turkmen beylerinin 
Napoli paralan tipinde Latince harflerle gigliati denilen gumus paralar bastirdiklan malumdur. 

ibn Battuta Birgi'de Aydin Oglu'nun sarayini ve ipek elbiseler geymis gulamlanm zikeder. Butun 
bu beyler yaninda islam hukuk alimleri, fakThlerin haiz oldugu buyuk nufuz ve itiban belirtir. ilk vezirler 
suphesiz hinterlanddaki buyuk merkezlerden gelen bu fakihler arasindan segilmekte idi. ilk Osmanh 

131 



vezirleri ve devleti teskilatlandiran hukuk adamlan, Sinanuddin Yusuf, Qendereli Halil ve baskalan 
hep boyle ulemadan idiler. Orhan Bey, 1331'de iznik'te bir medrese agmis, Bursa hisanndaki 
manastin medrese haline getirmisti. Onun Bursa'da yaptirdigi site; cami, imaret, hamam, han, bu 
gune kadar sehrin en canli merkezi olarak kalmistir. 

Bu Turkmen beyliklerinde gelisen kulturun en bariz vasfi, islam kulturu iginde 6z Turk kultur 
geleneklerini devam ettirmeleridir. Bu bakimdan en anlamh olani, Turkgenin devlet dili ve yazih 
edebiyat dili olarak hakim mevkie gegmesidir. Bu Turkmen beylerinin emriyle Farsgadan ve 
Arapgadan klasik eserlerin Turkgeye gevrildigini biliyoruz. Turkgeye tercume faaliyeti devam ederken 
14. Asir ikinci yansmda §eyh oglu Mustafa ve AhmedT gibi yazarlarla bu edebi faaliyet yaratici bir 
safhaya erismistir. Bu beyliklerde Arapga ve Farsga vakfiyelerle beraber Turkge yazilanlar bilhassa 
dikkati geker. Beylikler devrinde Bati Anadolu'da meydana getirilen mimari eserlere gelince en 
muhimleri Birgi'de Ulu Cami (1312)'yle, Bursa'da Orhan Camii (1340) yapilmistir. Yuzyihn ikinci 
yansmda mukemmel ornekler yaratilmistir: Manisa'da Ulu Cami, Ayasolug'da isa Bey Camii (1375), 
Pegin'de Ahmed Gazi Medresesi (1375), iznik'te Yesil Cami (1379) yuksek bir sanat zevkini 
aksettirirler. Tezyinatta Selguk mimarisine nazaran sadelik, fakat planda yenilikler bu yapilan 
karakterlendirir. 

BabaT Dervisleri Osmanh Uc'unda 

BabaT dervisleri, uclann en uzak noktalanna, bu arada ozellikle Osmanh topraklanna kagip 
siginmis gorunmektedirler. Mogol kuvvetleri, Bati Anadolu'da goller bolgesi ve Denizli'ye tedip 
seferleri yaptiklan halde, Osmanh ucuna erismek igin Germiyan topraklanni gignemeleri gerekirdi. Ote 
yandan Uc'lar genellikle esir ve ganimetle zenginlesmis bolgeler sayihyor, Orta Anadolu'dan, 
Azerbaycan'dan bu arada Konya'dan dervisler caize, sadaka toplamak igin uclara geliyorlardi. 

Uclara siginan din adamlanndan biri olan Ede-Bali hakkinda simdi guvenilir bilgilere sahip 
bulunuyoruz. Hudavendigar Livasi Tahrir defterinde, yani resmT bir kaynakta Ede-Bali (Ede §eyh)'nin 
Bilecik'teki zaviyesine Osman Bey tarafindan Kozagaci koyunun vakif verildigini okuyoruz. Vakiflan 
arasinda Sogut'te yasiyan ug esir kafir zikredilmistir. Bu kayitta Ede §eyh'in oglu, Asikpasazade 
Tarihi'nde zikrolundugu gibi (Atsiz yay. 96) Mahmud'dur. 

1300 tarihinde, yani Orhan Gazi'nin saghginda yazilmis Elvan Qelebi Menakibnamesi bize §eyh 
Ede-Bali'nin Baba ilyas'm halTfelerinden biri oldugunu, dinsizleri ve kafirleri islamiyete kazandirdigini, 
Haci Bektas'tan dunya saltanatma heves etmemeyi ogrendigini kaydeder. Bu son kayit onemlidir. Zira 
BabaTler, sultana isyan eden militan dervislerdendir. Genelde dervisler, devlete bagh olup Sultandan 
vakif kabul eden uyumlu dervisler ile devlete karsi olan (§eyh Bedreddin, Otman Baba gibi) iki grupa 
ayrihr. Abdal Babalar, kutbiyye inancinda olup her devirde kutbal-aktab olan velinin cezbe halinde 
Tann ile surekli iliski iginde oldugunu ve saltanat islerinin de onlann bilgisi dahilinde bulundugunu 
iddia ederler. Toplumda haksizhga ugrayanlann hakkini almak igin gerekirse isyana onculuk ederler. 

132 



Seyh Bedreddin, 1511'de baskaldiran Sah-Kulu bu tip dervislerdendir. Fatih doneminde sultanin 
buyuk iltifatina erisen VefaT seyhi Seyyid Velayet ise tamamiyle farkhdir. O, Osmanh hanedaniyla 
vefaiyye tarikati, arasinda siki baghligi kendi kisiliginde temsil etmistir. VefaT seyhleri, asin Abdal- 
KalenderT dervislerden farkli olarak Seriata saygih dervislerdi. Elvan Celebi, Menakibnamesinde bu 
noktayi belirtir. 

Tarihci Baba ilyas soyundan Asik Pasazade kendisi Vefaiyye'den olup Seyyid Velayet'in 
kayinpederi idi ve tarihinde Vefaiyye seyhi Ede-Bali'ye olaganustu bir yer vermis?, hanedanla aile 
iliskisini belirtmeye ozen gostermistir. Onun anlatiminda Ede-Bali, Osman Gazi'nin seyhi, mursidi ve 
islam hukukunu ilgilendiren onemli sorunlarda danismamdir. Osman adma hutbe okunmasi meselesi 
ortaya atildiginda Tursun FakTh "Osman Gazi'nin kayinatasi Ede-Bali'ye" damsti. Orhan Gazi, yaya 
askeri duzenlemede Ede-Bali'nin reyini aldi. Ede-Bali'nin akrabalan ahTler o zaman beylikte nufuzlu 
kisilerdi. VefaT seyhleri, hanedanin nufuz ve otoritesini destekleme gayretiyle, Osmanh sultanlanna 
Tann'nin teyidine erismis velTlik (bu arada Gazi Hudavendigar unvani tasiyan I. Murad'a) sifati 
verirler. 

Osman ve Orhan'in birgok vakif toprak bagisladiklan hakkinda abdal, baba, faki ve dedelere ait 
kayitlan daha sonraki donemlerde yapilan vakif tahrir defterlerinde bulmaktayiz. Mesela, 1455 tarihli 
bir vakif tahrir defterinde Osman Bey'in Sogud civannda verdigi vakiflardan (bak. Maliyeden 
Mudevver no. 16016, sh. 13) Ede-Bali'ye verdigi zaviye vakf kaydi soyledir: "Karye-i Kozagag ki 
vakfdir Osman Begden, mezkur Ede oglu Mahmud Pasa tasarruf ederdi, simdi oglu Seyh Mehmed 
tasarruf eder" (Ede-Bali oglu Mahmud ve torunu Mehmed igin bak. Aspz. 96). Sogud'de Ede-Bali 
evladinin elindeki vakif koyler Kozcu, Kozagag koyleridir. Kayda deger ki, Sogud evkafinin gogunlugu 
faki (fakih) lere verilmistir (Haci Esref, Ahmed, Omer, AN, Murad, Mustafa fakilar). Osman Bey'in 
Kumral Dede'ye verdigi vakif koyleri (bak. Aspz. 95) tahrir defterlerinde kayith olup, bugun de ayni 
adlarla biliniyor ve Asikpasazade rivayetinin dogrulugunu kanitliyor. 

Osmanh topragina sigmip alp-erenler tarzinda savaslara katilan, Osman ve Orhan'dan 
zaviyeleri igin vakif alan birgok dervis ve seyh arasinda Abdal Murad, Abdal Musa, Geyikli Baba, 
Kumral Dede Asikpasazade'de zikredilmistir. Bunlardan Geyikli Baba'ya ait belgelenmis onemli 
kayitlar elimizdedir. BabaT dervislerinden bir grup, Uludag eteginde inegol'e yakin agaglik sulak bir 
yerde yerlesmislerdir. Onlar BabaTler diye bilinir. Burasi Fatih donemine ait vakif defterinde (Osmanh 
Arsivi, MM 16016, 5,8) Baba koyu diye kayithdir (bugun Baba Sultan). Bu dervislerden biri, Otman 
Baba gibi daglarda gezen ve geyikleri kendine ahstiran saman tipi gezginci meczub bir dervistir ve bu 
tip dervislere yakinhk gosteren obur uc beyleri gibi inegol yoresini yurtluk olarak elinde tutan Turgut 
Alp da Geyikli Baba'yi sever, Baba "dayim onun yanina gelir". Turgut Alp dervisleri teftis etmekte olan 
Orhan'a bu mubarek dervis hakkinda haber gonderir (Orhan, ibn Battuta'ya gore ulkesinde surekli 
dolasip teftis yapan bir beydir). Geyikli Baba kendini Baba ilyas muridiyim diye unlu BabaT seyhine 
baglar. Orhan tekrar tekrar adam gonderip davet eder, dervis gelmez, dervisler vaktini bekler, der, 
Orhan onu ziyaret eder. Genis bir araziyi vakif vermek ister, dervis kabul etmez, BabaT dervislere 

133 



ozgu mutlak fakr prensibine sadik kahr. Orhan'in isran uzerine "su karsida duran tepecikten beru 
yerceguz dervislerin havlusu olun" der. Sonradan dervislerin ihya ettigi bu yer, Fatih donemi vakif 
tahrir defterinde Baba koyu yahut BabayTler koyu diye kayithdir. 6 giflik sahibi aile ve 8 benlekin 
(topragi az aile) oturdugu bu koyun vakif geliri 1500 akga (25-30 altin)'dir. Fatih doneminde Elvan 
Seydi evladi elindedir. Defter kaydina gore ayni koyde Ermen Baba'nin Orhan nisamyla bir giflik vakif 
yeri vardir. Meyve bahgeleri eklenmistir. Osman'in yoldasi Aykut Alp neslinden Umur Bey II. Murad 
doneminde Geyikli Baba zaviyesine bir hamam vakfetmistir (420 akga yilhk geliri var). Bir degirmen ve 
Bursa'da 3 dukkan zamanla vakfa eklenmistir. 16. yuzyilda vakfin "ziyade"sinden elde kalan 6000 
akga faizle isletilmektedir. Hamam ve degirmen tamiri yalniz 6§ur gelirinden karsilanmaktadir. Den/is 
birgun bir kavak (ginar) agacini alip Bursa hisannda Orhan'in sarayina gikagelir. Avluya agaci diker, 
ona "teberrukumuzdur, o orada oldukga dervislerin du'asi sana ve neslune makbuldur" deyip gider. 
Agag 15. yy. sonlannda Aspz. tarafindan gorulmustur (Cinar Orta Asya Turklerince kutsaldir, 
Rumeli'ne gegen Turkmenler birgok yere kavak/ginar adini vermislerdir). Dervis durmadi, dondu. 
Geyikli Baba'nin davranislan onun, Otman Baba gibi, daglarda yabani ot ve meyve ile geginen, 
hayvanlarla arkadas olan, mutlak fakirligi segen, sultanlardan sadaka kabul etmeyen (bu nedenle dag 
eteginde bos bir arazi pargasi ister) kalender tipi babaT dervisi oldugunu kanitlar. 

ilk doneme ait tahrir defterlerinde dagda kirda bos topraklan senletip zaviye kuran, sonra bunu 
vakif olarak sultanlara onaylatan KalenderT BabaT dervislere ait birgok kayitlar bulmaktayiz. Defter 
kayitlanndan bir misal: Saruhan'da dag eteginde §uca' Abdal, Sinan, ismail, Mustafa, AN, Kaygusuz 
ve baska dervislerle birlikte sipahiden bir yer tapulamislar "tasin agacin andup yurd edinip ihya 
etmisler zaviye kurmuslar ve sultandan senlettikleri yer igin vakif berati almislar". Yer agip zaviye 
kuran ve vakfa baglayan bu dervisleri 0. L. Barkan, fetihleri kolonize eden dervisler saymaktadir. 
Sultanlar bu vakiflan daima, "ayende ve revendiye" (gelip gegen yolculara) hizmet kosuluyla verirler. 
Osman Gazi Mudurnu seferinde Bestas zaviye seyhinden yol hakkinda bilgi almistir. Dervis bir zaviye 
kurar, etrafindaki obur dervislerle topragi isler, tarla agar, bahge yapar, geliriyle kendileri geginir ve 
yolculara ug gun kalmalan kosuluyla bannma ve yeme igme saglarlar. Misafirlik gelenegi yalniz ahi 
zaviyeleri igin degil "ayende revendeye" hizmet etme kosuluyla sultandan berat almis turn zaviyeler 
igin degismez bir kuraldir. Topragi islemede, hasat ve harcamada zaviye mensuplan herseyi 
ortaklasa (istirak uzere) yaparlar kommunal bir hayat yasarlar. Herkes galismak zorundadir 
(Bayramiyye'de bu ozellikle belirtilir). Futuvvet disiplini iginde ortaklasa gahsma, yolcu ve fakirlere 
hizmet dint bir hayir isi sayilmakta, bu nedenle vakfa baglanmaktadir. Bir bolum zaviye etrafinda 
zamanla nufus yerlesmekte, koyler meydana gikmaktadir. Anadolu ve Rumeli toponimisi pek gok 
koyun mensede bu bigimde dervis zaviyeleri ile iliskili oldugunu ortaya koymaktadir. Sultanlann bu 
gibi yeni yerlesmelere vakif statusu vermeleri, vergilerden affetmesi, Anadolu ve Rumeli'de Turk 
yerlesme, kolonizasyon surecini kolaylastiran bir yontem olarak onemlidir. 

Bugun Turkiye'nin birgok yerinde eski dervis zaviyeleri bir Osmanh kultur mirasi olarak 
festivallere sahne olmaktadir. Geyikli Baba (Baba Sultan) kutlamalan, Haziran baslannda onbinlerce 

134 



yurttasin toplandigi bir dint ve mill? kultur gosterisine tanik olmaktadir. Kirsehir Haci Bektas Tekkesi'ni 
yilda 700 bin kisinin ziyaret ettigi ve heryil gorkemli torenler duzenlendigi bilinmektedir. 

Gaza ve Gazilik 

13. ve 14. yuzyillarda Anadolu'da islam dinini, sufTlik, futuvvet ve gaza kurallanni halka 
ogretmek igin Turkge yazilmis bir literatur bulmaktayiz. Bunlar, kuskusuz o zaman toplumdaki belli 
gereksinimlere yanit vermek ve belli gruplan aydinlatmak ve egitmek amacini guduyordu. Selguklu 
sehirlerinde, ozellikle Konya'da egemen Fars dili ve kultur dairesi karsisinda basit bir Turkge ile 
yazilmis bu gibi eserler, gogu kasaba ve koylere yerlesmis Turkmen halkina, bu arada Ucat'ta, 
serhadlerdeki genis gazi kitlesine hitap etmekte idi. 

Uc toplumuna hitab eden bu didaktik eserlerin bir bolugu, sirf islam dininin gunluk ibadet ve 
yasama ait din kurallanni ogretmek amacini guduyor (ilm-i haller), yahut ahiler igin futuvvetname 
adabin anlatiyor veyahut dervislere tarikat esaslanni ve erkanini agikhyordu. 

Bir bolugu de gazilik kurallanni agikhyan didaktik yahut savas heyecanini yukselten destan 
nev'inden eserlerdi. Uc bolgesinde, agik-segik belli kurallara bagh bir sosyal grubun varhgini gagdas 
kaynaklar kesinlikle ortaya koymaktadir. Bu grup, gaziyan, alplar adiyla anilmaktadir. 

13. yuzyilda bir yandan Haghlara ote yandan Mogollara karsi bir olum-kahm savasi veren islam 
memleketlerinde gaza ruhu toplumlan ayaklandirmakta idi. Bu gaza heyecani Memluk sultanligmda 
ve Anadolu'da Turkmenler arasinda doruga eristi. Hagh ve Mogol kiskaci arasinda yok olma 
tehkilesiyle karsi karsiya kalan bu iki islam memleketinde askerT rejimler hakim oldu; Misir ve 
Suriye'de Kipgak-ashndan askerT bir aristokrasi, Memlukler saltanati ele gegirirken, Anadolu'da Gazi 
Turkmen devletleri yukseldi, ve 14. yy. da bu devletgiklerin tumu Osmanli Hanedani'nin semsiyesi 
altinda birlesti. 

Osmanli Devleti'nin gazT karakteri bu tarihT suregten kaynaklanmaktadir. Burada bu gazi 
beyliklerinden birinde yazilmis olan Risaletu'l-islam adh ilm-i hal eserinde gaza ile ilgili bolum ilgingtir, 
konu uzerinde islam? kurallan bildirir. Risale, §. Tekin'in incelemesine gore, 14. yy. ilk yansinda, yani 
Osman-Orhan doneminde Karesi'de yazilmistir. Karesi beyleri Rumeli'ye gegis ve gaza hareketinde 
onde gelirler. Tekin'e gore, eserin ash, 10. yy. sonlannda yazilmis Arapga Abu'l-Leys-i 
SemerkandT'nin bir risalesidir. 

Bu gibi eserlerde gaza, islam'in emrettigi bir gorev, kesin kurallara baglanmis bir faaliyet alani 
olarak ele alinmaktadir. Osmanli ulkesinde ibrahim HalebT'nin eseri (yazilisi 1478) yayilincaya kadar 
islam hukukuna ait temel metin olarak ilkin §eyh Bedreddin'in TashTI'i, ondan sonra Molla Husrev'in 
Durar'i esas tutulmustur; Risale'de oldugu gibi bu eserlerde gaza ve gazTlik uzerinde §enatin koydugu 
kurallar serh edilmistir. Gaziler yurdu Anadolu'da gaza hakkinda Turkge olarak erkenden baska 
eserler de yazilmis veya tercume edilmistir. 

135 



Genel olarak gazT ahret igin sevab kazanma amaciyla savasan Musluman olarak tammlanir. 
Burada gazanin dinT-islamT niteligi uzerinde durulmustur, gazT igin kitalde elde edilen ganimet dini bir 
mukafattir. Osmanh menakibnamelerinde gaza ve ganimetin (doyum) kutsalligi, helal niteligi ozellikle 
belirtilir. Batida yazilan eserlerde, gaza; kital ve yagmayi mesru gostermeye yarayan bir arag olarak 
algilanmakta, boylece belli birtoplum igin anlam vefonksiyonu gozardi edilmektedir. 

GazTlerin fiillerini ahlakT bakimdan tartisma konusu yapmak tarihginin odevi degildir; tarihcinin 
odevi, insani o bigim harekete sevkeden dusiJnce ve maksadi tespite galismaktir. 

GazT olmanin kosullan Risaletu'l-islam'da dokuz noktada toplanir: 1) Ana ve atanm arzi olmasi, 
2) Uzerindeki "emanetleri" yerine getirmis olmak (mesela borglanni odemis olmak, 3) Ailesinin gegimi 
igin nafaka birakmak, 4) Gaza surecinde gerekli gegimini saglamis olmak (yolda eskiyaliga sapabilir 
kaygisi dolayisiyla), 5) islam hukumdarimn gaza igin emretmis olmasi, yani savasin islam 
toplulugunun haynna bir hareket oldugunu emiru'l-mu'mininin onaylamis olmasi, 6) Yoldasma 
yardimci olmah, baska deyimle dayanisma, birlik saglanmah, 7) Yolda kimseyi incitmiyecek (askerin 
gegtigi guzergahta Musluman halkin yagmalanmasi her donemde idarecilerin bas agnsi olmustur, 
bunu onlemek igin idam cezasi bile uygulanirdi), 8) Dusmanla garpisma halinde kagmamah, sonuna 
kadar dayanmali. islam bu yolda olene sehadet sag kalana gazilik mertebesi vaadeder, 9) Ganimet 
mahnda ihanet etmemeli. islam kurallanna gore ganimet mahnin bolusturulmesine gok dikkatli 
davranilmasi onemlidir. 10) GazTnin "niyeti" samimi olmali, islam dini ve musluman halk igin 
savastigini unutmamah, gazada "tama ve riya" olmamah, yani hareketlerinde dint hayir dusunceden 
uzaklasmamah, gazaya sirf ganimet igin gitmemeli. Bu son madde, yukanda agikladigimiz gibi 
gazanin dinT-ideolojik niteligini vurgulayan temel kosuldur. Kimin samimT dindar, kimin tamahkar 
oldugunu belirlemek mumkun degildir. 

islam prensiplerine gore genellikle gaza farz-i kifaye'dir, yani ancak bazi kosullar yerine 
getirildigi taktirde yapilmasi gerekir. Fakat islam ulkesi hayatT bir tehlike altina duserse, gaza emiru'l- 
mu'minin tarafindan farz-i'ayn Nan olunabilir. 

O zaman her Musluman yetiskin er igin zorunlu bir odevdir, sefere gidemeyen bu odev karsihgi 
hazTneye bir odeme yapmak zorundadir. 1444'te Haglilar, Rumeli'yi istila edip Varna'ya geldiklerinde 
ve 1686'da Osmanh ulkesi dort bir yandan istilaya ugradiginda gaza zorunlu sayilmis, nefir-i am ilan 
edilmistir. 

Pencik Uygulanmasi ve Yenigeri Kurulmasi 

Edirne'nin fethinden (1361) sonra Rumeli'de guneyde Selanik dogrultusunda Via Egnatia 
uzerinde Karesili gazi bey Evrenuz Gazi'nin, Merig vadisinde Haci-ilbeyi'nin hizh fetihleri sonucu 
savas esirleri buyuk artis gosterdi. Gazilerden Sultan igin esir basina beste bir pencik (penc-i yek) 
ahnmaya baslandi. Bu onemli gelir kaynagmin hazine igin kaybolmamasi igin Karamanli Mevlana 
Kara Rustem uyanda bulundu. Genelde her turlu ganimeti asker elinde birakmak, comertlik siyaset 

136 



kitaplannda en iyi politika sayihrdi. I. Murad Candarlmin arzi uzerine "Tann buyrugu ne ise et" emrini 
verir. Bunun SerTatta yeri oldugu ulemaca onaylandigindan, Kara Rustem'e Gelibolu gegidinde pencik 
toplama yetkisi verildi. Pencik her bes esirden biri, yahut esir bes degilse degerinin beste biri olarak 
toplanmiya basladi. Bu "iki danismendin" ihdasinm askerin hig de hosuna gitmedigi anlasihyor. 
Rumeli'den akindan donenler bu vergiden kagmak igin esirleriyle baska yoldan gegmeye basladilar. 
Bunun uzerine Gazi Evrenuz'a pencikin sinirda toplanmasi igin emir gonderildi ve dint niteligini 
gostermek uzere tahsil isi igin bir kadi atandi. Candarli devlet elinde toplanan gok sayida pencik 
oglanlanndan sultan kapismda yeni bir asker, yenigeri teskili fikrini buldu. Oglanlanmn, Bursa 
civannda Turk koylerine gonderilip Turkgeyi ogrenmeleri ve islamlasmalan saglandi. Sonra bunlar bir 
kislada toplanip sultanin emrinde bir "yoldas" ordu, yenigeri ordusunu olusturdular. 

Gaza butun Musluman halki igin bir odev sayildigindan sultanlar bazi kosullarda turn halki 
gazaya gagirmaktadirlar. Dindar halk gazayi ciddiye almakta, Sultan'in gazalanna parayla 
katilmaktadir. Bursa'da Hoca ibrahim adli bir zengin 1476 yilinda Fatih Sultan Mehmed'in Macarlara 
karsi seferinde "ol gazanin savabinda ben dahi bile olaym" diye 20,000 akga ile 20 atli suvariyi ulufe 
ile tutmus ve sefere gondermistir. 

Bayezid, Anadolu halkina gonderdigi bir fermanda timar ve baska mukafatlar vaadederek 
Tuna'da Uc Beyi Bali Beyin Lehistan'a akinina katilmaya davet etmistir. Osmanh sultanlan son 
padisaha kadar gazT unvani tercih ettikleri bir unvan olarak daima kullanmislardir. Osman eski 
menakibname kayitlannda tipik bir gazi onderi olarak en gok gazT unvaniyla anilmistir. 

Alplar, Noker (Yoldas)lar 

Osman, beyligi ailenin obur uyeleriyle birlikte idare eder gorunuyor. Karacahisar subasihgini 
(komutanhgini) kardesi Gunduz'e vermisti. Onemli siyasi kararlarda amcasi Dundar ile danisirdi 
(Nesri, 94). Osman gudulecek siyaset konusunda tartismaya girdigi amcasini okla vurmus, oldurmus. 
1303'de Bursa hisanni abluka igin yaptirdigi havale kulelerinden birini Osman kardesi oglu Aktimur'a 
verdi. Osman, oglu Orhan'i kendi saghginda deneyimli kumandanlar, Akga Koca, Konur Alp, Kose 
Mihal ile seferlere gonderiyor, onun beyligini hazirhyordu. Bu ikisi izmit fethinden (1337) once vefat 
etmislerdir. Hasta olan Osman beyliginin son yedi yilinda beyligi oglu Orhan'a birakmisti. 

Orhan, 1324'te beylik tahtina oturdu. Kardesi Alaeddin Bey'in gekildigi, kendisinden sonra 
evladinin Kite'ye bagh Fodura Koyunde bans iginde yasadiklan anlasilmaktadir. Orhan'in olumunde 
(1362) beylik igin Murad ile kardesleri arasinda gatisma gikti ve Murad onlan ortadan kaldirmak 
zorunda kaldi. Eski Turklerde beyligi ancak Tann bagislar inanci vazgegilmez bir gelenekti. Herhangi 
bir hanhk veraset kanunu yoktu. Kurultay karan veya bir savasin sonucu, Tann'nin kut'una mazhar 
olundugunun isareti sayihr, yas veya vasiyet, beylik/hanhk igin bir olgu kabul edilmezdi. Aslmda her 
ogula bir yurtluk verilerek ulkenin beyin ogullan arasinda bolusulmesi Avrasya'da Turk-Mogollar 
arasinda suregelen aile hukukuna dayanir. Osman ve Orhan fethedilen topraklan ogullara ve alplara 

137 



yurtluk (apanaj) olarak dagitmakta ve en onemli uc'a buyuk ogul atanmakta idi. Ulkeyi feodal bir 
karakter veren bu gelenek, Osmanhlarda merkeziyetgi burokrasi guglendikce sembolik bir duzenleme 
bigiminde kalacaktir. Bununla beraber Fatih'ten sonra da devleti sarsan sehzadeler mucadelesinin 
temelinde bu Avrasya egemenlik ve ulke anlayisimn devamini goruyoruz. 

Asikpasazade'nin naklettigi eski menakibnameye gore, Osman'in seferlerinde yarar "yoldas" ve 
"nokerleri" belli bash kumandanlandir. Osman, Eskisehir'den Bilecik ve Yenisehir'e kadar genis bir 
ulke sahibi olunca (1299) inonu'nu oglu Orhan Bey'e, Yarhisar'i Hasan Alp'a verdi, "bu dahi bahadir 
yoldas idi", (NesrT, 112) inegolu Turgut Alp'a verdi, oraya "Turgut-ili derler", Osman ile sefere giden 
oteki alplardan, Saltuk Alp, Konur Alp'in adi geger. Bu alp ve nokerlerin gocuk ve torunlan sonralan 
onemli makamlan isgal edecekler ve bir gesit Osmanli aristokrasisi olusturacaklardir. Timar ve yurt 
(apanaj) lann kaldinlmasi oldukga geg birzamandadir. 

Osman yoldaslan, Samsa Cavus, Akga Koca, Gazi Abdurrahman'i Sakarya seferinde Orhan'in 
yanina verdi. "yarar yoldasdur diye" (Aspz. 22. Bab) Bunlar her biri bir uc'da surekli akina tayin 
olundu. Samsa Cavus ve cemaati yoldashga yarar kisilerdi" (NesrT, 90). Orta Asya bozkir 
imparatorluklannda, Turklerde alplar, Mogollarda noyanlar (gogulu noyad) soylu ailelerden gelen 
kumandanlardir. Mogollardan noyanlar aristokrat ailelerden ba'atur veya bagatur (Turkge bahadir) 
unvani tasirlardi. Gorduk ki, Osmanhlarda alplar ayni zamanda bahadir unvani tasirlar. Bu alplar, her 
biri kendi yurtlugunda, kendi kumandasi altindaki gazilerle kendi uc bolgesinden akin yapmaktadir. 
Baslangigta alplar, Osman Gazi ile muttefik olarak seferler yapmakta idiler (bak. Aspz. 10. Bab) Oyle 
anlasihyor ki, Osman Gazi 1299-1301 yillannda onemli basanlar kazanip karizmatik bir basbug 
durumuna gelince alplar onun yakm yoldaslan oldular, hizmetine girdiler. 

1304 Sakarya seferinde Samsa Cavus itaat eden Lefke ve Qadirlu bolgesini kendine istedigi 
zaman Osman Gazi buna karsi gikmisti (Nesri I, 120). 

Nokerlik/Yoldaslik, gaza onderine "anda" (and) ile baglanma yoluyla kurulur ve "gaziyan" grubu 
boylece ortaya gikar gorunmektedir. Tutsak dusen Harmankaya Tekfuru Kose Mihal, Osman'in nokeri 
olmus (NesrT, 76), ilk akinlarda ve oteki Rum tekfurlanyla Osman arasindaki iliskilerde daima ona 
sadakatla hizmet etmis, sonunda islamiyeti de kabul etmistir: "Kose Mihal dayim onun bile olurdi. 
Ekseri bu gazilerun hidmetkarlan Harman Kaya kafirleriydi" (Aspz. 19. Bab). 

inegol'u fetheden Turgut Alp'a bu bolge bir yurt (apanaj) olarak verilmis gorunuyor. Bolgenin o 
zaman Turgut-ili diye amlmasi bu bakimdan kayda deger (Aydin-ili, yahut Rumeli'de Osmanh'ya tabi 
Bulgar Krahnin ulkesi igin kullanilan §isman-ili, Konstantin-ili, vb). Mogollarda noyanlara ait otlak 
bolgesi yurt, yahut Mogolca nutug diye bilinir. Nutug'un tammlamasi soyledir: "§u veya bu gogebe 
birligini geginderecek noyana ait arazi" (Vladimirtsov). Selguklularda ve Osmanli klasik doneminde 15- 
16. yuzyillarda yurt veya yurtluk bir goger-ev grubunun reisine ozerklikle verilen bir arazi unitesi olarak 
tanimlanmaktadir. Baska deyimle, yurt, soylu bir bahadira ait apanaj niteligi tasir. Osman "alinan 

138 



vilayetleri guzata taksim" etmekte idi (Nesri I, 118). 1320'lerde Konur Alp'a Kara-Cepis hisan, Absu 
(Hypsu) hisan Akga-Koca'ya uc tayin edilmisti. Bu feodal apanaj sistemi daha sonra Rumeli'de gaza 
yapan uc beyleri, Evrenuz, Gazi, Mihal ogullan, Pasa-yigit ogullan igin uygulanacaktir. Osman 
doneminde beyligin bu feodal yapisi karsisinda Orhan doneminde ulema smifindan vezirler idareyi 
ele gegirdigi zaman merkeziyetgi burokratik rejim hinterlandda egemenlik kazanacaktir. 

Asik Pasazade, Haci Bektas'tan soz ederken Anadolu'da dort musafir (disardan gelmis) dint 
ta'ife (cema'at) tan soz eder: Gaziyan, Ahiyyan, Abdalan ve Baciyan. Haci Bektas, kizi ve sirdasi 
olarak Hatun Ana'yi segmistir, ona mensup olanlar Baciyan'i olusturmustur. M. Bayram'a gore 
Baciyan taifesi, seyh Evhaduddin KirmanT'nin kizi Kadin Ana Fatma Hatundur ve Ahi Evren 
(Nasiruddin Mahmud) ile evlenmis olup Anadolu'da kadinlar arasinda ahilige denk Baciyan ta'ifesini 
kurmustur. §eyhler neslinden Zaviye yoneten hatunlar, mesela Hudavendigar sancagmda bir vakif 
idare eden TacT Hatun Baciyan cema'atindan sayihrlar. 

Rum Abdallan ve ahilerle yanyana bir ta'ife olarak zikredilen Gaziyan, Osman donemindeki 
alplardan baskasi degildir ve bu alplar belli nitelikler tasiyan bir gruptur. Baba ilyas'in torunu Asik 
Pasa (1271-1332) GarTbname (Ma'arifname) adh eserinde (bitisi 1310) alplann dokuz nitelige sahip 
olmalan gerektigini vurgular. Asik Pasa'nin gaziyan kelimesi yerine islam'dan once Avrasya 
toplumundaki bahadir onderler igin kullanilan alp terimini kullanmis olmasi ilgingtir. Alp "varligi 
korumak igin ay ve yilda birbirleriyle kol kola savas" yapan bahadirlardir. Onun paralleli, nefsiyle 
mucahedede bulunan alp-erendir. 

GarTbname'ye gore alp, alperen adini almak isteyen kisi igin 9 nesne gerektir. ilk kosulu 
"muhkem yurek", cesaret sahibi olmaktir, "yagi gbrup sinmiya", cesurluk, askeri ayakta tutan "direktir" 
(alp'in liderligi). ikincisi Alp'in kolunda kuvvet olmali (fiziksel gug). Herkes onun gucunu gorur ve 
sayar. 

Uguncusu, alp gayret ve hamiyet sahibi olmahdir. 

Alphgi basarmiya gayretsuz er 

Dorduncu kosul, bir "bayik" at sahibi olmahdir. 

Osmanhlarda at uzerinde sipahilik, soyluluk kosuludur. Osmanhlar Balkanlar'da Hiristiyan suvari 
askerini soylu sayip timar vermisler, fakat yaya askeri (voynuklar) reaya saymislardir. Gayn-muslim 
reayaya ata binme yasagi vardi. Beyler arasinda en degerli peskes atti. Alpin atinin karnini orten bir 
zirhi olmak gerektir. Zirh, karsidan heybetli bir gorunus gosterir ve hayvani kihg ve ok darbesinden 
korur. Dusman alpi atindan tanir. 

Besinci kosul, alpin zirhli olmasidir. Alphk zirhla belli olur. 

Alpa alphk adini don kondurur 

139 



Osmanhlarda, timarh sipahi daima cebelu, yani zirhli sipahidir. Buyuk timar sahiplerinin zirhi, 
burume zirhtir. 

Avrasya tarihinde, gogebe halklar arasinda imparatorluk kuran, yerlesik halklan egemenligi 
altina sokan gergek askerT birlik, zirhli survari ordusudur. Ta ki §ah ismail'in 40 bin zirhli suvarisi 
Selim'in top ve tufegi karsisinda bozguna ugrayacaktir. Basta Alplann "kol-kola savasmasi" geregi 
belirtilmistir. Bu, Asikpasazade'de belirtildigi gibi gaziler arasinda yoldasliga isaret etmektedir. 

Altinci ve yedinci kosullar, alpin silahlan, yani yay ve kilicidir. 

Kati yay gekmek ve uzatmak ere 

K'ey hunerdur kim kime Tengri vire 

Kati yay, kemikle berkitilmis uzun menzilli yaydir, Osmanli'ya Hiristiyan askeri karsisinda 
ustunluk sagliyan bir silahtir. Bu oku gekip uzatmak bir ozel hunerdir. Alplik igin gerekli yedinci ve 
sekizinci kosullar "alefler kihg ve sungu sahibi olmaktir. 

Yalunuz ok yay ile alp olamaz 

Ok ile ol alplik adin alamaz 

Kihg, alpin en degerli malidir, onun "altini ve incisidir". 

Kihg uzre and anungun igilur 

Alplar arasinda anda (and), Avrasya halklan arasinda savas birligini (Bati dunyasinda 
comitatus), nokerligi (yoldasligi) olusturan ritueldir. Osman Gazi ile alplar, garibler yahut esiri Kose 
Mihal arasinda olume kadar sadakat bagi, and igmek (kanlanni bir kapta kanstirip igmek, kan kardesi 
olmak) merasimi ile gergeklesiyordu. Ganimet ve fethedilen topraklar, anda ile ondere bagh olan 
alplar arasinda yurtluk olarak paylasihyordu. 

GarTbname'ye gore kihg ve ok yalniz basina is goremez. Sugu (Sungu) gerektir. Eski metinlerde 
sugu; kargi, mizrak olarak tanimlanir. Osmanli sipahisi igin daha gok gonder (mizrak) sozcugu 
yaygindir. Sugu/mizragm savaslarda baslica silahlardan biri oldugunu eski metinlerde kiligla birlikte 
sik sik anilmasindan anhyoruz. Sugu'nun kolu agagtan olup ucunda temren (demren) denilen kesimi 
demirden olurdu. 

GarTbname'ye gore kol ve elile sugu/mizrak kullanmasi ayn bir beceri ister; dusman alpi 
karsisinda sugusunden bilir. 

Butun bunlar gozumuzde alp ok, yay, kihg ve mizrakla silahlanmis, zirhli suvari olarak 
canlandinr. Bu suvari, gergekten alp olmak igin bedenen guglu, yuregi cesur bir yigit olmahdir. Bunun 

140 



yaninda GarTbname'nin belirttigi baska onemli bir kosul, alpin arkasinda yuruyen kafadan yani yoldasi 
olmalidir. Yoldas hakkinda: 

Cumle alet oldu bu kez yan yok 

Bile ardinca yurur dildan yok 

Qun kafadar olmaya pes neyleye 

Dort yanini kendu nice bekleye 

Bil ki alplik yalnuz olmaz ey safa 

Nitekim yalniz degildi Mustafa 



Pes bu alplik yalniz olmaz yar gerek 

Yar igun ol bas-u-can oynar gerek 

Yoldasligin ozel bir merasimle gergeklestigini yukanda isaret etmistik. Yoldas olan Alplar "kol 
kola" savasmahdir. 

Asik Pasa ozetle alp kisiyi soyle tanimlar 

Kimde varsa bu dokuz nesne tamam 

Alp adiyla am okur hass-u-am 

Alplik Tann vergisi (dad) dir. 

Bilduk alplik dunyada niceyimis 

Dinle imdi dm iginde neyimis 

Hazret-i Peygamber'in dedigi gibi: 

Nefisle savasma cihad-i ekberdir 

Asik Pasa'ya gore: 

Dun u gunduz galisa nefsi ile 

Ta ki nef-si duzele akh ile 

141 



Alp-eren igin dint, spiritul nitelikler soyle ozetlenir. Alp-eren, dunya sevgisi havasina 
kapilmamah. Cimrilik, fisk-u-fesad gibi kotu huylardan kaginmah. Bu huylar havayTlikten dogar; "Din 
Alpi" bunlara karsi ugras vermek zorundadir. Din diregi olan boyle bir alp onunde halk yuzunu yere 
surmelidir. 

Hod bu alplik kimde olsa §eksuzun 

Ayagina sure cumle halk yuzun 

ilk veil olmak gerekdur ol kisi 



Gee vilayet olmasa anda ayan 

Din yolunda alp degul bellu beyan 

Evliyadur ol kirn ana korku yok 

Dunyada hem ahirette kaygu yok 

Asik Pasa bundan sonra dinde alp veya alp-eren olmanin dokuz spiritul kosulunu ozetler. Bu 
kosullar; vilayet, riyazet, kifayet (nefsini basmak), isk (nefsini dunya ilgilerinden kurtanp bagimsiz 
olma), tevekkul, §eriat bilgisi, ilm, himmet (baskasina ozveriyle yardim etme), dogru yar (eshab, 
arkadas; dervisler) edinme, 

Yar ile agildi bu din ey Dede 

Bu dokuz sifati nefsinde tophyan alp ve alp-eren halkin kilavuzudur. 

Ya kisi dunya iginde er gerek 

Ya din igre hakim u server gerek 

Kutlu kisi bu ikiden alp veya alp-erenden biri olmaktir. 

Asik, isk, Tanri muhabbeti ile butun omrunu harcar 

Ey Hudaya, isktan ayirma bizi 

Asikpasa'da alp ve gazi ozdes terimlerdir. Kuskusuz birincisi Avrasya hakanhklannda alp, 
bagatur/bahadir diye anilan kahraman savasciyi, lidertipini, ikincisi ise alpin daha gok islam? gaza ile 
kaynasmis tipini vurgular. Asik Pasa'nin gordugu gibi alp, 13. yy. Anadolusu'nda ideal profesyonel 
savasci kisidir. Asik Pasa'da islami gazi terimi yerine 6z Turkge alp terimi kullanilmasi dikkate deger. 

142 



Asik Pasa'mn bu anlatimi, Ahiyyan igin ahlak ve edeb kurallanni tespit eden futuvvet kurallanna 
paraleldir. Toplumda alp sifatini kazanmak igin bu dokuz nitelige sahip olmak gerektir. Alp, zirhh 
suvaridir ve mutlaka biryoldasi olmah, onunla beraber"kol kola" gaza yapmahdir. 

Asik Pasa'mn alp tasviri, Osman Gazi ve onunla birlikte savasan yoldas alplann genellikle 
Anadolu'da uc'lardaki gazilerin tasviridir. Bu alp veya gazT tasvirini, Battalname, Danismendname ve 
Dede Korkud gibi Anadolu destanlanndaki kahraman tasvirine es buluyoruz. Eski Osmanh 
menakibnamesinde "Asik Pasa dedikleri aziz" (NesrT 162) oteki ulema arasinda saygiyla anihr. 
Kirsehir'de gorkemli turbesi, bugun de bir ziyaretgahdir. O, MevlevTIerin degil, BabaTlerin, alp-erenlerin 
pTridir. 

Anadolu Uc bolgelerinde kizil bork giyen, gaza ve ganimet akinlanna katilan, boylece akincihgi 
yol edinen Turkmenler, kabile baglan dismda gaziyan orgutune katilmis, boylece yeni yasam tarzi 
sonucu kendi asiret grubundan kopmus, sosyal bakimdan farkhlasmis oluyorlardi. islam? kutsal 
ganimet igin her yandan, her menseden gelen "ganb"ler, basbuga anda ile baglanirlar, onun nokeri 
veya yoldasi olurlardi. 

Anda yani and igmekle onderle noker arasinda olunceye kadar suren bir baglihk kurulmus 
olurdu. Orta Asya Turk-Mogol toplumunda nokerlik, Bati feodalizminde commendatio veya hommage 
(Almanca mannschaft) anda ile kiyaslanabilir (Bak. Marc Bloch, La societe feodale, la formation des 
liens de dependance, Paris: A. Michel yay. 1968, 210-217). Marc Bloch'a gore (s. 210) Commendatio 
set ile hizmet yuklenen arasinda "feodal donemin tanidigi en guglu sosyal baglardan birini" 
olustururdu. 

13. yy. Mogol toplumunda noker, soylu kisilerin, bagaturlann evinde ve seferde yanindan 
ayrilmayan hizmetkan ve silah arkadasi olarak tammlamr. Esir olan noker, kendine tabi olanlarla 
birlikte sefin hizmetine girer. Cogu tutsak edilip anda ile basbuga hayat boyu bagh silah arkadasi 
(comrade-in-arm) olur. 

Boylece Avrasya steplerinde oldugu gibi alplar etrafinda gaza-akin birlikleri olusmakta, her biri 
Uc'un bir bolgesinde gaza faaliyetinde bulunmaktadir. Osman Gazi de, kuskusuz baslangigta bu 
alplardan biri idi. Onu otekiler arasinda segkin duruma getiren ozellik, bir VefaT-BabaT tarikat halTfesi 
olarak Uc'a gelen seyh Ede Bali'nin yakinhk ve "berekati" olmustur. Qagdas Bizans tarihcisi 
Pachymeres Osman'i bolgede Bizans topraklanna karsi akin yapanlar arasinda en atilgan bir onder 
olarak tamtmaktadir. Uc'ta gazTler, alplar ganimet seferlerinde en basanli onderin bayragi altina 
giderler. Menakibnameye gore (Aspz. 105) Osman "Yarhisan Hasan Alpa verdi; bu dahi bir yarar 
yoldas idi". Osman Gazi'nin kariyerinde ikinci asama, seferlerde bayragi altinda alplan toplamasidir. 
Onlar bu enerjik ondere Kose Mihal gibi noker/yoldas oldular. Osman Gazi'nin gaziyani gibi oteki Uc 
beyliklerinde de ilk askerT-siyasT gekirdek benzeri bir suregte ortaya gikmis olmahdir. 



143 



Osman Gazi doneminde asken-sosyal sistemde nbkerlik/yoldashk, Alphk gibi egemen bir kurum 
olarak gorunmektedir. 1302'de Osman'in Sakarya seferinde Lefke (bugun Osman-eli) ve Cadirlu 
tekfurlan Osman'a itaat ettiler ve "Osman Gazi'ye hass noker" oldular (Aspz. 10. Bab NesrT, I, 120). 
Osman tutsak dusen Harmankaya Tekfuru Kose Mihal'i aff edip azad etti. "Kose Mihal dahi heman 
can u dilden Osman Bege etba'iyle noker olup gergek muhibbi oldu" (NesrT I 76). "Kose Mihal dayim 
onun bile olurdi. Ekseri bu gazilerun hidmetkarlan Harman kaya kafirleriydi". (Aspz. 10. Bab). Noker 
kurumu, Osmanh Devletinin gelisme gaginda kul sistemine vucud vermis gorunmektedir. Yenigeriler, 
bey kullan (gulam-i mTr), timarh sipahilerin hizmetkan gulamlar hep noker, maiyet askeri 
durumundadirlar. 

Uc Turkmen toplumlan dahil, Anadolu Turk halkinin turn sosyal hayatini duzenleyen pragmatik 
bir sosyal-etik sistemden ve buna dayanan bir model orgutten soz etmek mumkundur. Bu model, 
gaziyan, ahiyyan, abdalan ve baciyan igin ortak bir modeldir. Arastincilar, kokleri bakimindan bu 
modeli islam oncesi iran, Orta Asya Turk dunyasi ve Roma idaresindeki Suriye ve Misir'da rastlanan 
gengler birligi gelenegine kadar izlemektedirler. Yigitlik/centilmenlik, dayamsma, ozveri, algak 
gonulluluk gibi etik nitelikler ve ug yuzlu bir brgutlenme (seyh, ahi, yigit yahut seyh, dervis, talib) 
modelin genel gizgileri olarak ortaya gikmaktadir. 

Osmanh Uc'unda Ahiler ve Fakilar 

Uc toplumunda Osman Gazi'nin manevT destekleyicisi, hukukT ve sosyal hayati orgutleyici 
olarak ahileri ve fakilan goruyoruz (faki, fakTh'in kisaltilmisidir). 

Osman bir bolgeyi ele gegirdikten sonra bu ulkeyi nasil orgutleyecegini ahilerden ve fakilardan 
sormaktadir. Fakilar, islam hukukunu, islam kurumlarim bilen insanlar olarak gazi onderi yonlendirici 
bilgiler saglamaktadir. ilk Osmanh beyleri Osman ve Orhan tarafindan ahiler ve fakilara verilmis 
birgok vakif koy ve giftlikler tahrir defterleri kayitlanyla bize kadar gelmistir. Bu donemde vakiflann 
buyuk bir kismi fakilara verilmistir. Bu kayitlarda, daha bu zamanda, Turkmenlerin kbylere 
yerlestiklerini biliyoruz. Kbye yerlesen bir grubun, tabii, islam kurallanna gore yasamlanm duzenlemek 
igin bir koy imamina, bir din adamina ihtiyaci vardi. Bbylece, fakilann en asagi kademede olanlan bu 
koy imamlandir. Daha yukanda kadilar, vezirler gelmekte idi. ibn Battuta seyahatinde rastladigi bu 
gesit koy imamlanndan sbzeder. 

Osman doneminde bu fakilann en meshuru Tursun FakTh'tir. Sbgut yakminda turbesi bugun bir 
ziyaretgahtir. Eskiden daha gok ahilerin bnde geldigi sanihyordu. Fakat tahrir defterlerindeki vakif 
kayitlan gbsterdi ki, fakilar daha agir basmaktadir. 

ileri gelen fakilar sunn? islam hukukunu bilen insanlar olarak bnemli rol oynamislardir. Osman 
dbnemine ait fakilar arasinda Ede Bali, Tursun FakTh adlanni biliyoruz. Bize ilk Osmanh tarihini 
nakleden ishak FakTh ve onun oglu Yahsi FakTh vakif almis bu fakilardan ikisidir. Demek ki, vakiflann 

144 



kanitladigi gibi, daha Osman Gazi zamaninda islam hukunu bilen kisilerle devlet kuran Bey arasinda 
siki iliskiler kurulmustur. 

Beyligi teskilatlandirma, sosyal hayati duzenleme bakimindan bu fakilar ve ahiler son derece 
onemli bir rol oynamislardir. Din adamlannin ilk donemlerde devletin orgutlenmesinde beylere 
damsmanhk yapmis olmalan, ilk vezirlerin de onlar arasindan segilmis olmasi olayim agiklar (ilk 
vezirlerden Sinaneddin Yusuf kuskusuz ulemadandir). Candarli Kara Halil, ulema menseinden 
vezirlerin en unlusudur. Onun gocuklan, 1453'e kadar devlet iginde otorite bakimindan padisahla 
kiyaslanacak bir mevkie sahiptiler. 

Ahi Evren 

Selguk sultanlan Bagdad Halifesi ile yakin iliskide olup kendilerini resmT yazilarda Halife'nin bir 
mensurla tayin ettigi sultanlar durumunda gorur, Halife'nin yardimcisi (zahTr, mu'Tn) gibi unvanlar 
kullanirlardi. Anadolu'da ahilik teskilatmin temelini olusturan futuvvet hareketinin baslangici, Halife 
Nasir'in sultanlar yaninda girisimlerine baglanmaktadir. Turkiye ahi tesikatinin kurucusu, Ahi Evren 
(Evran NasiruddTn), 13. yy. baslannda Bagdad'dan Anadolu'ya gelen bir grup ulema ve sufTler 
arasinda idi. Bu alimler, futuvvet erbabinin dostu Alaeddin Keykubad Tin (1221-1237) himayesi 
altinda idiler. Oglu Giyaseddin Keyhusrev II tarafindan zehirlenen Alaeddin'den sonra NasiruddTn 
hapse atildi. Nasiruddin'in BabaTlerle ve Turkmenlerle yakmligi vardi. Hapisten kurtulunca, Kirsehir'de 
debbaglar seyhi olarak yerlesti. Ahi Evren, tasavvuf ve felsefe uzerinde eserleri olan bir alimdir. Asil 
adi Hoy'lu §eyh NasiruddTn Mahmud'dur. Hocasi ve kayinpederi futuvvet akiminm buyuk seyhi unlu 
sufT Evhadu'd-dTn KirmanT'dir KirmanT'nin Anadolu'da birgok sehirde halifeleri vardi. 

Mogollarla isbirligi yapan ve Fars kulturune tutkun Selguklu segkin sinifina hitab eden 
Celaleddin RumT ile Ahi Evren arasinda dusmanlik vardi. Bu dusmanhk Mevlana'nin seyhi §ems-i 
TebrizT'nin katliyle (1247) iliskilidir. Nasiruddin'in ahileri, Mogollarla mucadeleye giren II. izzeddin 
Keykavus'i destekliyorlardi, Keykavus 1254'de Kirsehir'e gitti. Mogol kuvvetleri onu yenilgiye ugrattilar 
(Sultan Hani Savasi, 1256). Anadolu'da isyani bastirmaya gahsan Mogollann soykinmindan 
Nasiruddin de kurtulmadi. Onun, Kirsehir emTrligine atanan MevlevT Nureddin Caca Bey'in sehirde 
yaptigi katliamda hayatmi kaybettigi (1261) anlasilmaktadir. Tokat, Sivas, Kayseri gibi buyuk 
sehirlerde Mogollar, karsi gikan esnafi, bunlar arasinda savasci kalabalik debbag esnafini katliam 
ettiler. Ahilere ait zaviyeler, MevlevTIere verildi. Bunun uzerine ahiler uzak uc bolgelerine, Turkmenler 
arasina gog ettiler. 

Osman Gazi'nin seyhi Ede-Bali'nin Kirsehri (bugun Kirsehir)'den uc'a gogenler arasinda 
bulundugu ileri surulmustur. Keza Orhan Gazi ile Bursa kusatmasinda hazir bulunan Abdal Musa da 
ahilerle beraber uc'a gogen dervislerdendir. 

Turkmen halki igin Turkge GarTbname adh eseri yazan Asik Pasa da Kirsehir'lidir. Butun bu 
olaylar, Osman Gazi zamaninda Sultan-onu Uc'unda rastladigimiz ahiler ve abdal/kalendinlerin orta 

145 



Anadolu'da 1256'de patlak veren Mogol-Turkmen mucadelesinin serpintileri oldugu olgusunu ortaya 
koymaktadir. 

Ahi Evren, Anadolu Turkleri arasinda bir veil mertebesine yukselmis olup kerametleri bir 
menakibnamede toplanmistir. Ahi Evren uzerinde etrafli arastirmalar yapan Mikayil Bayram'a gore o, 
Anadolu'da ahiligi kuranlann basinda gelir. Osmanh Devleti'nin kurulus doneminde ahilerin vefutuvvet 
akiminin kesin bir rol oynadigi kusku goturmez. Debbaglann pTri sayilan Ahi Evren 32 gesit esnafin 
pTri sayilir. Gergekten dericilik, Anadolu Turk sanatlannm en onemlisi sayihr. Eskinin geleneksel 
yasaminda ev esyasi, hayvan takimlan, vb. deriden yapihrdi. Fatih Mehmed kendi cami kulliyesini 
yaptigi zaman yaninda sarraclar igin buyuk bir sarrachane yaptirmistir. Sehirlerde debbaglar en 
kalabalik, devlet karsisinda en guglu, bagimsiz, isgi grubunu olusturmakta idi. KanunT Suleyman'in 
itaatsizlik gosteren kapikulu askerine karsi debbaglan anarak tehdit ettigi rivayet edilmi§tir. Evliya 
Qelebi'ye gore, istanbul'da debbaghanede be§bin kadar debbag vardi. 1651 esnaf isyaninda ilkin 
"sarrachane ahileri" bayrak kaldirdilar. Kirsehir'de Ahi Evren (Evran) tekkesi post-nisTni (seyhi) turn 
imparatorlukta her sehirde ahilerin reisi sayilan ahi babalara icazetname gondererek makamlanni 
onaylardi. 

Orhan Doneminde Bizans'in Tabiligi Pelekanon (Eskihisar) Savasi (1329) 

1330'larda Osmanh tarihinin donum noktalanndan birisindeyiz. Osmanhlar 1305-1331 
doneminde Adapazan'nda ve Sapanca'nin dogusunda yerlesmisler, Bursa, iznik ve izmit'i abluka ve 
akinlanyla baski altinda tutuyorlar; iznik agliktan dusmek uzere. Bu durum, Bizanslilara bir olum kahm 
noktasina gelindigi inancini verdi. Osmanhlar, Orhan doneminde (1324-1362) iznik ovasini ele 
gegirdikten sonra istanbul'a en yakin iki muhim sehri, iznik ve izmit'i almak igin son bir atihm 
yapacaklardir. 

Kuskusuz, 1329 Pelekanon Savasi istanbul'un fethi gibi, Bizans ve Osmanh tarihinin donum 
noktalanndan biridir. Beylik bu savasi kazandiktan sonra 1331'de iznik, ondan alti sene sonra da 
izmit dusecektir. Bu arada Hereke dahil, bu sahildeki turn kuguk hisarlar, Osmanh'mn eline gegecek, 
boylece, Anadolu tarafmdan Turkler istanbul Bogazi'na dayanmis olacaklardir. 

iki taraf ordulan, 1329 bahannda Gebze limani yakininda Pelekanon denilen yerde, bugun 
Eskihisar'in hemen batisinda duzlukte karsi karsiya gelecektir. Osmanh ordusunda bizzat Orhan 
kumandayi ele almistir. Karsi tarafta Bizans ordusunun basinda imparator Andronikos III. vardir. 
Andronikos'un duzenli ordusu 2000 kisidir; buna duzensiz eyalet askeri de katihyor. 

imparator ordusuyla buraya, iznik'i kusatmadan kurtarmak igin gelmistir. iznik, 30 yildir abluka 
altindadir. Bursa'nin fethinden (6 Nisan 1326) sonra Osmanhlann baskisi tehlikeli bir hal aldigi igin 
iznik teslim olmak durumundadir. 



146 



Agikga maksat, iznik Korfezi'nin obur tarafina gegip Yalakdere Vadisi'nden inerek iznik'i 
kurtarmaktir. (Pelekanon Zaferi Hammer tarihinde ve onu izleyen tarihcilerimizin eserlerinde Maltepe 
Savasi olarak bilinir. Oysa, Maltepe, Pelekanon'dan epey uzaktadir. Pelekanon, Gebze-Eskihisar 
bolgesindedir). 

Bu savasm Bizans kaynaklarmdan tarn tarihini de biliyoruz. Savas, 1329 yih Mayis sonu 
Haziran basina rastlar. Bu zaferin ilk sonucu, iznik'in teslim olmasidir. Boylece, Osmanhlar 1300'den 
beri Osman Gazi'nin amagladigi gayeye erismis oldular. Bursa He iznik'in dusmesi artik Osmanli 
Devleti'nin Bizans'i tehdit eden bir gug haline geldigini gostermistir. Pelekanon Savasi, Osmanli 
tarihinde gergekten birdonum noktasidir. 

Bizim vekayinamelerde Pelekanon Savasi yoktur; anlatilmamistir. Cok kisa olarak Abdurrahman 
Gazi'nin Orhan Gazi ile beraber bir Bizans kuvvetini puskurttugu soylenir. Oysa, bizzat o muharebeye 
katilmis olan Buyuk Domestikos Kantakuzenos, bu muharebeyi uzun uzadiya butun aynntilanyla 
anlatiyor. Biz burada devir agan bu savasi aynntilanyla ele alacagiz. 

Pelekanon Savasi iki asamada gergeklesti. Birinci safhada Bizans imparatoru harp meclisinde 
su karan aldi: "Tepelerden Osmanhlan duzluge gekelim ve savasi duzlukte kabul edelim." 

Bizans komutasi, eger bunu yapamazsa o zaman savasi birakmayi dusunuyor. Boylece, daha 
baslangigta Osmanhlar stratejik ustunluk saglamis bulunuyorlardi. 

Orhan, tepelerden harp sahasini gozetliyor, Bizans ordusunu arizah araziye gekip orada 
gevirmeyi dusunuyordu. Bunun igin de onemli bir kuvveti bir vadide pusuya sokmustu. Bu, klasik 
Osmanli savas taktigidir; Mohag Savasi'nda Macar ordusuna karsi da uygulanmistir. 

Savasm ilk gunu, 1 Haziran'da, Orhan Gazi, Bizans ordusunu kendine gekmek igin 300 kisilik bir 
kuvveti Bizans mevzileri uzerine gonderir. (Bu aynntilan o savasta hazir bulunan Kantekuzenos 
anlatiyor). Bu akinci kuvveti Bizans ordusuna yaklasti, oklanni serpti, sonra geri kagisa basladi. Bu 
yalanci kagistan maksat, Bizans ordusunu yerinden gikanp, tepelere dogru gekmek. Bu saldinyi 
birkag kere tekrar etti akmcilar. 

Baslangigta, Bizans ordusu mevzilerini birakmadi, iki tarafin esas kuvvetleri birbiriyle 
tutusamadi. Orhan'in kuvvetleri de tepeleri terk etmediler. Otekiler de bu tepelere dogru hareket 
etmediler. Fakat savasm ikinci gunu tekrarlanan bu akinci saldinlan sirasinda imparator bu ufak 
kuvveti yok etmek igin bir kisim kuvvetlerini harekete gegirdi. Bunun uzerine, Orhan, bir kisim 
kuvvetlerini kardesi Pazarlu kumandasinda duzluge indirdi. Bizans ordusu da karsi gikti; bu suretle 
akin seklinde baslayan garpismalar, iki tarafin buyuk kuvvetlerinin katildigi bir savas halini aldi. 



147 



Bu savasta Osmanhlar ustun geldiler. imparator okla yaralandi. Bizans ordusunda panik 
basladi. imparator, panigin onune gegmek igin yarali oldugu halde gahsiyor, fakat asker panik halinde 
kagiyor. 

Bu bolge, Anadolu'ya gegmek igin bir gegit yeri oldugundan igin, Bizanslilar, gegen yuzyillarda 
burada kaleler yapmislar. Bunlar 4 tane kaledir. Kale burnunda Flokrinia, yahut Flokren burnun 
berzahinda Nikitiaton Kalesi, Danca, yani Daritzion Kalesi Dorduncu kale, Eskihisar'dir. Gebze'nin 
limamndaki buyuk kaledir. Bugun bu kale ayaktadir. 

Panik halinde kagan Bizans kuvvetleri bu kalelere sigmmaya gahsiyor. Orhan'in kuvvetleri 
kaganlan kovaliyor. Bizans imparatoru panigi onleyemeyince kendisini bir hah uzerinde gemiye tasitti 
ve istanbul'a kagti. 

Bu zaferden sonra, artik izniklilerin higbir umidi kalmiyor. Osmanhlar ablukayi siddetlendiriyorlar 
ve 2 Mart 1331'de iznik sehri Orhan'a teslim oluyor. 

Rumeli'ye Gegis 

Osmanhlann Avrupa'da yerlesmesi, tarihT literaturde ve mektep kitaplannda sallarla gegis 
efsanesinden hala kurtulamamistir. Oysa, bu buyuk olayin turn aynntilan gagdas kaynaklardan 
biliniyor. Sal hikayesi, Karesili gazilerin zaman zaman sal ile karsi sahile yaptiklan akinlann bir 
yankisi olmahdir. 

Osmanh rivayetlerinde tutsak yapilan ve Musluman olan bir Rum'un, Gelibolu Rum Valisi 
Asen'in ug oglundan biri oldugu kesinlik kazanmistir. O, kardesleriyle geginemeyerek Osmanhlar'a 
siginmis musluman olmus, Osmanhlann Avrupa'da yerlesmesi olayini hazirlamistir. Gergekte, 
Rumeli'de yerlesme, istanbul'un fethi gibi, tarihte yeni bir donem agan olaydir. Bogazlar'in otesinde bir 
Osmanh yerlesmesi olmasaydi, Osmanh Devleti oteki Turkmen beylikleri gibi kuguk bir Turkmen 
devleti olarak tarihe kansmis olacakti. 

Suleyman Pasa'nin basansinm arkasindaki tarihi gelismeleri soyle ozetlemek mumkundur. 
1329-1344 yillannda izmir'den donanmasi ile Trakya'ya deniz seferleri yapan Aydinoglu Umur Bey, 
Balkan fetihlerini hazirlayan ilk buyuk gazi beydir. 

O, bu seferlerinde, istanbul'da Yuannis V. Paleologus'a karsi imparatorluk iddiasiyla Trakya'da 
faaliyette bulunan Kantakuzenos ile isbirligi yapiyordu. Bu sayede, hafif donanmasim, kiyiya gekiyor, 
Kantakuzenos'un muttefiki olarak Sirp ve Bulgar topraklanna akinlar yapiyor, gemileri ganimet dolu 
olarak izmir'e donuyordu. 

Umur Bey'e karsi Bizans, 1344'de bir Hagh donanmasim harekete gegirdi. Guglu Hagh 
donanmasi, asagi izmir Kalesi'ni ele gegirdi ve Umur'un donanmasim yakti. Umur, bu kaleyi geri 
almak igin yaptigi savasta, 1348'de sehit oldu. 

148 



Umur Gazi, olmeden once, muttefiki Kantakuzenos'a Orhan'la ittifak yapmasim tavsiye etmistir. 
Turk yardimi, Kantakuzenos igin, hem istanbul'daki rakipleri, hem de Edirne ve istanbul'u almayi 
tasarlayan Sirp Krali Stefan Dusan'a karsi en etkin askeri yardimi olusturmaktaydi. Gerek Umur, 
gerekse Orhan, Kantakuzenos'la ittifak yapmayi Rumeli'ye akinlan igin gerekli goruyorlardi. 
Osmanlilar, 1335-1345 doneminde Karesi Beyligi'ni isgal ederek Canakkale Bogazi'na ulasmislardi. 
Karesili Beyler; Ece Bey, Gazi Evrenos, Haci llbeyi, Gazi Fazil Osmanlilan Canakkale'nin obur 
yakasinda yerlesmeye tesvik eden gazilerdi. 

Kantakuzenos, 1346'da kizi Teodora'yi Orhan'a es olarak vererek, Osmanli'yla ittifaki pekistirdi. 
1347'de, Kantakuzenos, Orhan'in yardimiyla istanbul'a girdi ve Yuannis V ile ortak imparator Nan 
edildi. Bu tarihte, Bizans, Orhan'in himayesi altina girmis sayilabilir. Simdi, imparator Kantakuzenos, 
Sirp Krah'na karsi Osmanli kuvvetlerini kullanarak Trakya'da, Bizans egemenligini koruyabiliyordu. 
Bizans'a yardima kosan Suleyman Pasa, 1352 yilinda, Trakya'da ilerleyen bir Sirp ordusunu bozguna 
ugratti. Suleyman Pasa, Edirne'ye gitti, Kantakuzenoslar tarafindan kurtanci olarak karsilandi. 
Osmanli kaynaklannda, 1361 Edirne fethi ve 1371 Cirmen, (Sirpsindigi) Savasi ile, Suleyman 
Pasa'nin 1352'deki bu harekati kanstirilmistir. Bununla beraber, Suleyman Pasa'nin 1352 zaferi, 
kendisine Rumeli'de yerlesme imkam saglamistir. Donuste, Suleyman Pasa, ertesi sene yapilacak 
sefer igin Bogaz'in Avrupa yakasinda, Tsympe denilen kalede, bir kisim Osmanli askerini birakmis, 
kaleyi bir kopru-basi durumuna getirmistir. Kantakuzenos'un, bu kaleyi Osmanli askerlerinden 
bosaltma igin onerdigi buyuk paralar Suleyman tarafindan reddedilmis, aksine o, bu kopru-basini, 
Anadolu'dan getirdigi yeni kuvvetlerle guglendirmistir. Rumeli'de yerlesen Karesili Beyler, bir yandan 
Gelibolu, obur yandan Tekirdag ve Malkara dogrultusunda fetihlere baslamislardir. Gelibolu'yu 
kusatan Ece Bey, bir sure sonra olmus ve Gelibolu'ya yakin bir yere gomulmustur. Turk yerlesmesi 
istanbul'da buyuk telas uyandirmis, Bizans payitahtinin hem Kocaeli'de, Anadolu tarafindan; hem 
Avrupa'da Trakya tarafindan kusatilmakta olduguna tanik olmuslardir. 

Bu arada Suleyman Pasa, merkezi Biga'ya yakin Kemer Limani'nda 3000 kisilik bir kuvveti 
gemilere bindirmis ve karsi kiyida Kozludere'ye gikarma yapmis, Bolayir'i fethetmistir. 1354'te, 
beklenmedik bir tabii olay, 1 Mart'i 2 Mart'a baglayan gece meydana gelen siddetli bir deprem 
sonucu, Gelibolu ve civar kalelerin surlan yikildi. Osmanli kuvvetleri derhal bu kaleleri isgal ettiler. 
Depremi, butun gagdas kaynaklar kaydetmistir. Olayi Tann'nm lutfu olarak yorumlayan Osmanlilar, 
Rumeli'yi kesinlikle bosaltmamaya karar verdiler, yeni kuvvetler ve Karesi'den gelen gogmenler 
Bogaz'in Avrupa yakasma gegmeye basladilar. istanbul'da halk, isyan ederek bu durumdan suglu 
sayilan Kantakuzenos'u tahti birakmaya zorladi. O zaman, Osmanlilar igin elverisli bir durum da, Sirp 
Can Stefan Dusan'in olumu ve Sirp imparatorlugu'nun pargalanmasidir (1355). Boylece, Osmanlilar 
karsisinda en buyuk rakip ortadan kalkmis bulunuyordu. 

Bu olaganustu olaylar, Suleyman Pasa'nin ve Karesili gazilerin azim ve karan sonucu, Turklerin 
Balkanlar'da yerlesmesi artik kesinlesmis bulunuyordu. Bizans imparatoru Yuannis V, butun umidini 
Avrupa'dan gelecek bir Hagh seferi'ne baglamis bulunuyordu. imparator, 1355 yih sonuna dogru 6. 

149 



Innocent'e elgiler gondererek Roma Kilisesi'yle birlesme vaadinde bulunuyor ve acilen bir Hagli 
ordusunun yola gikanlmasi igin yalvanyordu. Fakat 1357 yihnda olaylar birden Osmanhlar aleyhine 
dondu. 

Orhan'in 12 yasindaki oglu Halil, 1357 yazmda Foga'h Rum korsanlar tarafindan izmit 
Korfezi'nde, esir edildi. Bu arada Rumeli fatihi Sehzade Suleyman Pasa'nm olumu haberi geldi. Bu 
talihsiz olaylar, Osmanh-Bizans iliskilerinde bir donum noktasi olusturmustur. ihtiyar ve hasta olan 
Sultan Orhan, oglu Halil'in kurtanlmasi igin imparator Yuannis V, Palaeologus'a basvurdu. Bizans 
diplomasisi, durumdan yararlandi ve Orhan'a bir anlasma imzalatti. Buna gore Orhan, Bizans 
topraklanna karsi her turlu saldinyi durduracak, oglunu kurtarmak igin Foga'ya gonderilecek gemilerin 
butun masraflanm uzerine alacak, imparatorun o zamana kadarki borglanni affedecekti. Orhan, ayni 
zamanda Trakya'da Kantakuzenos"un oglu Matheos'a yardimdan vazgegmeyi ve imparator Yuannis'i 
desteklemeyi vaad ediyordu. 

Bu anlasma ile Osmanhlar, Rumeli'de Osmanh topraklanni genisletmek igin simdiye kadar 
Kantakuzenos ailesi ile yaptiklan isbirligi politikasindan vazgegiyor, onemli bir bekleme ve gerileme 
donemine girmis gorunuyorlardi. Gergekten, 1359'da Halil kurtanhncaya kadar, Rumeli'de 
Osmanli'mn yayilma faaliyetleri durdu. 

Bu arada 1358'de, Osmanh muttefiki Matheos Kantakuzenos, Dimetoka'da Sirp yardimiyla 
imparator gugleri tarafindan sikistinldi ve esir edildi. Boylece Bizans, Trakya'da durumu kendi lehine 
gevirmis bulunuyordu. Orhan'la yapilan anlasmada imparatorun eski borglanndan soz edilmektedir. 
Bu kayit Bizans'in daha bu tarihte, Osmanh'ya harag odemeye baslamis oldugunu kanitlamaktadir. 
Gergekten 1333'te izmit'i rahat birakmak karsihgi imparator, yilhk bir harag odemeyi kabul etmisti. 
Kesin olarak biliyoruz ki, Bizans 1371 Merig Savasi'ndan sonra, Osmanhlara yilhk 15 bin hyperpera, 
yani 7500 Venedik altmi harag vermeye baslamis, bir Osmanh bagimhsi durumuna dusmustur. Bu 
arada Bizans diplomasisi, ayni zamanda Osmanh'ya karsi en etkin bir silah olarak Bati'dan bir Hagh 
donanmasini harekete gegirmek igin gabalanni yogunlastirmakta idi. 

Suleyman, rivayete gore, Rumeli'nin terkedilmesi gibi bir olasihgin onune gegmek igin Slum 
doseginde, cesedinin Bolayir'da gomulmesini ve yerinin belli edilmemesini vasiyet etmisti. Gaziler 
yeni durum karsisinda, Anonim TevarTh-i AN Osman'da belirtildigi gibi, umitsizlik iginde idiler. Fakat 
Karesili Gazi Beyler, bosaltmaya kesinlikle karsi olmahdirlar. Cinbi ve Gelibolu fethinden sonra, 
Karesi'den halk, Rumeli'ye gegip yerlesmeye, koyler kurmaya baslamistir. Suleyman'in olumu uzerine 
Orhan, onun yerine oglu sehzade Murad'i deneyimli bir kumandan olan Lalasi Sahin'le beraber 
Gelibolu'ya gonderdi. Bizans ve Osmanh kaynaklan, Chalcocondyles ve Dusturname, Suleyman'in 
olumu uzerine Murad'in derhal Rumeli'ye gonderildigini kaydederler. Fakat 1357-1359 arasmda Halil 
kurtanhncaya kadar, Murad hareketsiz bekledi. 



150 



Halil'in kurtanlmasi igin Bizans imparatoru 1358 bahannda ug kadirgasiyla Foga uzerine 
hareket etti. Orhan'in dostu; Saruhan Beyi ilyas da ayni zamanda karadan yurudu ve sehri kusatti. 
Fakat sonug alamadilar. imparator, Orhan'a damsmadan istanbul'a dondu. Eski-Foga'nin hakimi 
Kalothetos, Halil igin buyuk bir meblag koparmak igin direniyordu. Orhan, anlasmayi bozacagini 
soyleyerek tehdit etti. imparator, derhal Orhan ile bulusma isteginde bulundu ve ayni yil iginde tekrar 
Foga'ya gitti. Foga'ya yeni sefer de sonug vermedi. 1359 bahannda Kadikoy'e gelen Orhan ile kiyiya 
gemisiyle gelen imparator arasinda elgiler aracihgiyla gorusme basladi. Bizans, Orhan'in gug 
durumundan sonuna kadar yararlanmak istiyordu. Orhan'a yeni kosullar kabul ettirildi. 

Orhan, fidye olarak, 30 bin Venedik altini odedi. Halil kurtanldi. istanbul'a getirilip, Yuannis'in 
kuguk kizi iren ile nisanlandi ve imparator tarafindan izmit'e getirildi. imparator, Halil'in Orhan'dan 
sonra, tahta gegmesi vaadini de aldi. Bizans boylece, Halil'in sahsinda Osmanhlarla bir bans ve 
denge donemi agmayi arzuluyordu. Cagdas Bizans tarihgisi Gregoras'a gore, Orhan bu duzenlemeyi 
kabul etti. Rumeli'deki sehzade Murad ise, bu politikaya karsi idi ve Karesili Gazi Beyler ve Lalasiyla 
birlikte, gaza ve yayilma politikasinda kararh idi. Trakya'da Bizans'a karsi savas ve basan kendisine 
taht yolunu agacakti. Cagdas Bizans tarihgisi Gregoras, Halil gelinceye kadar iki yil Trakya'da askeri 
harekatin durdugunu dogrulamaktadir. Bu arada su noktayi belirtelim ki, Turk-Mogol gelenegini 
izleyen Osmanhlarda, hukumdarhk igin bir veraset kanunu yoktu. Kimin tahta gegecegini olaylarla 
Tann'nin iradesi belirlemelidir. Murad, buyuk ogul olarak, en ileri uca, ordunun basina gonderilmisti. 
Bu durum kendisi igin, hukuken olmasa da fiilen saltanati garanti etmekteydi. Ama bu ancak 
Rumeli'de onun gergekten buyuk birfetih basansiyla gergeklesebilirdi. 

Bu iki yil iginde Anadolu'dan Rumeli'ye gog devam edecek Rumeli Uc'u guglenecektir. Orhan'in 
Suleyman igin Bolayir'da yaptirdigi imarete ait 1360 tarihli vakfiyede bu bolgede Turkge adlar tasiyan 
birgok koy ve giftligin kurulmus oludugunu goruyoruz. Yunan kaynaklan da bu gogu kanitlamaktadir. 
Osmanli Rumeli'si boylece birkag yil iginde oldukga genis bir bolgede ortaya gikmis bulunuyordu. 
Gregoras, Suleyman'in saghginda devletin genel politikasini yonlendirdigini ifade etmektedir. Obur 
yandan onun olumu ve Bizans idaresinin Hagh gabalan herseyi tehlikeye atmaktaydi. Durum 
gergekten Osmanli Devleti'nin gelecegi bakimindan tehlikeli idi. Bizans Orhan'la anlasma duzenlerken 
obur yandan Rumeli'de acele bir Hagli kuvveti gonderilmesi hususunda umitliydi. 

Bizans, Hagh yardimiyla denizden bogazlan kesmek, Rumeli'deki Turkler'i Anadolu'dan ayinp 
yok etmek stratejisini izlemekteydi. Osmanhlar igin cidden kritik bir durum ortaya gikmisti. Bu plan, 14- 
15. yy'larda butun Hagh projelerinde izlenen bir plan olacaktir. 

imparator Yuannis, kiliselerin birligi vaadiyle Papa VI. innocent'in (1352-1362) Turkler'e karsi bir 
Hagh Seferi duzenlenmesi igin gabalanna Gelibolu'nun dusmesinden hemen sonra 1355'te 
baslamisti. ilkin bes kadirgahk bir donanmanin derhal harekete gegmesini, arkasindan genis olgude 
bir Hagh ordusunun gonderilmesini istiyordu. Bunun igin imparator, oglu Manuel'i Avignon'a, Papa'nin 
yanina rehin olarak gondermeyi bile kabul ediyordu. Ertesi sene imparator, Levant'ta kolonileri olan 

151 



devletleri Venedik, Ceneviz Cumhuriyeti ve Rodos sovalyelerini Osmanlilara karsi harekete 
gegirmeye gahsti. 

Fakat butun bu gabalar bosa gitti. Hagli igin guglu devlet Venedik, Dalmagya sorunu yuzunden 
Macaristan ile 1357 bahannda yeniden savasa baslamisti. Senato, Bizans igin durumun ciddiligini 
anlamiyordu. istanbul'dan Venedik balyozu durumun agirligini bildirmekte; istanbul Rumlannin 
Venedik'in himayesi altina girmeyi bile du§unduklerini yazmakta idi. Papa ise, mumessili nuncio Pierre 
Thomas'i Macaristan'a ve istanbul'a gondererek bir Hagli seferi igin faaliyete gegmisti. Sonradan 
Hiristiyan Avrupa'da bir Hagli kahramani olarak kutlanan Thomas, buyuk gayret gosterdi. Papa'nin 
talimatiyla ilkin Buda'ya giderek Venedik ve Macaristan arasinda bansi saglamaya gahsti. Papahk 
daha bu tarihte Osmanli ilerlemelerinin Avrupa igin tehlikesini fark etmis, istanbul'un kilidi sayilan 
Gelibolu'nun geri alinmasi igin bir Hagli kuvvetini harekete gegirmeye galisiyordu. Osmanlilara karsi 
bu ilk Hagli Seferi Thomas'in gabalanyla 1359'da gergeklesecektir. 

Rifa'at AN Abou-EI-Haj, Formation of the Ottoman State, The Ottoman Empire Sixteenth to 
Eighteenth Centuries, Albanay, NY, 1991. 

M. Akdag, Turkiye'nin iktisadi ve igtimaT Tarihi, 2. Cilt, istanbul, 1974. 

M. Akdag, CelalT isyanlan, Ankara 1963. 

Munir Aktepe, Patrona isyani, istanbul 1958. 

M. Aktepe, Patrona isyani (1730), istanbul 1958. 

AN Akyildiz, Tanzimat Donemi Osmanli Merkez Teskilatinda Reform, istanbul: Eren Yay. 1993. 

Metin And, Kirk Gun Kirk Gece. Eski Donanma ve Senliklerde Seyirlik Oyunlan, istanbul 1959. 

Ayda Arel, 18. Yuzyilda istanbul Mimarisinde Batilasma Sureci, istanbul 1975. 

Esin Atil, The Age of Sultan Suleyman the Magnificent, Washington DC, New York 1987. 

E. H. Ayverdi ve 0. L. Barkan, istanbul Vakiflan Tahrir Defteri, istanbul 1970. 

AN ihsan Bagis, Osmanli Ticaretinde Gayri Muslimler, Kapitulasyonlar, Beratli Tuccarlar ve 
Hayriye Tuccarlan, Ankara 1983. 

0. L. Barkan, Toplu Eserler, istanbul 1980. 

0. L. Barkan, XV. ve XVI. Asirlarda Osmanli imparatorlugu'nda ZiraT Ekonominin HukukT ve 
MalT Esaslan, istanbul 1943. 

0. L. Barkan, Suleymaniye Camii ve imareti insaati, 1550-1557, 2 Cilt, Ankara: TTK 1972-1979. 

152 



0. L. Barkan, "Osmanh imparatorlugu'nda Bir iskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Surgunler", 
istanbul Universitesi iktisat Fakultesi Mecmuasi, Cilt XI (1950), 524-569. 

0. L. Barkan, "TarihT Demografi Arastirmalan ve Osmanh Tarihi", Turkiyat Mecmuasi (1951). 

0. L. Barkan, "Edirne AskerT Kassam'ina ait Tereke Defterleri", Belgeler 1966. 

0. L. Barkan, "The Price Revolution of the Sixteenth Century: A Turning Point in the Economic 
History of the Near East", International Journal of Middle East Studies (1975). 

0. L. Barkan ve Enver Merigli, Hudavendigar Livasi Tahrir Defterleri, I, Ankara 1988. 

Felix Beaujour, Tableau du commerce de la Grece forme d'apres une annee moyenne depuis 
1787jusqu'en 1797, Paris 1800. 

Irene Beldiceanu-Steinherr, Les BektasT a la lumiere des recensements ottomans, 1991. 

N. Berkes, Turkiye'de Cagdaslasma, istanbul 1975. 

A. Bombaci, Histoire de la litterature turque, Paris 1968. 

A. Boue, Receuil d'itineraires dans la Turquie d'Europe, Vienne 1954. 

H. Bowen ve H. A. R. Gibb, Islamic Society and the West, Londra: Oxford University Press, 
1957. 

B. Braude and B. Lewis, Christians and Jews in the Ottoman Empire, New York-Londra 1982. 

O. G. Busbecq, The Turkish Letters, gev. S. Foster, Oxford 1968. 

Mustafa Cezar, Osmanh Tarihinde Levendler, istanbul: istanbul Guzel Sanatlar Akademisi 
1965. 

Mustafa Cezar, Typical Commercial Buildings of the Ottoman Classical Period and the Ottoman 
Construction System, istanbul: Turkiye is Bankasi 1983. 

M. A. Cook, Population Pressure in Rural Anatolia, 1450-1600, Londra 1972. 

M. Cadirci, Tanzimat Doneminde Anadolu Kentleri'nin Sosyal ve Ekonomik Yapilan, Ankara: 
TTK1991. 

Z. Celik, The Remaking of istanbul, Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century, 
London 1986. 



153 



N. Clayer, Mystiques, Etat et Societe, Les Halvetis dans I'aire backanique de la fin du XVe 
siecle a nos jours, Leiden, 1994. 

F. Dalsar, Turk Sanayi ve Ticaret Tarihinde Bursa'da ipekgilik, istanbul 1960. 

L H. Danismend, izahli Osmanli Tarihi Kronolojisi, 4 cilt, istanbul 1971-72. 

H. Roderic Davison, Reform in the Ottoman Empire 1856-1876, New York 1973. 

H. Dernschwam, istanbul ve Anadolu'ya Seyahat, Turkge gev. Y. Onen, Ankara 1992. 

K. Dilger, Untersuchungen zur Geschichte des Osmanischen Hofzeremoniells im 15. und 16. 
Jahrhundert, Munchen 1967. 

J. M. D'Ohsson, Tableau general de I'Empire Ottoman, Paris 1788-1824. 

Dunden Bugune istanbul Ansiklopedisi, 8. Cilt, istanbul 1993-95. 

Dunya Kenti istanbul, istanbul-World City, istanbul: Tarih Vakfi, 1996. 

E. Eickhoff, Venedig, Wien und die Osmanen, Umbruch in Sudosteuropa 1645-1700, Stuttgart 
1992. 

I. S. Emmanuel, Histoire de I'industrie des tissus des Israelites de Salonique, Paris 1935. 

O. Ergin, Mecelle-i Umur-i Belediye, I. Cilt, istanbul 1338/1992. 

Evliya Qelebi Seyahatnamesi, yay. A. Cevdet, 10 cilt, istanbul, 1898-1938. 

S. Faroqhi, Coping with the State, istanbul: ISIS yay. 1995. 

S. Faroqhi, Der Bektaschi-Orden in Anatolien (vom spaten funfzehnten Jahrhundert bis 1826), 
Wien 1981. 

S. Faroqhi, Herrscher uber Mekka, die Geschichte der Pilgerfahrt, Munchen, Zurich 1990. 

S. Faroqhi, Men of Modest Substance. House Owners and House Property in Seventeenth 
Century Ankara and Kayseri, Cambridge 1987. 

S. Faroqhi, Towns and Townsmen of Ottoman Anatolia. Trade, Crafts and Food Production in 
an Urban Setting, 1520-1650, Cambridge 1984. 

C. Findley, Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire, The Sublime Porte 1789-1922, 
Princeton: PUP 1980. 

154 



C. Findley, Ottoman Civil Officialdom, A Social History, Princeton: PUP 1989. 

C. Fleischer, Bureaucrat and Intellectual in teh Ottoman Empire: The Historian Mustafa AIT, 
1541-1600, Princeton: PUP 1986. 

C. Finkel, The Administration of Warfare: the Ottoman Military Campaigns in Hungary, 1593- 
1606, Wien 1988. 

H. Gerber, Economy and Society in an Ottoman City: Bursa, 1600-1700, Jerusalem 1988. 

F. M. Gogek, East Encounters West, France and the Ottoman Empire in the Eighteenth 
Century, Owford, New York 1987.Abdulbaki Golpinarh, MelamTlik ve MelamTler, istanbul 1931. 

Abdulbaki Golpinarh, Mevlana'dan sonra MevlevTIik, istanbul 1953. 

W. Griswold, The Great Anatolian Rebellion, 1591-1611, Berlin 1983. 

A. H. de Groot, The Ottoman Empire and the Dutch Republic, A History of the Earliest 
diplomatic Relations 1610-1630, Leiden 1973. 

L. Guger, XVI-XVII Asirlarda Osmanli imparatorlugu'nda Hububat Meselesi ve Hububattan 
Alinan Vergiler, istanbul 1984. 

A. Gul, Osmanli Medreselerinde Egitim-Ogretim, Ankara 1977. 

F. W. Hasluck, Christianity and Islam under the Sultans, 2 Cilt, Oxford 1929. 

A. Hess, The Forgotten Frontier, A History of the Sixteenth Century Ibero-African Frontier, 
Chicago, London 1978. 

W. D. Hutteroth, Turkei, Darmstadt 1982. 

W. D. Hutteroth, Landliche Siedlungen im sudlichen Inneranatolien in den letzten vierhundert 
Jahren, Gottingen 1968. 

Charles Issawi, The Economic History of the Middle East 1800-1914, Chicago 1966. 

H. inalcik, The Ottoman Empire: The Classical Age, 1 300-1 600, Londra, 1 973. 

H. inalcik, The Middle East and the Balkans under the Ottoman Empire, Bloomington, 1 993. 

H. inalcik, An Economic and Social History of the Ottoman Empire, ed. Halil inalcik with D. 
Quataert, Cambridge, 1 994. 

H. inalcik, Essays in Ottoman History, istanbul: Eren Yayinevi, 1998. 

155 



H. inalcik, "Military and Fiscal Transformation in the Ottoman Empire, 1600-1700", Archivum 
Ottomanicum, VI (1980), 283-337. 

Articles by H. inalcik in Encyclopaedia of Islam, 2. edition, Leiden: Brill: Bayazid I, Eyalet, 
Dzizya, Filaha, Gelibolu, Ghulam, Harir, Giray, Imtiyazat, Iskender Beg, istanbul, Kanun, Rumeli, 
Timar. 

H. inalcik, The Ottoman Empire: Conquest, Organization, and Economy, London: Variorum 
Reprints, 1978. 

H. inalcik, Studies in Ottoman Social and Economic History, London: Variorum Reprints, 1985. 

H. inalcik, "Centralization and Decentralization in Ottoman Administration", Studies in 
Eighteenth Century Islamic History, eds. T. Naff and R. Owen, London, 1977, 55-71 . 

islam Ansiklopedisi, istanbul: MilIT Egitim Bak. 13 cilt, istanbul: 1940-1988. 

H. islamoglu-inan, State and Peasant in the Ottoman Empire, Leiden 1994. 

C. R. Jennings, Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571- 
1640, New York: New York University Press 1993. 

EnverZiya Karal, Osmanh Tarihi, 3 cilt, Ankara: TTK 1954-1962. 

Kemal Karpat, The Ottoman State and its Place in the World History, Leiden: E. J. Brill 1974. 

Kemal Karpat, Ottoman Population 1830-1914. Demographic and Social Characteristics, 
Wisconsin: Madison 1985. 

Z. Kazici, Osmanhlarda ihtisab Muessesesi, istanbul 1987. 

M. Kiel, Art and Society of Bulgaria in the Turkish Period, A Sketch of the Economic, Juridical 
and Artistic Preconditions of Bulgarian Post-Byzantine Art and its Place in the Development of the Art 
of the Christian Balkans, 1360-1700, Maastricht 1985. 

M. Kiel, Studies on the Ottoman Architecture of the Balkans, London: Variorum 1990. 

Kogi Bey Risalesi, yay. A. K. Aksut, istanbul 1939. 

R. E. Kogu, Turk Giyim Kusam ve Suslenme Sozlugu, Ankara 1969. 

i. H. Konyah, Mimar Koca Sinan, istanbul 1948. 

i. H. Konyah, Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi, Konya 1964. 

156 



Dogan Kuban, istanbul: An Urban History, istanbul 1996. 

A. Kuran, Mimar Sinan, istanbul 1986. 

M. Kutukoglu, Osmanhlarda Narh Muessesesi ve 1640 Tarihli Narh Defteri, istanbul 1981. 

Hans-Peter Laqueur, Osmanische Friedhofe und Grabsteine in istanbul, Tubingen: Erns 
Wasmuth Verlag 1993. 

R. Lewis, Everyday Life in istanbul, New York and London 1982. 

Manifestations of Sainthood in Islam, yay. G. Smith ve C. Ernst, istanbul 1993. 

R. Mantran, Histoire de I'Empire Ottoman, Paris: Fayard 1989. 

R. Mantran, istanbul dans la seconde moitie du dix-septieme siecle, essai d'histoire 
institutionelle, economique et sociale, istanbul, Paris 1962. 

A. Marcus, The Middle East on the Eve of Modernity: Aleppo in the Eighteenth Century, New 
York 1989. 

S. Mardin, The Genesis of Young Ottoman Thought, a Study in the Modernization of Turkish 
Political Ideas, Princeton 1962. 

J. McCarthy, The Arab world, Turkey and the Balkans, 1878-1914: a Handbook of Historical 
Statistics, Boston: (Mass) 1982. 

B. McGowan, Economic Life in Ottoman Empire, Cambridge 1981.B. Miller, Beyond the Sublime 
Porte: The Grand Seraglio of Stambul, New York 1970Lady Mary Wortley Montagu, Turkish Embassy 
Letters, yay. M. Jack und A. Desai, London 1993. Mustafa All's, Counsel for Sultans of 1581, yay. ve 
ingilizceye gev. Von Andreas Tietze, 2 Cilt, Wien 1978-1 982. Nasuhu's-silahT Matrakgi, Beyan-i 
Menazil-i Sefer-i 'lrakeyn-i Sultan Suleyman Han, yay. Huseyin G. Yurdaydin, Ankara: TTK 1976.G. 
Kafadar Necipoglu, Architecture, Ceremonial and Power, The Topkapi Palace in the Fifteenth and 
Sixteenth Centuries, Cambridge 1991.NesrT Tarihi, yay. F. R. Unat ve M. A. Koymen, 2 Cilt, Ankara: 
TTK 1987.C. Orhonlu, Osmanh imparatorlugunda Asiretlerin iskani, istanbul: Eren yay. 1987. 

C. Orhonlu, Osmanh imparatorlugu'nda Derbend Teskilati, istanbul 1967.L Ortayli, ikinci 
Abdulhamit Doneminde Osmanh imparatorlugu'nda Alman Nufuzu, Ankara 1981. i. Ortayli, 
imparatorlugun En Uzun Yuzyili, istanbul 1983The Ottoman Empire and the World Economy, yay. H. 
islamoglu-inan, Cambridge 1987. Roger Owen, The Middle East in the World Economy 1800-1914, 
Londres and New York: Methuen 1981.S. Pamuk, Para Tarihi, istanbul 1999. Memorial Omer Lutfi 
Barkan, yay. R. Mantran, Paris 1980.S. Pamuk, Osmanh Ekonomisi ve Dunya Kapitalizmi, 1820- 
1913, Ankara 1984.M. Z. Pakahn, Osmanh Tarih Deyimleri Sozlugu, istanbul 1971.D. Panzac, La 

157 



peste dans I'Empire Ottoman, 1700-1850, Louvain 1985.D. Panzac, Les villes dans I'Empire ottoman; 
activites et societes, IREMAM/CNRS 1991. Leslie Peirce, The Imperial Harem, Women and 
Sovereignty in the Ottoman Empire, New York, Oxford 1993.R. Pococke, A Description of the East 
and Some Other Countries, 3 cilt, Londra 1743-1 745. J. Raby, Venice, Durer and the Oriental Mode, 
London 1982Andre Raymond, Artisans et commercants au Caire au XVIIIe siecle, 2 Cilt, Sam 1973- 
74. G. Renda, Qaglarboyu Anadolu'da Kadin, Anadolu Kadininin 9000 Yih, Ankara: TC Kultur 
Bakanhgi 1993. St. Rosenthal, The Politics of Dependency: Urban Reform in Istanbul, Westport: 
Greenwood 1980. S. Runciman, The Fall of Constantinople, Cambridge 1965. H. Sahillioglu, "Osmanh 
Para Tarihinde Dunya Para ve Maden Hareketlerinin Yeri, 1300-1750", Gelisme Dergisi, Ozel Sayi 
1978, 1-38.S. and E. Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, 2 Cilt, Cambridge 
1977.Adolphus Slade, Records of Travels in Turkey, Greece etc. and of a Cruise in teh Black Sea, 
with the Capitan Pasha, in the Years 1829, 1830 and 1831, Londres: Saunders and Otley 1832. 

Sultan II. Mahmud ve Reformlan Semineri, 28-30, Haziran 1989, Bildiriler, istanbul: Edebiyat 
Fakultesi 1990. 

ismail Soysal, Fransiz ihtilali ve Turk-Fransiz Diplomasi Munasebetleri (1789-1802), Ankara: 
TTK 1 964. 

Mehmed Sureyya, Sicill-i OsmanT, 4 Cilt, istanbul 1308-1315. 

Bilal Simsir, Rumeli'den Turk Gogleri/emigrations turques des Balkans/Turkish Emigrations from 
the Balkans, Ankara 1970. 

A. Tabakoglu, Turk iktisat Tarihi, 2. Baski, istanbul: Dergah Yay. 1994. 

Tanzimat, I, istanbul: M. E. Bakanhgi 1940. 

N. Todorov, La ville balkanique au XV e-XIXe siecles. Developpement socio-economique et 
demographique, Bucarest 1980. 

E. R. Toledano, The Ottoman Slave Trade and its Suppression: 1840-1890, Princeton 
University Press 1982. 

Q. Ulugay, Harem'den Mektuplar, istanbul 1956. 

Q. Ulugay, Harem, Ankara: TTK 1985. 

M. Ursinus, Regionale Reformen im Osmanischen Reich am Vorabend der Tanzimat, Berlin 
1982. 

David Urquhart, The Spirit of the East Illustrated in a Journal of Travels Through Rumeli During 
an Eventful Period, London 1838. 

158 



L H. Uzungarsili, Osmanh Devleti'nde ilmiye Teskilati, Ankara: TTK 1965. 

L H. Uzungarsili, Osmanh Tarihi, 4 cilt, Ankara: TTK 1 982. 

L H. Uzungarsili, Osmanh Devleti'nin Saray Teskilati, Ankara: TTK 1945. 

L H. Uzungarsili, Osmanh Devleti'nin Merkze ve Bahriye Teskilati, Ankara: TTK 1984. 

B. Yediyildiz, Institution du wakf au XVIIIe siecle en Turquie (etude socio-historique), Ankara: 
TTK 1 985. 

Georges Young, Corps de droit ottoman: recueil des codes, reglements, ordonnances et actes 
les plus importants du droit interieur et d'etudes sur le droit coutumier de I'Empire ottoman, Oxford: 
Clarendon 1905-1906. 

M. Zilfi, The Politics of Piety: The Ottoman Ulema in the Postclassical Age (1600-1800), 
Minneapolis 1988. 

D. Ze'evi, An Ottoman Century, The District of Jerusalem in the 1600s, New York 1996. 



159 



Osmanh Vekayinamelerindeki Soykutukleri Hakkinda Notlar / Yrd. Dog. Dr. 
Cezmi Karasu [s.89-98] 

Osmangazi Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

1. Soykutuk Anlayisi Hakkinda Genel Degerlendirme 

Cogunlugu XV. yuzyila ait olmak uzere Osmanh tarihinin ilk devirlerini anlatan kroniklerde 
Osmanhlarin menseini gostermek uzere birtakim soykutukler duzenlenmistir. Ancak bilinen bir 
gergektir ki bu soykutukler bilgi ve tarih malzemesi bakimindan kroniklerin az guvenilir 
bolumlerindendir. Bunun en onemli nedeni ise belli bir takim kayitlar yerine soylentilere, rivayetlere 
dayah olarak duzenlenmis olmalan ve iglerinde kimi uydurma unsurlar kaydedilmis olmasidir.1 
Esasen Osmanhlarin bu ilk donemlerine ait bir hayli rivayetin kaynak belirtilmeden vekayinamelere 
kaydedildigini gormekteyiz. Daha dogru bir deyisle konumuz olan soykutukleri ilk donemlere iliskin bu 
turden uydurma kayitlarm sadece bir bolumudur. Bilindigi uzere sonradan uydurulmus soykutuklerle, 
kendisini daha once yasamis olan buyuk ve unlu bir kisiye baglama gelenegi Turk-islam dunyasinda 
zaman zaman rastlanan bir gelenektir. Bu yolla soykutugu duzenlenmis kisiye bir ustunluk, bir asalet 
saglama amaci gudulmektedir. Duzenli nufus kayitlanna dayanmaksizin, birtakim uydurmalar 
ilavesiyle soylentiye gore bir liste olusturmasi, genellikle bu turden soykutukler duzenlenmesinde 
izlenen yol olmaktadir. Ancak bu soykutukler gergekgi tarih malzemesi sunmamakla birlikte kimi 
karsilastirmalarla incelendigi zaman ilging sayilabilecek birtakim unsurlar ortaya koyarlar. Bu unsurlar 
ozellikle adina soykutugu duzenlenen kisinin kendisini nereye/neye ait ya da mensup hissettigini 
gostermesi bakimindan onemlidirler. 

Osmanh kaynaklanndaki soykutukleri uzerine yapilmis fazlaca bagimsiz inceleme yoktur. 
Ahmed Refik,2 Paul Wittek,3 Fuad K6prulu,4 Mukrimin Halil Yinang5 ve ismail Hakki Uzungarsih6 gibi 
arastirmacilar bu konuya yaptiklan bazi incelemelerde kisaca temas etmisler; Huseyin Namik Orkun7 
gibi arastirmacilar ise bagimsiz gahsmalar yapmislardir. 

2. Kroniklerdeki Soykutuklerine Toplu Bir Bakis 

Eldeki en eski Osmanh kronigi sayilan AhmedT'nin eserlerinde jenealojik (soykutuk-bilimsel) bilgi 
olarak "Gok Alp (koluna mensup) Oguzlardan gok kisinin Gunduz Alp ve Ertugrul ile birlikte Konya'dan 
Sultan Yuki'ne (kaynaklarda Sultan Oyugu veya Sultanonu seklinde de gegen bu isim bugunku 
Eskisehir ve yoresini ifade etmektedir) geldikleri" yolunda bir kayit bulunmaktadir.8 

Sukrullah verdigi kayitta Kizil Bugra oglu Kaya Alp oglu Suleyman Sah oglu Ertugrul'u Oguz 
ogullanndan birisi olarak tammlar. Sukrullah'a gore Osmanh soykutugunun basinda Nuh oglu Yafes 
oglu Kavi Han oglu Kara Han oglu Oguz oglu Gok Alp vardir ve kirkbesinci gobekte Ertugrul'a 
ulasmaktadir.9 Eserinin basinda zikrettigine gore Sukrullah 1449 yihnda Sultan II. Murad tarafindan 

160 



Karakoyunlu hukumdan Mirza Cihansah'a elgi olarak gonderilmistir. Orada Mirza "tarih okuyucu" 
Mevlana ismail'e Uygurca Oguzname okutturarak Osmanhlarin Oguz Han'a Gok Alp yoluyla ve 
Karakoyunlulann da Deniz Alp yoluyla baglandiklan igin akraba olduklanni soylemistir. iste §ukrullah, 
Osmanlilan Gok Alp yoluyla Oguz'a baglayan kayitlan, Mirza'nin huzurunda okunan bu 
Oguzname'nin etkisiyle eserine almis olmalidir. Gok Alp yoluyla Oguz Han'a baglanma motifi ise 
bundan sonra artik bir gelenek sekline burunmustur. 

Nisanci KaramanT Mehmed Pasa diger kroniklerimize gore hayli farkli kayitlar verir. Ona gore 
Ertugrul Gazi'nin dedesinin dedesi Kayik Alp idi ki 21 gobekte Yafes'in ogullanndan Oguz'a ulasirdi. 
Osmanhlarin soyundan Anadolu'ya gelen ilk kisi Kayik idi. Yerine Sarkuk Alp bey oldu. Bunu ise Gok 
Alp ve Gunduz Alp izlediler ki Ertugrul Gunduz Alp'in ogludur.10 

Eserinden Oguz silsilesi hakkinda oldukga bilgi sahibi oldugu anlasilan Bayath Hasan diger 
soykutuklerinden farkli olarak listesine aldigi kisiler hakkinda adlannin nasil kondugu, kag yil 
yasadiklan ve kag yil hukumdarlik yaptiklan hakkinda bazi kayitlar dusmustur ki bu kayitlar supheli 
gorunmektedir. Cam-i Cem Ayin Osmanli soyunu Gok Alp yerine Gun Alp'e baglayan tek ve Kayi 
boyuna baglayan ilk kaynagimiz olup verdigi liste soyledir:11 Ertogrul-Suleyman §ah-Kaya Alp-Kizil 
Buga-Bay Temur-Ay Kutlug-Togrul-Kara Batur-Sakur-Bulgay-Sungur-Tok Temur-Yasak-Cemendur- 
Ay Kutlug-Toprak Han-Kara Han-Yasu-Yalvag-Bay Beg-Togrul-Togmis Beg-Kugi Beg-Ortuk-Kurtan 
Beg-Qek Temur-Turag-Kizil Buga-Yumak-Bas Buga-Qamur Han-Bay Soy-Seving-Qar Buga- 
Kurtulmis-Korgak Han-Balgik Han-Kumas Han-Kara Oglan-Suleyman §ah-Kokulu-Bozdogan-Bay 
Temur-Turmis Han-Kayi Han-Gun Han-Oguz Han-Kara Han-Dip Tokuy-Bolcas (Turk)-Yafes-Nuh. 

Asikpasazade12 bize digerlerinden daha farkli bir liste birakmistir. Er Dunnl-Suleyman §ah- 
Kaya Alp-Kizil Buga-Bayintur-Aykuluk-Togar-Kaytun-Sunkur-Baki-Sugar-Tok Temur-Basuk-G6k Alp- 
Oguz-Kara Han-Ay Kutluk-Tuzak-Kara Han-Baysub-Karaman-Kizil Buga-Yamak-Bas Buga-Baybus- 
Sevunc-Qar Buga-Kurtulmis-Karaca-Amudi-Karalu Oglan-Suleyman §ah-Karahul-Karluga-Yan 
Temur-Durmis-Cin-Magin-Yafes-Nuh. 

idris BitlisT13 eserinde soyle bir liste sunmaktadir: Erugnl-Suleyman §ah-Kaya Alp-Kizil Buga- 
Bay Temur-Kanliga-Tugrul-Kara Yatu-Baysungur-Balgay-Sungur-tok Temur-Yasak-Hamide-Akhk- 
Dorlak-Kara Han-Tasu-Yalvac-Bay Beg-Tugra-Togmis-Gug Beg-Artuk-Kamarin-Qek Temur-Turah- 
Kizil Buga-Mak-Basua-Hormir-Baysu-Tugra-Sevinc-Qar Buga-Kurulmus-Kor Had-Balgik-Kamas-Kara 
Oglan-Suleyman §ah-Kara Halu-Burlugan-Bay Temur-Turmis-G6k Alp-Oguz-Kayi Han. 

Mehmed Nesri'nin listesi-ki bu liste daha sonraki donemler igin gelenek olusturmustur- 
soyledir:14 Ertugrul-Suleyman §ah-Kaya Alp-Kizil Buga-Bay Temur-Aykutlug-Tugra-Karaytu-Sakur- 
Bulgay-Sunkur-Toktemur-Yasak-Qemendur-Aykutlug-Turak-Kaz Han-Yasuv-Yalvac-Bay Beg-Tugra- 
Togmus-Gug Beg-Artuk-Karatay-Cem Keymur-Turac-Kizil Buga-Yamak-Bas Buga-Cumur Mir-Bay 



161 



Suy-Tugra-Sevinc-Car Buga-Kurtulmis-Korhav-Balcuk-Komas-Kara Oglan-Suleyman Sah-Korhulu- 
Bozlugan-Bay Temur-Tortumuis-G6k Alp-Oguz-Kara Han-Zib Bakoy-Bulcas-Yafes-Nuh. 

Ruhi bize su listeyi birakmistir:15 Ertugrul-Seman Sah-Kaya Alp-Kizil Boga-Bay Temur-Ay 
Kuthga-Tugra-Karayto-Sakur-Bolgay-Soykur-Buftumuz-Yasak-Cemendur-Aykutluk-Kazi Han-Yasu- 
Yalvag-Bay Beg-Tugra-Togmis-Kog Beg-Artuk-Koman-Cem Giymuz-Torag-Kizil Buga-Yimak-Bas 
Buga-Hamur-Baysu-Togra-Seving-Car Buga-Korolmis-Korgad-Balgik-Komas-Kara Oglan-Suleyman 
§ah-Korhulu-Bozlugan-Bay Temur-Turmi§-G6k Alp-Oguz-Kazhan-Koyhan-ishak-Sam-Nuh. 

Bazi kaynaklanmizdaki soykutukleri eksiktir. Ornek olarak bunlardan Anonim Tevarih-i Al-i 
Osman Asikpasazade'ye yakin yarim bir soykutugu vermekte ve bundan sonra otuzalti batinda 
Yafes'e ulasildigim kaydetmektedir. "...Hikayetde geturmislerdur kim, nesl-i Osman Gazi bin Ertugrul 
bin Suleyman Sah Gazi bin Kaya Alp bin Kizil Boga bin Bayintur bin Aykutluk Aga bin Togan bin 
Kaytun Baysunkur bin Bolgay bin Sogancak Aga bin Toktimur bin Yasik bin Gok Alp bin Oguz bin 
Karahan bin Kutlucak Aga bin Tozak AN. Haza otuzalti nefredur ced be-ced ibn Yafes'e gikinca, kim 
Nuh oghdur, ol nesilden ced be-ced Acem vilayetinde padisahlar idi. .."16 

HadTdT soykutugu kaydi olarak sadece Osman Bey'in babasi olarak Ertugrul ve dedesi olarak da 
Suleyman Sah'in isimlerini vermektedir.17 

Osman Bey donemine ait en genis bilgilere yer veren ibn-i Kemal'in eserinde de tarn bir 
soykutuk listesi yer almaz. Ancak muellif Residuddin'in Oguz gelenegine iliskin kayitlanndan ahntilar 
yapmaktadir.18 Kitabi yayinlayan Serafettin Turan ibn-i Kemal'in bu tavnni "...muellifin diger 
kaynaklardaki listeleri begenmedigi, kabul etmedigi; kendi eserine boyle bir listeyi almamakla da 
soykutuk duzenlemeyi ustu kapah bir sekilde de olsa elestirmis oldugu..." seklinde 
yorumlamaktadir.19 

Lutfi Pasa ise kitabinda tarn bir liste vermemekte ve Osman Bey'in ceddine ait olarak su kaydi 
dusmektedir: "Tevarihlerde geturmusler ki nesl-i Osman Gazi b. Ertugrul b. Suleyman San Gazi al-i 
haza cedberced otuz alti nefedir yafes'e gikinca tevarihlerde meshurdur..."20 

Eserini Fatih'in veziriazami Mahmud Pasa adina kaleme alan EnverT hayli farklihklan bulunan 
bir Osmanh soykutugunden bahseder: Oguz Tumen Han-Kizi Turunc Hatun-Oguz Suleyman Han- 
Cemsit Han (Kayi Han)-Tugrul Han-Calis Han-Ermis Han-Gazan Bey-Suleyman Bey-§ah Melik Bey- 
Gunduz Alp-Ertugrul Bey-Osman Bey.21 

XVI. yuzyihn basinda artik resmi bir gelenek seklini alan bu soykutuk listeleri daha sonraki 
eserlerde de yer almaktadir. Ornek olarak Muneccimbasi,22 Hoca Sadeddin23 ve Solakzade24 gibi 
esrelerde olusmus gelenege uygun listeler verilmektedir. 



162 



XIX. yuzyilda Beyrut'ta kaleme ahnmis olan Arapga bir kaynakta, Ebulfevz Muhammed Emin es- 
SuveydT, Osmanlilann soykutukleri hakkinda ilging kayitlar vermektedir. Eserinin iki ayn yerinde bu 
soykugu tamamlayan Suveydi, soykutugunun en basmda Nuh-Yafes-Kumer-Turk isimlerini saymakta 
ve Turk admin yanma dustugij kayitta Hayatila (Akhunlar), Guzlar (Oguzlar), Tatarlar, Ezgisler, 
Cerkesler ve Ruslann da Turk'e mensup sayildigini soylemektedir.25 Yazar buradan sonra 
soykutugunu Turk'ten degil de onun iki ust ismi olan Yafes ile devam ettirmektedir. SuveydT'nin 
soykutugu soyledir26: Bulcas-Magin-Cin-Kayi Han-Turmus Han-Baytemur Han-Korlugan Han-Karahul 
Han-Suleyman Sari Han-Karaoglan Han-Karmas Han-Balgik Han-Karacad Han-Kurtulmis Han- 
Carpuga Han-Sevinc Han-Tugrul Han-Paysub Han-Hamurmir Han-Kayi Han-Basbuga Han-Yimak 
Han-Kizil Buga-Kaman Han-Tuvag Han-Pektemur Han-Kaman Han-Artuk Han-Gugbeg Han- 
Aydogmis Han-Tugrul Han-Baybeg Han-Yalvac Han-Oguz Han-G6kalp Han-Basuk-Toktemur Han- 
Surgad Han-Bakia-Baysungur Han-Turgar-Aykutlug-Bayindir Han-Kizil Buga-Kaya Alp-Suleyman- 
Ertugrul. 

Listelerimizin ozellikle bas taraflannda benzerlikler goruluyor ise de §unu belirtmemiz gerekiyor 
ki herhangi bir (nufus, vakfiye, kronik vb.) kayda dayanmayan bu isimlerin tamamina yakinmm 
uydurma olmasi mumkundur. Her ne kadar Wittek bazi soykutuklerinde sayilan 52'ye kadar gikan bu 
isimlerden 21'nin orijinal oldugunu, 31 ismin ise kronolojik bazi problemleri ortadan kaldirmak 
amaciyla eklendigini soyluyorsa da27 orijinal saydigi 21 ismin de dogru, saglam ve guvenilir oldugunu 
belgeleyecek kayitlara sahip degiliz. Elimizdeki malzemenin daha ziyade rivayetlere dayali destanT 
nitelikte oldugu gozden uzak bulundurulmamahdir. 

3. Osmanh Soykutuklerindeki Etnik Unsurlar 

XV. yuzyildan itibaren baslayan kroniklerde, Osmanhlan birisi genel anlamda Oguzlara digeri de 
bir Oguz boyu olarak Kayilara mensup gosteren iki ana egilim gormekteyiz. Ancak bununla birlikte 
Osmanhlan baska etnik kimlikler altinda zikreden kaynaklar da yok degildir. Bunlardan ibn Hacer 
Osmanhlan Arap ashndan sayar.28 Gibbons ise Osmanlilann Cuk adh bir gobanin veya Bizansh 
Komnenoslar ailesinden ihtida etmis bir prensin soyundan olduklan gibi iddialar ortaya atmistir.29 
Marquart'in Osmanhlan Mogol ashndan gelen Kay kabilesine baglama fikirleri ve Zeki VelidT Togan'm 
Osmanlilann Kay kabilesine mensubiyetlerinin mumkun olabilecegi yolundaki fikirleri30 Koprulu 
tarafindan esash bir bigimde elestirilmistir.31 EsterabadT "...Sultan ilim ve irfandan, incelikten nasbi 
olmayan ve basit bir Mogol olan Osmanoglu'nun..." kaydini veriyor ise de32 burada bir etnik 
tanimlama yerine Osmanhlan asagilama ile karsi karsiya bulunuyoruz. Yine ayni sekilde ibn-T 
Kemal'in "...Yafes bin Nuh'un ki lisan-i Mogolda Ebulca Han adiyla yad olup ol taifenin dilinde mezbur 
unvanla mezkur ve mevsuf olmusdur."33 kaydi da yine etnik bir tanimlama olmayip Oguzname'nin 
Uygurca metni kastediliyor olsa gerektir. Asikpasazade duzenledigi listenin sonunda ".Qin-Magin- 
Yafes-Nuh"34 sirasini zikreder ki burada Oguz gelenegine aykin olarak Turk (veya Bolcas) yerine 
ahnmis Qin-Magin isimleri dikkat gekmektedir. RuhT de yine Oguz gelenegine aykin olarak 

163 



soykutugunu "... Koyhan-ishak-Sam-Nuh" sirasiyla bitirir ki35 buna gore Osmanhlann etnik bakimdan 
SamT irka mensup saymak gerekecektir. 

A. Soykutuklerinde Turk Motifi 

Yukanda soykutuklerinin genel olarak degerlendirildigi bahiste goruldugu uzere elimizdeki 
kaynaklarda Turk adi gegmemektedir (Bayath Hasan'in Bolcas'in diger adinin Turk oldugu kaydini 
burada istisna olusturmaktadir). Ancak daha onceki donemlerde varligini bildigimiz bazi destanT 
motiflerin elimizdeki soykutuklerinde de yer aldigmi gormekteyiz. Eski tureyis destanlan ile elimizdeki 
soykutukleri arasindaki en onemli baglanti unsuru Nuh Peygamber'in oglu Yafes'tir. Ruhi disindaki 
butun kaynaklanmiz Osmanogullarimn soykutugunu Yafes'e gikartmaktadirlar. O halde elimizdeki 
eski destanT motiflerde Yafes'i inceleyelim. 

Bu konuda elimizde birbirine yakin iki tureyis destani bulunmaktadir. Bunlardan birisi XI. 
yuzyilda Hemedanh bir muellif tarafindan kaleme alinan Mucmelu't-Tevarih adh eseri; digeri ise Hive 
Hani Ebulgazi Bahadir Han tarafindan XVII. yuzyilda Turkmen geleneklerinin yaziya gegirilmesiyle 
meydana gelen Secere-i Terakime'sidir. Her iki kaynakta da Turklerin Nuh Peygamber'in oglu Yafes 
ve onun oglu Turk'ten turedikleri kaydedilmistir. Sozunu ettigimiz kaynaklarda Turklerin tureyisi ile ilgili 
kayitlara bir goz atahm. 

Mucmelu't-Tevarih'de Turklerin nesebi hakkinda su bilgiler kayithdir: "...Nuh Peygamber 
Tufan'dan sonra yeryuzunij gocuklan arasinda paylastirdi. Ceyhun taraflanni Yafes'e verdi... Yafes'in 
yedi oglu vardi. Bunlardan birincisinin adi Cin, ikincisinin adi Turk, ijguncusunun adi Hazar, 
dorduncusunun adi Saklab (Slav), besincisinin adi Rus, Ye'cuc'un babasi olan altincismin Misek, 
Bulgarlann ve Burtaslann babasi olan yedincisinin adi Kemari idi. 

Bu ogullann tabiatlanna gelince, Qin gok akilh ve terbiyeliydi, Hazar sakin ve az konusurdu, Rus 
hilekar, gafil ve utanmaz (ihtiyath idi) biriydi. Saklab yumusak kalpliydi. Misek pek yasamamisti. Onun 
oglu Guz (Oguz) hile ve hurda doluydu (kurnazdi). Dedesi Yafes onu ogullarmdan daha gok severdi. 
Kemari oyun seven, av ve isrete duskun biriydi. Turk edepli ve dogru kalpliydi". 36 

Secere-i Terakime ise su efsaneye yer vermektedir: 

"...Nuh Peygamber. Ham adh oglunu Hindistan'a, Sam adh oglunu iran'a, Yafes adh oglunu 
Kuzey ulkelerine gondermis ve onlara soylemisti. (Tufandan sonra) Artik insanoglundan dunyada hig 
kimse kalmadi. Her ugunuzun de, ayn ayn nesilleri turesin ve soylan gogalsin. Gittiginiz ulkeler de 
yurdunuz olsun ve oralarda oturun!. Yafes babasinin yurdundan aynldiktan sonra itil (Volga) ve Yayik 
(Ural) nehirlerinin arasindaki bolgeye gitti ve orada 250 yil oturdu. 

Yafes'in 8 oglu vardi. Bu ogullannin soylan da gittikge gogalmaya basladi. Bu gocuklann adlan 
da soyle idi: 1. Turk, 2. Hazar, 3. Saklab, 4. Rus, 5. Ming, 6. Cin, 7. Kimeri, 8. Tanh. 

164 



Yafes olurken buyuk oglu Turk'u yerine koydu ve diger gocuklanna soyle dedi:-Turku kendinizin 
hakani olarak bilin ve onun sozunden gikmayin!. 

Turk olurken yerine Tutuk'un gegmesini vasiyet etti... 

Bundan sonra yerine oglu Bulca-Han gegti..."37 

Burada adi gegen Sam admin RuhT'de, Cin admin Asikpasazade'de gegtigini gormustuk. 
SuveydT'nin eserinde ise bu destanlann etkisini daha fazla gorebiliyoruz. Turkmen geleneklerini iyi 
bildigi anlasilan Bayath Hasan eserinde Turk'un adini Bocas admin Turk oldugunu kaydetmektedir.38 
Bu isme Nesri'nin de soykutugunde yer verdigini gormekteyiz.39 Boylelikle Oguz gelenegini kaydeden 
bu destanlar ile elimizdeki soykutukleri arasinda ortak ismi bulmus oluyoruz. Goruldugu kadanyla 
elimizdeki soykutuk listelerinde bu eski destanlann etkileri hissedilmekle birlikte bu etki oldukga silik 
durumdadir. 

B. Soykutuklerinde Oguz Gelenegi 

Yukanda sozunu ettigimiz istisna niteligi tasiyan kayitlann disinda elimizdeki kronikler ya 
dogrudan zikrederek ya da Kayi Han yoluyla Osmanlilan Oguz Han'a baglamaktadirlar. Diger bir 
deyisle kroniklerimizin bulustuklan ortak bir nokta Osmanhlarin Oguz neslinden gelmesi motifidir. 
Kaynaklanmizdan AhmedT, Sukrullah, Orug Bey, KaramanT Mehmed Pasa, Asikpasazade, NesrT ve 
ibn-i Kemal Osmanhlarin Oguz Han neslinden oldugunu soylerken Bayath Hasan, RuhT, idris Bitlisi ve 
LutfT Pasa ise Kayi Han yoluyla Oguz Han nesli mensubiyetini ortaya koyarlar. Bu son gruptaki 
muelliflerimizi ikiye ayirmamiz mumkundur. Bayath Hasan Kayi Han'i Oguz Han oglu Gun Han'a 
baglarken diger muelliflerimiz Oguz Han oglu Gok Han (Gok Alp) baglantisini tercih ederler. Aynca ilk 
gruptaki muelliflerimizden NesrT, Asikpasazade ve RuhT Oguz Han'a Gok Alp yoluyla baglantida ikinci 
grubumuzdakilerle birlesirler. 

idris BitlisT ise Kayi Han'i Gok Alp'in oglu degil de Oguz Han'in babasi olarak zikreder. 
Goruldugu gibi kaynaklanmiz (buyuk bir gogunlukla) Osmanhlarin Oguz neslinden oldugu konusunda 
birlesmekle birlikte bunun izledigi silsilede uzerinde anlasabilmis degildirler. O halde simdi Oguz 
(Turkmen) gelenegini ortaya koyarak bir karsilastirma yapmahyiz. Simdi Turkmen boylan hiyerarsisini 
bir tablo halinde gorelim: 

Tablo: Oguz Geleneginde Turkmen Boylan Hiyerarsisi 

Oguz Han Bozoklar Ugoklar 

Gun-Han Ay-Han Yildiz-Han Gok-Han Dag-Han Deniz-Han 

Kayi Yazir AvsarBayindir Salur igdir 



165 



BayatDoger Kizik Begene Eymur Bugduz 

Alkaevli Dodurga Begdili Cavuldur Alayund Yiva 

Karaevli Yaparh Kargin Cepni Uregir Kinik 

Turkmenlere ait duzenlenen boy hiyerarsisini dikkatle gozden gegirdigimizde bir nokta 
dikkatimizi gekmektedir. Gerek Residuddin'de, gerek Yazicioglu Ali'de ve gerekse Ebulgazi Bahadir 
Han'da gordugumuz Turkmen boylari Iistelerinde40 Kayi boyu Gun Han'a (Gun Alp) ve dolayisiyla 
Bozoklara baglanmistir. Bu hiyerarsiye uygun yani Oguz Han-Gun Han-Kayi siralamasina sadece 
Bayath Hasan'da rastlayabiliyoruz. Diger kaynaklanmiz ise Oguz Han'a Gok Han (Gok Alp) yoluyla 
baglanmaktadir. Ostelik Gok Alp yoluyla Oguz Han'a baglama kaynaklanmizin sadece soykutuk 
listeleri bahislerinde yer almakla kalmaz baska konularda da kendisini gosterir. Buna ornek olarak su 
rivayeti nakledebiliriz: 

Osman Bey, Karacahisar'in fethinden sonra Dursun Fakih'i buraya kadi atar ve ondan kendi 
adina hutbe okumasim talep eder. Donemin anlayisi igerisinde kendi adina hutbe okutmak 
bagimsizlik alameti sayildigindan Dursun Fakih Konya Selguklu sultanindan izin almmasi gerektigini 
ileri surer. Bundan sonrasini Asikpasazade'nin uslubuyla izleyelim: " Osman Gazi eyidur: "Bu sehri 
ben hod kendi kihcim ile aldum. Bundan Sultanun ne dahli var kirn andan izin alam. Ona Sultanhk 
veren Allah bana da dahi gazayile hanlik verdi" dedi. " Ve eger minneti su sancag ise ben hod dahi 
sancak goturub kafirler ile ugrasdum" der. "Ve eger iderse kirn ben Al-i Selgukum dirse ben hod Gok 
Alp nesliyim. Eger bu vilayete be anlardan ondin geldim dirse Suleyman §ah anlardan hod ondin 
geldi."41 bu diyalog igerisinde dikkat etmemiz gereken isim isaretledigimiz Gok Alp olmahdir. 
Yukanda da sozunu ettigimiz uzere kayda gore bizzat Osman Bey kendisini Gok Alp'e nesli saymakta 
dolayisi ile kendisinin Kayi boyuna mensup olmadigim ortaya koymaktadir. 

Bu aynmin genellikle Osmanh tarihi incelemelerinin dikkatinden kagmistir. Bir olgude Ahmed 
Refik (o da Ugok-Bozok iliskisi gergevesinde) bu geliskili kayitlar uzerine fikir yurutmustur.42 
Osmanlilann Kayi boyuna mensup olmalan konusunda her kayidi dikkatle degerlendiren Koprulu bu 
noktayi dikkatinden kagirmis olmahdir. Zira tanidigimiz kadanyla Koprulu bu noktaya dikkat etmis 
olsaydi gerekli elestiriyi yaparak onemli ya da onemsiz olusu uzerine bir sonuca vanrdi. 

Boylelikle kaynaklarda yer alan bu turden Gok Alp yoluyla Oguz Han'a baglama anlayisina gore 
Osman Bey dolayh olarak kendisinin Kayi boyu mensubu olmadigim ortaya koyuyor. Demek ki XV. 
yuzyilm ikinci yansmda Oguz geleneginin sistematigi tarn anlamiyla yaygmlasmis degildi. Bu dusunce 
tarzi Oguz gelenegini dislamayan ancak Kayi boyu mensubiyetini henuz kabul etmeyen bir nitelik 
gostermekteydi. Kroniklerimizin en erken donemlerine ait olanlannda genel yaklasim tarzi iste bu 
isaret ettigimiz Kayi fikrinin ortaya gikmadigi Oguz gelenegi fikridir. Esasen daha sonraki bazi 
kaynaklarda da Gok Alp yoluyla Oguz Han'a baghligi ongoren Turkmen gelenegine uymayan kayitlara 
da rasthyoruz. 

166 



C. Kroniklerde Kayi Boyu Mensubiyeti Anlayisi 

II. Murad Devri'nde artik Osmanhlarin kendilerini Kayi boyu mensubu saydiklanni ve Kayi boyu 
tamgasinin paralara ve silahlara vuruldugunu biliyoruz.43 Burada akla gelen bir ihtimal II. Murad 
Devri'nde baslayan Kayi boyu mensubiyeti fikrinin artik resmi bir nitelik kazanmasidir. Burada 
§ukrullah'in Karakoyunlu hukumdan Mirza Cihansah nezdindeki elgiliginde edindigi fikirlerin etkisi 
olsa gerekir. 

Yukanda da degindigimiz gibi Turkmen gelenegindeki hiyerarsiye uygun olarak bir soykutugu 
listesi duzenleyen tek kaynagimiz Bayath Hasan'm Cam-i Cem Ayin'idir. Bayatli'dan itibaren Gok Alp 
gibi yanhs bir isimle de olsa Osmanhlarin Kayi boyuna mensubiyeti fikrinin kroniklere girmege 
basladigini goruyoruz. 

Osmanogullarimn Kayi boyu mensubu olmalan artik bir "tarihi gergek" seklinde kabul 
gormektedir. XX. yuzyilin ilk yansinda yapilan incelemeler ve tartismalar sonucunda ozellikle Fuad 
Koprulu'nun gahsmalan sonucunda bu fikir bilim dunyasinda kabul edilir olmustur. Koprulu "Oguz 
Etnolojisine Dair Tarihi Notlar", "Osmanh Devleti'nin Kurulusu", "Osmanli imparatorlugu'nun Etnik 
Mensei Mes'eleleri" gibi incelemelerinde yaptigi elestiriler ve belirlemelerle Osmanhlarin Kayi boyu 
mensubiyeti fikrini "gok kuvvetli bir ihtimal olarak" ortaya koymus ve bu fikir "tarihi gergek" halinde 
yayilmistir. 

Fuad Koprulu "Osmanh imparatorlugu'nun Etnik Mensei Mes'eleleri" adh incelemesinde 
Osmanhlarin Kayi boyuna mensubiyeti uzerine bashca su noktalan savunmaktadir: 

I- Osmanhlarin Kayi boyuna mensup olduklan ileri surdukleri devirde (XV. yuzyil) kabile 
gelenekleri canlihgini koruyordu. Bu geleneklere bagh olarak ortaya atilan soykutukleri butun bir 
kabileye aitti. Hukumdarlar sadece Kayi boyundan degil diger boylardan da mesela Salur, Bayindir, 
Kinik vs. gikabiliyordu. Eger Osmanhlar uydurma bir soykutuk duzenletseler bunda mesela Kinik 
boyuna mensup olduklanni soyleyerek daha fazla siyasi mesruiyet saglayabilirlerdi. Uydurma bir 
soykutugune sadece Kayi asiretine mensup diger oymaklar degil hatta diger asiretler de 
inanmayacaklardi.44 

II- Osmanhlarin devletin kurulusundan bir yuzyil sonra kendilerini Kayilara gikaran soykutukler 
duzenlemelerinin nedenleri sunlar olabilir: 

1- Hakimiyetleri altindaki sahalarda yasayan Oguz kabileleri uzerindeki saltanatlannin kabile 
geleneklerine uygun oldugunu gostermek, 

2- Osmanh sinirlan disindaki Oguz kabileleri arasinda kendilerine karsi bir sevgi yaratmak, 

3- Bunlardan daha onemli olmak uzere o sirada segkin tabaka arasinda yaygin olan fikirlerin 
etkisiyle kendilerini asil bir sinifa mensup saydirmak.45 

167 



Bu unsurlardan hangisi ya da hangileri etkili olursa olsun kabile gelenekleri canhdir. II. Murad 
Devri'nde gorulen milIT romantizm uyamsi da kabile geleneklerinin canliligi ile agiklanabilir. Kayilara 
baglama da bu romantik akim nedeniyle ortaya gikmis olabilir. Qunku Ankara yenilgisinden sonra 
birlik saglama diJsuncesindeki II. Murad bu fikirleri birtaviz olarak goruyordu. 

III- XV. yuzyil baslannda Osmanh sarayinda kuvvetle mevcut olan Kayi mensubiyeti fikri 
Anadoluda'ki Oguz geleneklerinin butun canlihgiyla yasadigim gosteriyor. Ebulgazi'nin aktardigi 
bilgiler46 ve Abdulkadir inan'in tetkikleri47bunun guglu delilleridir. Koprulu sozun burasinda 
jenealojilerdeki geleneklerin yasadigina iliskin olarak iki ornek vermektedir. Bunlann birincisi RuhT'de 
ve ondan naklen Muneccimbasi'nda yer alan bir rivayettir. Buna gore Konya Selguklu Sultani 
Giyaseddin Keyhusrev 1277'de Hatiroglu isyanini48 bastirdiktan sonra uc beylerinin sadakatini 
saglamak uzere onlardan rehineler almisti. Bu arada Ertugrul Bey de Osman'in ogullanndan birisini49 
Sultana yollamis; bir muddet Kahta kalesinde hapsedilen bu gocuk, daha sonra buradan gikanlmis 
kendisine Pigi nahiyesi timar olarak verilmis, Yildinm Beyazid Malatya'ya geldigi zaman, bunun 
torunlanndan Hayli (Halil), Bayat ve Ahmed beyler gelip "akraba olduklanm" bildirmisler ve 
hukumdann ihsanlanna mazhar olmuslar. 

Koprulu'nun sundugu ikinci ornek Behcet ut-Tevarih adh kronigin yazan Sukrullah'm 
Karakoyunlu hukumdan Mirza Cihansah'a elgi olarak gonderildigi sirada yasadigi bir olaydir.50 

IV- Elde XIV. yuzyila ait diger kaynaklar bulunmadigi igin XV. yuzyildan once Kayi geleneginin 
olmadigini ileri surmek dogru degildir. Eger bu rivayet uydurulmus olsa idi hig olmazsa saraya 
mensup tarihgiler bu fikri savunurlardi. Oysa bu konuda birfikir birligi yoktur. 

Butun bu sonuglara dayanarak Koprulu Osmanlilann Kayi asiretinin uclarda yasanan kuguk bir 
pargasina mensup oldugu "gok kuvvetli bir ihtimalle" soylenebilecegi sonucuna varmaktadir. 

Fuad Koprulu'nun Osmanlilann mensei uzerinde yapmis oldugu bu kapsamh incelemeden 
sonra, onun kullandigi ihtiyath dile ragmen Osmanlilann Kayi boyuna mensup olduklan fikri kayitsiz 
sartsiz bir tarihi gergeklik seklinde kabul edilmege baslanmistir. Ancak Koprulu'nun tezindeki ana 
dusunce ile hareket edildigi zaman, yani soykutugu duzenlettirme yoluyla bir asalet saglama fikri goz 
onunde bulunduruldugu zaman da Osmanlilann kendilerini Kayi boyu mensubu gostermeleri yanhs bir 
hareket sayilmaz. Zira gerek Residuddin'in gerek Yazicioglu Ali'nin ve gerekse de Ebulgazi Bahadir 
Han'in verdigi Turkmen hiyerarsisinde Kayi boyu 24 boyun en basinda yer almaktadir (Divan-u Lugat 
it-Turk'teki kayitta ise Kayi adi ilk siradaki Kinik boyundan sonra yer almaktadir ki bu eserin yazilmasi 
sirasinda Kinik boyu mensubu Selguklu hanedaninin Turk-islam dunyasinda hakim oldugu 
dusunulmelidir). Kayi boyu mensubu olmak da asiret gelenekleri hafizalannda canli olarak yasayan 
Turkmen kitleleri arasinda ozel bir onem kazanacaktir. Bu nedenle bir ihtimal olarak Osmanlilann 
kendilerini Kayi boyu mensubu gosteren soykutugu duzenlettirmis olmalan dusunulebilir. Bununla 
beraber dusunulmesi gereken konu ise sudur: Kayi boyu Artuklu Devleti'nin kurucu boyu olarak 

168 



Guneydogu Anadolu bolgesinde bir miktar yogunlasmis ancak bunun disinda kalan Anadolu 
cografyasinda gok daginik bir sekilde yayilmistir. Bir beylik teskil edecek yogunlukta Anadolu'nun bir 
baska yerinde toplanmamistir (Belki de bu nedenle Osmanli Beyligi'ni kuran toplulugun 4000 gadir 
halkindan meydana geldigi rivayeti ortaya gikmistir)51 Boylesine daginik bir manzara arzeden Kayi 
boyu, XV. yuzyilin ortalannda artik Rumeli'de iyice varligini kabul ettirmis, Bizans ulkesinin en guglu 
varisi olmaya aday, guglu durumda bulunan Osmanlilar tarafindan sahiplenince muhtemeldir ki bu 
durumu memnuniyetle karsilamislardir. 

Mevcut kaynaklardaki kayitlardaki kayitlar genel olarak degerlendirildigine bir-iki istisna ile 
sistemlesmis Oguz gelenegi ile bir paralellik kurmanin zor oldugu gorulmektedir. Bu nedenle 
Koprulij'nun savundugu "Turkmen geleneklerinin butun canhhgi ile yasadigi" fikrini elimizdeki 
soykutuksel malzeme ile desteklememiz kolay degildir. Buna karsilik saniyoruz ki resmT bir Kayi boyu 
gelenegi olusturmak igin gerekli ortam mevcuttur. Boyle olunca da diger asiretlerin buna 
inanmayacaklan gibi bir problem gundemde fazlaca yer isgal etmeyecektir. Osmanli kroniklerinden 
anlasildigi kadanyla Anadolu'da mevcut bulunan kuguk Turkmen beylikleri Konya Selguklu 
sultanlanndan umutlanni kesince "Oguz resmince" zaten Osman Bey'e baghliklanni sunmuslardi.52 
XV. yuzyilin ortalannda Anadolu'da Osmanli Devleti'ne rakip olarak artik Karamanogullanndan baska 
kayda deger bir rakip kalmamisti, onlar da oldukga yipranmis durumda idiler. Bu nedenle Osmanlilar 
Kayi boyuna mensup olduklanni ortaya atinca muhtemelen kayda deger bir itirazla karsilasmamis 
olabilirler. 

§imdi Koprulu'nun delil olarak verdigi rivayetleri degerlendirelim: 

Birinci Rivayet: Rivayetin naklinden sozu edilen gocugun rehine olarak verilmesinden sonra artik 
geri donmedigi anlasihyor. Elimizdeki kayitlarda Osman Bey'in buyugu Orhan kugugu Alaaddin olmak 
uzere iki oglunun olaylar igerisinde rol oynadiklanni gormekteyiz. Her ne kadar Orhan Bey'e ait olan 
ve Uzungarsih tarafindan yayinlanan vakfiyede Osman Bey'in bu iki oglundan baska Pazarh Bey, 
Coban Bey, Melik Bey ve Hamid Bey adh dort oglundan ve Fatima adh bir kizindan bahsediliyor53 ise 
de bu gocuklannin anneleri, dogum tarihleri ve akibetleri hakkinda fazlaca bilgimiz yoktur. Ayrica 
dikkatimizi geken daha baska kronolojik geliskiler de mevcuttur. Osman Bey'in dogum tarihi olarak 
genellikle 1258 tarihi kabul edilmektedir.54 Demek oluyor ki Hatiroglu isyani ile O'nun dogumu 
arasinda 19 yil vardir. Diger bir deyisle rivayete gore Osman Bey 19 yasinda bir baba iken; kimligini 
bilmedigimiz bir oglu, Ertugrul Bey tarafindan Konya Selguklu sultanina rehin olarak gonderilmistir. 

Rivayette gonderildigi kaydedilen Osman Bey'in oglu Orhan ve Alaaddin disinda birisi olmahdir. 
Kaynaklara gore Osman Gazi iki defa evlenmistir ve bu iki gocugun anneleri ayndir.55 Gonderildigi 
rivayet edilen gocuk Osman Bey'in ilk kansindan olmus olsa bile (bu arada Yazicioglu'nda kuguk 
ogulun gonderildigi rivayeti gozden irak tutulmamahdir) Osman Bey'in erken yaslarda (hatta 13-14 
yasinda) evlendirilmis ve hemen gocuk sahibi oldugu sonucuna vanhr. Orhan Bey'in yaklasik olarak 
H. 680 (1281-1282) yilmda dogmus oldugu goz onune ahndiginda56 bu rivayet bize gok supheli 

169 



gorunmektedir. Kaynak elestirisi konusunda gok titiz davranan ve benzeri rivayetleri tereddutsuz 
reddeden Koprulu'nun, bu rivayeti elestirisiz olarak incelemesine dahil etmesi ve bunu Osmanhlarin 
Kayi boyuna mensubiyeti konusunda guglu delillerden birisi olarak sunmasi gergekten kolay 
anlasilabilecek bir durum degildir. Aynca bu rivayeti (Hatiroglu yerine Cimri olayini koyarak kuguk bir 
farkla) Koprulu gibi elestirisiz olarak kitabina alan Uzungarsih'mn57 tutumu da bizi sasirtmistir. 
Kitabinda daha Orhan Bey dogmadan-belki de Osman Bey henuz evlenmeden- gegmis gibi 
nakledilen bu rivayeti elestirisiz olarak kaydetmektedir ki bu kayit, degerli yazarin (daha once 
yayinladigi Orhan Bey Vakfiyesi'nin sagladigi bilgilere ragmen) burada Koprulu'ye kayitsiz sartsiz 
uydugu izlenimini vermektedir. 

ikinci Rivayet: Koprulu'nun onemli bir delil olarak sundugu diger olay yukanda kroniklerimizin 
genel olarak gozden gegirildigi bahiste §ukrullah ile ilgili olarak zikrettigimiz olaydir.58 Koprulu gok 
onem verdigi bu olayin Farsga metnini daha once de bir eserinde kullanmistir.59 Fakat §ukrullah'm 
anlatimindan Osmanogullarimn Kayi boyuna mensup olduklanna iliskin bir isaret ya da ima gikarmak 
zor gorunmektedir. Belki her ikisinin de Oguz boyu olmasi dolayisiyla akraba olduklan ileri surulebilir 
ancak bu akrabalik Oguz motifi olan bir akrabahktir yoksa Koprulu'nun anlatmak istedigi gibi Kayi 
boyu iliskisini igeren bir akrabalik degildir. Aynca Koprulu her ne kadar ileri surdugu fikri Oguz- 
Name'ye dayandirmak istiyor ise de Oguz-Name de bize Osmanhlarin soykutugunu vermez. Gergi 
Koprulu bir incelemesinde60 ".Cihansah nezdindeki Oguz-Name Osmanh hukumdarlanni Gun-Han 
evladi saydigi halde, Cam-i Cem Ayin yine Oguz-Name'ye dayanarak onlan Gok-Han sulalesi olarak 
gosteriyor. Demek oluyor ki Oguz-Name oyle bir tek belli esere degil, butun Turk-Oguz tarihlerine 
verilmekte olan umumi bir isimdir." diyorsa da burada da bazi yanhslar gormekteyiz. Bu kayitta isim 
yanhslan oldugu gibi (buradaki kaydin tersine olarak Cihansah Gok Alp silsilesini, Cam-i Cem Ayin ise 
Gun Han silsilesini ongorur) bize gore anlayis bakimindan da bir yanhslik varmis gibi gorunmektedir. 
Koprulu'nun bu kaydindan sanki Oguznameler butun Oguz boylannin soykutuklerini (hatta XV. yuzyila 
kadar) kaydediyorlarmis gibi bir izlenim ortaya gikmaktadir. Oysa Oguznameler -gesitli nusha 
farklihklanna ragmen- genel olarak Oguz Han ve onun birkag gobek neslinin menkibelerini 
kaydederler. Oguz boylannin Oguz Han neslinden hangi isme mensup olduklanni genel olarak 
Oguznameler degil boylar tarafindan duzenlenen soykutukleri ortaya koyar. Koprulu'nun zikrettigi her 
iki kaynakta da Oguzname'den yararlanildigi goruldugu halde "aynen ahnti" soz konusu degildir. 
Dolayisiyla delil olarak aktanlan §ukrullah'in bu rivayeti de Osmanhlarin Kayi boyuna mensup 
olmalan konusunda bir kesinlik ifade etmez. 

Goruldugu uzere her iki rivayetin de Osmanhlarin Kayi boyuna mensubiyetleri konusunda 
destekleyici nitelikleri yoktur. 

Osmanhlarin kendilerini XIV. yuzyilda Kayi boyuna mensup hissedip hissetmediklerini tarn 
olarak bilemiyoruz. Koprulu'nun temas ettigi gibi bu gaga ait baska kaynaklar ortaya gikarsa belki yeni 
bilgilere sahip olabiliriz. Koprulu Kayi mensubiyeti konusunda hig olmazsa saray mensubu tarihgilerin 
fikir birligi iginde olmalan geregi uzerinde durmaktadir. Burada bir yandan henuz resmT tarihgilik 

170 



kurumunun henuz olusmadigim, diger yandan Kayi mensubiyeti fikrini destekleyen II. Murad'in 
fikirlerini kitaplastiran §ukrullah'm etkisini de goz onunde bulundurmahyiz. 

Koprulu'ye aynca gahsmasmda toponomi denemesi de yaparak Turkiye'de Kayi boyuna 
mensup oymaklar tarafmdan olusturulmus yerlesim birimlerini bir harita esliginde ortaya koymustur. 
Bu deneme ve haritada Anadolu'nun pek gok yerinde (ve hatta Trakya'da) Kayi adini tasiyan 
yerlesimler gorulmekte, bu gibi yerlere Osmanh Devleti'nin temellerinin atildigi Eskisehir ve Bilecik 
gevresinde de rastlanmaktadir. Anlasildigi kadanyla Kayi boyu Anadolu'nun pek gok yerinde daginik 
bir yerlesim gostermektedir. Bu toponomi gahsmasimn Osmanlilann Kayi boyuna mensup oldugunu 
gostermesi bize gore zordur. Cunku harita oncelikle Kayi boyu mensubiyeti fikrine inanilarak sadece 
Kayi boyunu esas alarak yapilmistir. 

Simdi Sogut ve gevresinde yasayan ve kendilerini Osmanlilann akrabalan sayan Karakegili 
oymagindan61 hig soz edilmemektedir. Oysa kendilerini Osmanh Devleti'nin kurucusu sayan ve 
gorusleri Osmanh Sultani II. Abdulhamid tarafmdan da desteklenen Karakegeli asiretinin yerlesim 
yerleri Kayi boyunun yerlesim yerleri ile ortusmektedir. Yapilacak esash bir toponomik gahsmamn 
daha saglam verileri ortaya gikacagina inaniyoruz. 

Yine Osmanlilann baska bir Oguz boyuna mensup olmalari ihtimali hig dusunulmemistir. Belki 
butun Oguz boylannm Turkiye'deki yerlesimini gosteren veya en azindan Osmanh Devleti'nin 
temellerinin atildigi Ankara-Eskisehir-Bilecik gevresindeki yerlesimi esas alan bir toponomi gahsmasi 
yapilmis olsaydi daha yararh olabilirdi. Her ne kadar bu dedigimiz turden bir toponomi denemesi 
Huseyin Namik Orkun tarafmdan yapilmis ise de yetersiz bir gorunum arzetmektedir.62 

Bu konuda soylediklerimizi toparlayacak olursak, elimizdeki soykutuklere dayanarak Osmanhlan 
kesin bigimde Kayi boyuna mensup saymak oldukga zordur. Faruk SCimer'e gore bu iliski "supheli 
gorulmekle birlikte imkansiz da degildir".63 

4. Osman Bey'in Babasi ve Dedesi Hakkmda 

Elimizdeki soykutuklerinde Osman Bey'in64 babasi olarak Ertugrul adi gegmektedir. Ertugrul 
bazi kuguk imla farkhhklariyla (Erdunnl, Ertugnl gibi) en kesin sekilde bildigimiz tek isimdir. 

Oysa Ertugrul'un babasi hakkmda kaynaklanmizdaki bilgiler arasmda bir birlik yoktur. Ertugrul 
Bey'in babasi olarak rivayetlerde biri Suleyman §ah digeri ise Gunduz Alp olarak iki ismin gegtigini 
gormekteyiz. Qahsmamizm basmda arzettigimiz soykutuk listelerinin hemen hemen tamammda 
Ertugrul Bey'in babasi olarak Suleyman Sah adi gegmektedir. Ancak bu rivayetin Anadolu'nun 
fethinde onemli bir sahsiyet olan Kutalmis oglu Suleyman veya tarih literaturunde yer alan diger suda 
bogulma motifleri ile kanstinlmis olmasi kuvvetle mumkundur.65 



171 



ilk kronigimizin yazan olan AhmedT, Ertugrul Bey ile ilgilerini belirtmeden Gunduz Alp ve Gok 
Alp ile birlikte pek gok Oguzun Anadolu'ya geldiklerinden soz eder. KaramanT Mehmed Pasa ise 
Osman Bey'in dedesi olarak Gunduz Alp adini zikreder ve onun Kizilsaray'da oldugunden 
bahseder.66 Ote yandan Fehameddin Basar yeni bir incelemesinde "...Nitekim ele gegen Osman 
Bey'e ait bir sikkede Osman b. Ertugrul b. Gunduz Alp ibaresinin bulunmasi bu fikri daha da 
gijglendirmistir." diyorsa da sikkenin uzerinde Gunduz Alp'in admin gegtigi bir ibare mevcut degildir.67 
Sonug olarak her iki isim konusunda da gok kesin dayanaklara sahip degiliz. Nitekim Mukrimin Halil 
Yinang islam Ansiklopedisi'ndeki incelemesinde kaynaklardaki bilgileri aktardiktan sonra, bu konuda 
kesin bir yargiya varmak igin eldeki kayitlann yetersiz oldugunu zikretmis ve iki isim arasinda bir 
tercihte bulunmamistir.68 

Sonuglar 

Kaynaklardaki soykutuk bilgileri belirli bir gelenegin olusmasi yonunde gelisim gosterirler. XV. 
yuzythn ilk geyreginden itibaren Osmanli kronikleri XVII. yuzyila kadar gosterdigi gelisim gizgisi ile 
artik geleneklesmis bir soykutuk listesi ortaya gikarmistir. Bu liste XV. yuzyilin ilk yansinda gorulen 
Oguzculuk ve ozellikle II. Murad Donemi'nin resmT "Kayi Boyu mensubiyeti" akiminin etkilerini 
tasimaktadir. Bununla birlikte listelerde zikredilen isimlerin buyuk bir gogunlugu kuskuludur. Elimizdeki 
kayitlann onemli bir gogunlugu Oguz geleneginin butun canhhgiyla yasadigi ileri surulen bir gagda 
kaleme ahnmis olmalarma ragmen sistematik Oguz gelenegi ile pek uyusmazlar. Aynca diger dikkat 
gekici noktalar arasinda Osmanlilan Yafes oglu Turk'e baglamayan hatta Yafes'e bile degil de Sam'a 
baglayan kayitlar bulunmaktadir ki bunlar munferit bilgiler olmakla birlikte Turkmen gelenegi tamamen 
aykin bir nitelik arzetmektedirler. 

Elimizdeki soykutuk malzemesinde Osmanli gelenegi eski tureyis destanlan ile birlestirecek 
unsurlarfazla degildir. Diger bir deyisle soykutuk listelerimizde Turk unsuru goze garpmaz. Bu durum 
devsirme sisteminin olusum devresi igin fazlaca yadirganmayacak niteliktedir. 

Soykutuklerimizin ortak noktalanndan birisi Osmanlilan Oguz nesli sayma motifidir. Sistematik 
Oguz gelenegine pek uymasa da anlasildigi kadanyla Osmanli kronik yazarlan Osmanlilan Oguz 
nesli sayma konusunda hem fikirdirler. Ancak Kayi boyu mensubiyeti konusunda bir birlik soz konusu 
degildir. Bu fikir kroniklere XV. yuzyilin son geyreginde girmistir. Bu konudaki kayitlar resmT nitelikteki 
yaklasimimn yansimalan gibi gorunmektedir. Osmanlilan kayi boyuna mensup gosteren incelemelerin 
de soykutuk bilgilerimiz bakimindan saglam dayanaklan yoktur. 

Eldeki kaynaklara gore Osman Bey'in babasinin Ertugrul Bey oldugunda kusku yoksa da dedesi 
hakkinda kesin hukum vermemizi saglayacak esasli dayanaklardan yoksunuz. 

Ortada mevcut bulunan Suleyman Sah veya Gunduz Alp isimlerinden hangisinin dogru oldugu, 
bu iki isim arasinda bir birlik olup olmadigi veya baska bir ismin varhgi gibi konular simdilik 
spekulasyon gorunumundedir. 

172 



Yukanda da belirttigimiz uzere gahsmamiza esas olan kaynaklar daha gok geleneklere ve 
rivayetlere dayali oldugu igin soykutuk bilgisi agisindan ulastigimiz sonuglarda da genis bir ihtiyat payi 
dusunulmelidir. 

1 §unu da hemen belirtmemiz gerekiyor ki, Osmanhlarin mensei ile ilgili uydurma rivayetler 
sadece Osmanh kroniklerinde yer almaz. Rum soylulann veya korsanlann soyundan vb. geldiklerini 
ileri suren hayli rivayet mevcuttur. 

Bu rivayetlerin genel bir degerlendirmesi igin bkz: ismail Hami Danismend, "Osman 
Gazi'nin Nesep ve Huviyeti", Turkluk Mecmuasi, c. I (1939), s. 207-223.; Ayni yazar, 
"Osmanogullanna isnad Edilen Sahte Milliyetler" Ayni dergi, s. 367-382. 

2 Ahmed Refik, "Osmanogullan", Turk Tarihinin Ana Hatlan, istanbul, tarihsiz. Seri: II, No. I, 
s. 12vd. 

3 Paul Wittek, Osmanh imparatorlugu'nun Dogusu, (gev: Fatmagul Berktay), istanbul, 1985, 
s. 17vd. 

4 Kopruluzade Mehmed Fuad (Koprulu), "Oguz Etnolojisine Dair TarihT Notlar" Turkiyat 
Mecmuasi, c. I. (1925) s. 187 vd; aynca "Osmanh imparatorlugu'nun Etnik Mensei Mes'eleleleri" 
Belleten, VII/28 (1943) s. 286 vd. 

5 Mukremin Halil Yinang, "Ertugrul Gazi" mad. iA. c. IV s. 328 vd. 

6 ismail Hakki Uzungarsih, Osmanh Tarihi, c. I 4. bs. Ankara, 1982, s. 100 vd. 

7 Orkun. a.g.e., s. 345 vd. 

8 Ahmedi, Dastan ve Tevarih-i Muluk-i Al-i Osman, s. 8; ayni muellif, iskendername, 
inceleme-Tipkibasim (haz: ismail Unver) Ankara, 1983. Varak:65 b. 

9 §ukrullah, Behcetu't-Tevarih (haz: Nihal Atsiz) Osmanh Tarihleri iginde, istanbul, 1949. s. 
51. 

10 Karamani Mehmed Pasa, Tevarih-i Selatin-i Osmaniyye (gev: ibrahim Hakki Konyah) 
Osmanh Tarihleri iginde, istanbul, 1949. s. 343. 

11 Bayath Mahmudoglu Hasan, Cam-i Cem-AyTn (yay:Fahrettin Kirzioglu) Osmanh Tarihleri 
iginde, istanbul, 1949. S. 381 vd. 

12 Asikpasazade, Tevarih-i Al-i Osman (H. 1332 AN Bey nesrinin tipki basimi) Farnborough, 
1970. S. 92 vd. 



173 



13 M. Sukru, Osmanh Devleti'nin Kurulusu, Bitlisli idris'in "Hest Behist" adh Eserine Gore, 
Kisim-I. Ankara, 1934. S. 29 vd. 

14 Mehmed Nesri, Kitab-i Cihannuma (yay: Faik Resit Unat-Mehmet Altay Koymen) 1. cilt. 
2bs. Ankara, 1987. S. 55 vd. 

15 Yasar Yucel-Halil Erdogan Cengiz, "Ruhl Tarihi, Oxford Nushasi" Belgeler, XIV/18 (1989- 
1992) Ankara, 1992. S. 375. Osman Bey hakkinda bu soykutugunu duzenlemis olan Ruhi eserinin 
baska bir yerinde (s. 369) su bilgiyi aktarmaktadir: "Selatin-i Mezkure Oguz Han oglanlanndan Kayi 
Han evladindandir. Ve Kayi Han Oguz Han'in ulu ogh idi ve Oguz Han soyle vasiyyet itmis idi ki 
kenduden sonra han Kayi ola idi. Andan sonra Kayi'nin evladi ola, madem ki anin evladindan bir 
kimse ola ki hanliga yaraya gayri taifeden han olamaya idi. Bir nice zaman vasiyyet mucibince hanhk 
Kayi neslinde kaldi. Amma sonra Selgukiler ve sayir Turk begleri galabeyile han oldular Osman Beg 
devrine dek." Goruluyor ki Ruhi gesitli rivayetleri eserine alirken aralannda bir segim yapmamis ve 
kendi kendisiyle geliskiye dusmustur. Cunku verdigi soykutugu listesinde Oguz Han'in admi Kayi 
izlemez. 

16 Anonim Tevarih-i Al-i Osman-F. Giese Nesri- (haz:Nihat Azamat) istanbul, 1992. s. 8. 

1 7 Hadidi, Tevarih-i Al-i Osman (haz: Necdet Ozturk) istanbul, 1 991 . s. 22 vd. 

18 ibn-i Kemal, Tevarih-i Al-i Osman, I. Defter (yay:§erafettin Turan) Ankara, 1970. S. 201 
vd. 

19 ibn-i Kemal, s. 28. 

20 Lutfi Pasa, Tevarih-i Al-i Osman, (nesr: AN Bey) istanbul, 1341. s. 17. 

21 Enveri, Dusturnamei EnverT, (nesr: Mukrrimin Halil), istanbul, 1929. s. 94. 

22 Muneccimbasi Ahmed Dede soykutukleri konusunda daha onceki kaynaklarda zikredilen 
iki ayn listeyi aralannda herhangi bir segim yapmaksizin kaydetmektedir. Bkz: Sahaifu'l-Ahbar ft 
Vekayiul-Asar (gev: ismail Erunsal) c. I. istanbul, tarihsiz. s. 52-53. 

23 Hoca Sadeddin Efendi Tacut't-Tevarih, (Sad: ismet Parmaksizoglu), c. I. istanbul, 1974. s. 
27 vd. 

24 Solakzade Mehmed HemdemT Celebi, Solakzade Tarihi, (Haz: Vahid Cabuk), c. I, Ankara, 
1989. s. 27 vd. 

25 Ebulfevz Muhammed Emin es-SuveydT, Sabaiku'z-Zeheb ft Maarifu'l-Kabailu'l-Arab, 
Beyrut, 1823. Varak: 3. Yeri gelmisken bu kaynagin mikrofilm fotokopilerini Koln Universitesi islam 

174 



Bilimleri Enstitusu Kutuphanesi'ndeki nushadan temin eden degerli dostum Alman islambilmci 
Thomas LiER'i sukranla anmahyim. 

26 Ayni eser, varak, 23. 

27 Wittek, s. 18vd 

28 Sevkiye inalcik, "ibn Hacer'de Osmanlilara Dair Haberler", DTCFD, cilt VI, sayi 3 (Mayis- 
Haziran 1948), s. 190. 

29 Herbert Adams Gibbons, Osmanh imparatorlugu'nun Kurulusu, (tere: Ragip Hulusi), 
istanbul, 1929. S. 239. 

30 Zeki VelidT Togan, Umumi Turk Tarihine Giris, 3. bs. istanbul, 1 981 . s. 320. 

31 Koprulu, "Osmanlilann Etnik Mensei", s. 219 vd. 

32 Aziz b. Erdesir-i Esteabadi, Bezm u Rezm, (gev: Mursel Ozturk), Ankara, 1990. s. 353. 

33 ibni-i Kemal, s. 201. 

34 Asikpasazade, s. 2 

35 Ruhi, s. 375. 

36 Esref Buharh, "islam Kaynaklanndaki Turklerin Nesebi He Alakali Bilginlerin Gokturk 
Tureyis Efsaneleri He irtibatlandinlmasi" Turk Kulturu, sayi 357 (Ocak 1993), s. 20. 

37 Ebulgazi Bahadir Han, §ecere-i Terakime, (haz: Muharrem Ergin), istanbul, tarihsiz. S. 23 
vd. 

38 Bkz: Bayath Hasan, s. 382 

39 Nesri, s. 55. 

40Bu listeler igin bkz: Faruk Sumer, Oguzlar (Turkmenler) Tarihleri-Boy Teskilati-Destanlan, 3. 
bs. istanbul, 1980. s. 210 daki ekler. 

41 Asikpasazade, s. 18. 

42 Ahmed Refik, s. 12-13 

43 Sumer, Oguzlar, s. 220. 



175 



44 Koprulu bu goruslerini baska bir incelemesinde de ileri surmektedir: Osmanh Devleti'nin 
Kurulusu, 5. bs. Ankara, 1994, s. 69. 

45 Esasen Osmanhlarin Kayi boyuna mensup olduklan gorusunu yaptigi gahsmalarla bilim 
dunyasina kabul ettiren Koprulu daha once Kayilan Salurlar, Bayatlar ve Cepniler hakkinda 
yayinladigi bir incelemede de bu g6ru§u ileri surmektedir. bkz: "Oguz Etnolojisine Dair Tarihi Notlar", 
s. 186vd. 

46 Turkmenlerin soykutugu uzerine genis bir soykutuk kitabi yazan Ebulgazi Bahadir Han'in 
eseri ile Osmanh vekayinamelerinde verilen soykutukleri arasinda (Yafes ve Oguz Han kisimlan 
dismda) bir paralellik kurmamiz zor gorunmektedir. Karsilastinniz: Ebulgazi Bahadir, s. 29 vd. 

47 Koprulu burada ornek olarak Abdulkadir inan'in su makalesini ornek olarak veriyor: "Orun 
ve Ulus Mes'elesi", Turk Hukuk ve iktisat Tarihi Mecmuasi, C. I, istanbul, 1 931 . s. 121-131. Ancak bu 
makalede Koprulu'nun vermek istedigi izlenime uyacak dogrudan bilgiler bulunmaz. inan genellikle, 
Hazar otesi Turkmenler arasindaki geleneklerden soz eder ve bunlann kimilerinin gunumuze kadar 
yasadiklanni vurgular 

48 Hatiroglu isyani hakkinda bkz: Osman Turan, Selguklular Zamaninda Turkiye, istanbul, 
1971. s. 537 vd. 

49 Uzungarsih Yazicioglu Ali'nin Selguknamesi'ne dayanarak bu gocugun Osman Bey'in 
kuguk oglu oldugunu kaydeder. bkz: Osmanh Tarihi, c. I, s. 99. dn 3. 

50 §ukrullah, s. 51. yukanda §ukrullah'in soykutuk kayitlanni verirken bu olayi anlatmistik. 

51 Gibbons Osmanh Devleti'nin bu 400 Turkmenin uctaki Rumlan Musluman yaparak yeni bir 
milletin dogmasi yoluyla kurulabildigi dusuncesindedir. bkz. Osmanh Devletinin Kurulusu, s. 13 vd. 

52 RuhT, s. 377-378.; Lutfi Pasa, s. 21-22. 

53 ismail Hakki Uzungarsih, "Gazi Orhan Bey Vakfiyesi724Rebiulevvel-1324 Mart", Belleten, 
V/19, s. 283). 

54 Tayyib Gokbilgin, "Osman I. " Mad. iA, c. IX. s. 433. Kiraz Hamdi Pasa'nm Hanedan-i Al-i 
Osman adh eserinde (Suleymaniye Kut. Yazmalar No: 2173 varak: 3) Osman Gazi'nin dogum tarihi h. 
656 (M. 1257) olarak veriliyor. Bu kaynak igin degerli meslektasim Selahattin Onder'e tesekkur 
borgluyum. 

55 Uzungarsih, "Gazi Orhan Vakfiyesi", Belleten, V/19, s. 284 vd. 



176 



56 Tayyib Gokbilgin, "Orhan" mad. iA, c. IX, s. 399; aynca Kiraz Hamdi Pasa, ayni eser, 
varak: 5; Hammer Orhan Bey'in dogum tarihini 1288 olarak verir. Buyuk Osmanh Tarihi, istanbul, 
1993. 1/71. 

57 Uzungarsih, Osmanh Tarihi, c. I, s. 99. dn. 3. 

58 §ukrullah, s. 51. Burada yazanmizin Karakoyunlu hukumdan Mirza Cihansah'a yaptigi 
elgilik sirasindaki yasadiklanna iliskin olarak anlattiklarmi kastediyoruz. 

59 Bkz: Turk Edebiyatinda ilk Mutasavviflar, 4. bs. Ankara, 1981 . S. 249. 

60 Ayni eser, s. 250. dn: 105. 

61 Faruk Demirtas (Sumer), "Osmanh Devrinde Anadolu'da Kayilar", Belleten, XII/47. 
(Temmuz 1948) s. 598-599; ayni yazar, Oguzlar, s. 221. 

62 Orkun, s. 355. 

63 Bkz: Oguzlar, s. 220. 

64 Her ne kadar Adnan Erzi Osmanh Devleti'nin kurucusunun admin Otman veya Ataman 
bigiminde de okunabilecegini ileri suruyor ("Osmanh Devleti'nin Kurucusunun ismi Meselesi" Turkiyat 
Mecmuasi, VII-VIII/1 (1942) s. 323-326. ) ise de bu okunuslar kuskuludur. 

65 Yinang, "Ertugrul Gazi", s. 334-335. 

66 Huseyin Namik Orkun gahsmasinda Beypazan'na bagh olan Kizilsaray'da yaptigi alan 
gahsmasinda Gunduz Alp'in turbesini gordugunu belirterek turbenin bir de fotografini verir. Ayni eser, 
s. 351. 

67 Fahamettin Basar, "Ertugrul Gazi" mad. TDViA, c. IX s. 314. Yazar yukanda zikredilen 
ifadesinde Osman Bey'in elimizde bulunan yegane sikkesine atifta bulunuyor ki bu sikkenin on 
yuzunde Osman bin Ertugrul Abdullah arka yuzunde ise Osman bin Ertugrul ibareleri bulunmakta olup 
sayin yazann Gunduz Alp adini kaydetmesi herhalde bir yanhs anlama sonucu olsa gerektir. Osman 
Bey'in sozu edilen sikkesi igin bkz: ibrahim Artuk, "Osmanh Beyligi'nin Kurucusu Osman Gazi'ye Ait 
Sikke" Birinci Uluslararasi Turkiye'nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920) Kongresi Tebligleri, 
Ankara, 1980. S. 27. Burada unutmadan sikkenin uzerindeki ibarenin HadTdT'nin kaydina aynen 
uydugunu belirtmemiz gerekiyor. Kars: HadTdT, s. 43. 

68 Yinang, ayni yer. 



177 



Osmanh Devleti'nin Kurulu§unda Hizmeti Gecen Alpler ve Gaziler / Dog. 
Dr. Ahmet §im§irgil [s.99-106] 

Marmara Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Osmanh Devleti'ni kurmus olan hanedanin mensei ve Osmanlilann kuguk bir beylik iken buyuk 
bir devlet haline nasil geldigi sorusu, tarihgiler arasinda bir muamma gibi tazeligini korumaya devam 
etmektedir. Esasinda Osmanh Devleti'ni kuran hanedanin tarihi kayitlara, etnik incelemelere, 
geleneklere, mevcut damgalanna ve sikkelerine gore Oguzlann sag kolu olan Gun Han kolunun Kayi 
boyundan geldikleri kesinlesmis durumdadir.1 

Bunun aksine olarak gesitli gorusler ileri surulmus ise de2 higbiri ilim aleminde ragbet gormedigi 
gibi bu tezlerin sahipleri, goruslerini guglendirecek beige ve bilgilerde ortaya koyamamislardir. Buna 
ragmen en sonunda Osmanh Devleti'nin kuruculan ve onlann silah arkadaslan igin efsane sahsiyetler 
denecek kadar, ilmi kiymeti haiz olmayan fikirler dahi ileri surulebilmistir.3 

Surasi muhakkak ki Osman Gazi'nin dayandigi Kayi boyunun mevcudu kisa surede buyuk bir 
beylik teskil edecek miktarda gorunmemektedir. Ancak 1230'lu yillarda Anadolu'da gorulen Ertugrul 
Bey'in kudret ve itibar sahibi bir sahsiyet oldugu da anlasilmaktadir. Nitekim kendisine Sogut ve 
Domanig civan kislak ve yaylak olarak verildiginde o mintikada kisa bir surede soz sahibi olabilmistir. 

Bu durum Ertugrul Bey'in savasgi kisiliginden ziyade karizmatik yapisindan da kaynaklanmis 
olmahdir. O, bolgedeki gayrimuslim unsurlarla iyi geginmekte, buyuk bir ihtimalle arazi ve sair 
ihtilaflarda hakem rolu ustlenmekte, Muslim, gayrimuslim halklar arasinda bir baba rolu oynamakta ve 
herkes uzerinde saygi uyandirmaktadir. Kaynaklara yansiyan bazi hadiselerden onun Selguklu 
Sultani nezdinde de itibar sahibi oldugu ve yeri geldigince ug kuvvetleri komutani olarak savaslara 
katildigini da gormekteyiz.4 Bu faaliyetleri ve konumu Ertugrul Gazi'yi uglardaki Oguz boylanna 
mensup diger Turk asiret ve gruplarmin da tartismasiz lideri yapmis olmahdir. 

Nitekim Ertugrul Gazi'nin vefatindan sonra Osman Gazi'nin asiretin basina getirilmesinde, bu 
husus butun agikhgiyla ortaya gikmaktadir. Her ne kadar babasinin saghginda faal bir rol oynamasi, 
geng ve cesur olmasi sebebiyle asiretin basina gegtigi belirtilirse de diger beylerin ona biat etmeleri 
de onemli derecede etkili olmustur. Bu husus kaynaklarda soyle belirtilmektedir. 

Basa gegtigi gun ol ilin beyleri ve kethudalan huzuruna gikarak soyle dediler; Siz Kayi Han 
neslindensiniz. Kayi Han butun Oguz beylerinin Oguzdan sonra agalan ve hanlan idi. Oguz toresi 
mucibince Oguz neslinden kimse bulunmayinca hanhk ve padisahhk Kayi soyu var iken baska bir boy 
soyuna dusmez. Bundan boyle Selgukilerden bize medet ve gare yoktur. Memleketin gogu ellerinden 
gitti. Tatar onlann iistune galip gelmistir. Aynca merhum Sultan Alaaddin'in babaniza ve sizlere 
teveccuhu olmustur. Bu uglan size ol vermistir. Bu sebeple sizin han olmaniz gerekir. Sizde sultan ve 

178 



hanhga liyakat var. ittifak dahi bulunsun, zira saltanat ya ittifakla ya istihkakla (liyakat) olur. Bizde 
sizlere geregi gibi muti ve tabi oluruz. Ta kim bu taraflarda gonul hoslugu ile gaza edelim.5 

Goruldugu gibi Osman Gazi'ye kendi asiretinin yam sira gevredeki Oguz kabile ve oymak 
beyleri de gelerek tabiiyetlerini arz etmislerdir. Bu durum onun gucunu en ust seviyede tutmus 
olmalidir. 

Eski kaynaklarda Ertugrul ve Osman Gazi'nin en eski silah arkadaslanndan olarak Akgakoca, 
Abdurrahman Gazi, Hasan Alp, Konur Alp, Turgud Alp, Aygud Alp, Gundiiz Alp, Saltuk Alp, Kose 
Mihal, Samsa Cavus ve Kara Ali'nin adi sik sik fetihlerde gegmektedir. Bunlar bazen bir ve beraber 
olarak meydan savaslarma veya buyuk bir hisann zaptina katihyorlar bazen her biri bir kalenin 
muhasarasina gidiyor bazen de bir sehrin idare ve imannda bulunuyorlardi. En onemlisi gerek harp 
gerekse sulh esnasinda yapilacak her isten evvel mutlaka ulema mensuplarimn da katildigi bir 
istisare meclisi tertip ediyorlar ve kararlanm ondan sonra veriyorlardi. 

Dolayisiyla sanki gelecegin ug kitasina yayilacak, dunya siyasetine asirlarca yon verecek bir ulu 
devletin temellerini sabirla, gayret ve feragatle, ask ve arzuyla, muhabbet ve sadakatle atiyorlardi. 
Ashnda aralarmdaki iliskiler gozden gegirildiginde, Selguklulann son iki asnnda ve Beylikler 
Turkiyesi'nde gorulen aynhklar, sen-ben davalan, menfaat kaygilan sanki bu uc bolgesine hig 
ugramamisti. Herkes eski tabirle bas ve bug bildikleri Ertugrul Gazi ile ahfadma candan ve gonulden 
bagli olup her emrine olesiye muti idiler. Bu itibarla Osmanh Devleti'nin saglam ve koklu temellere 
oturmasinda Osmanh soyu ve ulema simfi kadar bu gazi alperenlerin de olaganustu katkilan oldugu 
inkar edilemez bir gergektir. 

Turgud Alp 

Osman Gazi'nin en yakin silah arkadaslanndan biri idi. Osman Gazi Bilecik'in fethi ile mesgul 
olurken onu inegol'u zaptetmek uzere gorevlendirmisti. Turgud Alp suratle gelerek sehri kusatti. Az 
sonra Bilecik ve Yarhisar'i zapteden Osman Gazi de gelerek kusatmaya katildi ve gazilere yagma 
iznini verdi. Osman Gazi'nin de katilmasiyla daha da gayrete gelen gaziler kisa surede inegol'u 
zaptettiler (699/1299-1300). Kalenin tekfuru olduruldu. Zira o, yillardir Muslumanlara buyuk eziyetler 
vermis olup pek gok kimseyi de sehit etmisti.6 

Osman Gazi 701/1 301 -1302'de inegol'un idaresini Turgud Alp'e verdi. 7 Bundan dolayi hegol 
yoresi Turgud ili seklinde anildi. Uzun bir sure inegol'un idaresinde bulunan Turgud Alp'in zaman 
zaman gaza hareketlerine de katildigi anlasilmaktadir. 

Nitekim 725/1 325'te Orhan Gazi ile birlikte Atranos'un fethine katildi. Buranin fethini ozellikle 
Osman Gazi gok arzu etmekteydi. Zira tekfurun babasi Koyunhisar harbinde yegeni Bayhoca'nin 
sehadetine sebep olmustu. Orhan Gazi kale onunde gorundugunde tekfuru daga kagarak beklemeye 
basladi. Maksadi gazilerin gekilmesinden sonra tekrar donerek kaleye sahip olmakti. Ancak Orhan 

179 



Gazi kendisini takip ederek tekfuru ve karsi koyanlan ortadan kaldirdi. Kale halkina aman vererek 
yerlerinde kalmalarim sagladi. Burasi o tarihten itibaren Orhaneli adiyla amlmistir.8 

Turgud Alp bu zaferden sonra gazileriyle birlikte Bursa muhasarasina katildi ve fetihte 
bulundu.9 Uzun bir omur suren Turgud Alp inegol yoresindeki hal ehli velilerden Geyikli Baba'ya 
samimiyetle bagh idi. 

Saltuk Alp 

Osman Gazi'nin sadik silah arkadaslan arasindadir. Tarihlerde ismine fazla rastlanmaz. 
Muhtemelen devamli Osman Gazi'nin yanmda bulunmus olmahdir. 

Osman Gazi Sakarya vadisine sefere giktiginda ulkenin guvenligini saglamak uzere oglu Orhan 
Gazi ile birlikte Kose Mihal ve Saltuk Alp'i gorevlendirmisti. Gergekten de firsattan istifade etmek 
isteyen Cavdarlu Tatarlan gelerek Karacahisar pazanni yagmaladilar. Bu sirada Eskisehir'de olan 
Orhan Gazi suratle gelerek yagmacilan Oynashisan denilen mevkide yakaladi. Mihal Gazi ve Saltuk 
Alp'le birlikte eskiya grubunu kisa surede dagittilar. Reisleri basta olmak uzere pek gogunu da esir 
ederek Karacahisar'a donduler.10 

Bursa'nin fethinde bulunan ve Osman Gazi'nin son nefeslerinde yanmda olan Saltuk Alp'in 
adina, bu tarihten sonra kaynaklarda raslanmamistir. 

Aygud Alp 

ilk fetihlerden itibaren Osman Gazi'nin yanmda yer alan namh yigitlerden biridir. Nitekim Osman 
Bey 701/1301-1302'de hukmu altinda bulunan beldeleri silah arkadaslarma dirlik olarak verirken 
Aygud Alp'e de inonu kalesini vermistir.1 1 

Aygud Alp, muhtemelen uzun bir sure inonu'nun idaresi ve iman ile mesgul olmustur. Onu son 
olarak izmit'in fethinde gormekteyiz. Orhan Gazi 728/1 327-1 328'de uzun suredir gazilerin hedefi ve 
Akgakoca'nin da vasiyeti olan izmit'i (iznikmid) almak uzere harekete gegmisti. O, kusatmanin uzun 
surebilecegini hesaplayarak denizden ve karadan gelebilecek butun yardim yollanni kesmeyi 
amagladi. izmit o sirada Kayserlerin soyundan Belakonya adinda bir prensesin yonetimindeydi. 
Yakininda bulunan ve Koyunhisar denilen kalede ise prensesin kardesi Kalayun hukum suruyordu. 
Emrinde bulunan guglu bir ordu ile sik sik Musluman koylerine saldinda bulundugu gibi firsat buldugu 
zaman gevrede dolasan Turk sipahilerine de saldirmaktan da geri durmuyordu. Onun zaranni ortadan 
kaldirmak ve muhasara sirasinda yardimini engellemek isteyen Orhan Gazi, Aygud Alp ile oglu Kara 
Ali'yi Koyunhisar'in fethiyle gorevlendirdi. 

Kalayun kendisine sonsuz bir guven duydugundan ve yillardir Turklere karsi garpistigindan 
teslim tekliflerini reddetti. Bir taraftan kalesini tahkim ederken diger taraftan da bizzat muhariplerinin 
basinda olarak kaleden Turklere ok yagdirmaya baslamisti. Ancak daha savasin basinda gogsune 

180 



isabet eden bir okla vurularak, kale burcundan asagiya yuvarlandi. §askinhk igerisinde kalan 
mudafiler ne yapacaklanni bilemeyip kale kapisini gazilere agtilar. Boylece Koyunhisar neredeyse hig 
savasilmadan fethedilmis oldu. Aygud Alp Kalayun'un kesik basim Orhan Gazi'ye getirdi.12 

Orhan Gazi bunu bir mizrak ucuna takarak iznik onune dikti. Prenses Belakonya bu hali 
gorunce derin bir uzuntu igerisinde hayatina dokunulmamasi kaydiyla sehrin kapisini Turklere agti.1 3 

Oglu Kara AN, kendi doneminde de pek gok fetihlere katilan namh kumandanlardandir. Aygud 
Alp'in soyundan gelenler, devletin gesitli kademelerinde onemli gorevler ustlenmislerdir. 

Kara AN 

Aygud Alp'in ogludur. Osman Gazi'nin ilk fetihlerinden itibaren basanlan ile adindan sikga 
bahsedilen komutanlardan biridir. 

1308'de Osman Bey'in emriyle Ulubat civannda Kite tekfuruna bagh memleketlerden 
Galios/Alyos adasini zaptetmekle gorevlendirildi. Kaleyi sulhen fetheden Kara AN buyuk kilisenin 
rahibini ailesi ile beraber Osman Gazi'nin huzuruna getirdi. Osman Gazi rahibin guzel kizini bu geng 
bahadirla evlendirdi.14 

Kara AN ayni yil Osman Gazi'nin Leblebici hisari, Lefke, Cadirh, Mekece, Akhisar ve Geyve'nin 
fethi ile neticelenen seferine istirak etti. Geyve'den sonra Tekfur pinan muhasara olundugunda ilhanh 
hukumdan Olcayto Han'in Coban Bey idaresinde buyuk bir orduyu Anadolu'ya sevk ettigi haberi 
ahndi. Bunun uzerine Tekfur pinannin zaptini Kara Ali'ye birakan Osman Gazi geri dondu. Kisa bir 
muddet iginde Tekfur pinanni zapteden Kara Ali elde ettigi ganimetleri Osman Gazi'ye gonderdi. 
Hizmetlerine mukafat olarak Tekfur pinan ve gevresi bu geng bahadira timar suretiyle verildi. Kara Ali 
bundan sonra idare ettigi bolgenin etrafini fethetmekle ugrasti. Geyve'ye tabi kalelerden Yenikale, 
Onde ve Yanikgahisar'i Osman Gazi'nin memleketleri arasina katti.1 5 

Orhan Gazi donemindeki fetih hareketlerine de Kara Ali Bey'in aktif olarak katildigi 
gorulmektedir. Nitekim Koyunhisan kalesini babasiyla birlikte fetheden Kara Ali, bu muzafferiyetle 
izmit'in fethini de kolaylastirmis oluyordu. Zira kardesi Kalayun'un kesik basini goren izmit kalesi 
kumandani Prenses Belakonya, sehri Turklere teslim etti. 

izmit ve gevresinin fethi ile buralardaki muharip Rumlann Hereke kalesine yerlestikleri ve burayi 
iyice tahkim ederek us edindikleri haberi Orhan Gazi'ye ulasinca burayi zaptetmek uzere Kara Ali Bey 
gorevlendirildi. Suratle gelerek kaleyi kusatan Kara Ali Bey hucum uzerine hucum tazeleyerek kaleyi 
bir an once fethetmek istedi. Ancak bu sirada gozune ok isabetiyle yaralandi. Tarihlerin ifadesiyle 
arslanlan tava getiren yigiti bu aci da durduramadi ve harekata devamla kaleyi kisa surede 
dusururken aman dileyenlere dokunulmamis karsi koyanlar ise kihgtan gegirilmistir. Kaledeki 



181 



savasgilar istanbul yonune dogru gekilip giderlerken halk ise kalede kalarak Turklerin idaresinde 
yasamayi kabul etmistir.16 

Kara Ali'nin ismi son olarak Orhan Gazi'nin Bizans ile yaptigi Pelekanon meydan 
muharebesinde geger. Kara Ali'nin oglu Kara Timurtas Rumeli fatihlerindendir. Fevkalade 
basanlanyla Osmanli devletinde vezirlik ve beylerbeyiligi uhdesine alan ilk kisidir. 

Samsa Qavus 

Ertugrul ve Osman Gazi'nin sadik dost ve silah arkadaslanndandir. Osmanli devletinde Qavus 
unvanmi kullanan ilk kisidir. 

Samsa Cavus'un Ertugrul Gazi ile birlikte kendisine bagh asiret ve obalarla Sogut'e geldigi 
rivayet olunmaktadir. Ancak Samsa Cavus'un ailesi gok kalabalik oldugundan inegol Rumlannin 
tazyikinden bunalarak Sogut'ten aynlmis ve Mudurnu yoresine gog etmistir. O, buradaki Rumlara 
mudara (dini ve huzuru igin dunyalik verme ve guler yuz gosterme) ile varhgini ve gegimini 
surdurmeye baslamistir.17 

Osman Gazi Sankaya ve Sorgun uzerine sefere giktiginda Samsa Qavus'la karsilasti. Samsa 
Qavus baba dostu bu geng muharibe her bakimdan yardimci oldu. Onlan Bolu yolu uzerinde yer alan 
Tarakli, Goynuk ve Mudurnu taraflanna goturdu. Osman Gazi buralan idaresi altina aldiktan sonra 
Samsa Qavus'a itaat etmelerini buyurup geri dondu.18 

Osman Gazi 17 sene sonra Sakarya yonunde ikinci seferine giktiginda yine Samsa Qavus 
yardimcisiydi. Lefke ve Qadirh'ya vardiklannda her iki kalenin tekfurlan da aman dileyerek kalelerini 
teslim ettiler. Samsa Qavus bu iki kalenin has olarak kendisine birakilmasim rica edince Osman Gazi: 

Bu dogru bir hareket olmaz. Zira bize itaat edenlerin mulklerini ellerinden alirsak, sonra bize 
kimse itaat etmez ve daima savasmaya mecbur oluruz, diyerek ricasini kabul etmeyip tekfurlan 
yerlerinde birakti. Samsa Qavus'a ise kendi haslanndan Yenisehir yakinlanndaki bir kaleyi vererek 
gonlunu hos eyledi.19 Burasi halen Qavus koyu adiyla anilmaktadir. Ardindan Mekece, Akhisar ve 
Karagepis hisarlan feth olundu. 

Samsa Qavus bundan sonra fetihlerde daha aktif bir rol almaya baslamistir. 1317'de Orhan 
Gazi ile sefere gikarak iznik yolu uzerindeki Karatekin hisannin fethinde bulundu. Orhan Gazi fethi 
muteakip Samsa Qavus'u kalenin komutanligina atadi.20 Samsa Qavus bundan sonra gazileriyle 
devamh surette iznik uzerine akin hareketlerinde bulundu. Kalenin fethini kolaylastiracak faaliyetler 
igerisinde oldu. 

731/1330 yihnda Bizans ile yapilan Pelekanon meydan muharebesine de katilan21 Samsa 
Qavus'un bu tarihten az sonra vefat ettigi sanilmaktadir. Kabri Mudurnu yakinlannda Haci Musalar 
koyundedir. 

182 



Konur Alp 

Osman Gazi'nin en meshur silah arkadaslanndandir. Muhtemelen baslangigtan itibaren butun 
savaslannda bulunmus olmahdir. Ancak ismi ilk kez Orhan Gazi He birlikte katildigi Akyazi ve Kocaeli 
uzerine duzenlenen seferde geger. Osman Gazi artik gaza hareketinin basina oglu Orhan Bey'i 
getirirken en unlu ve guvendigi kumandanlanni da ona yoldas etmistir. Nitekim kaynaklarda yirmi 
senelik sadakat ve cenk ile tecrube edilmis en cesaretli silah arkadaslanndan dordunu Kose Mihal, 
Abdurrahman, Konur Alp ve Akgakoca'yi ona katti, denilmektedir.22 

Bu seferde Kara Cepis ve Alp/Ebe suyu hisarlan ahndi. Kendisine Kara Cepis hisan verilen 
Konur Alp, Akyazi cihetine akinlarla gorevlendirildi. Akyazi'da Tuzpazan'ni zaptettikten sonra 
Uzuncabel'de dusmanlarla iki gun kanli garpismalar yapti. Bursa'nin ahndigi sirada Konur Alp de 
Akyazi, Konurapa/Konrapa (Duzce), Bolu ve Mudurnu'yii Turklerin idaresine katiyordu.23 

Bursa fethedildikten sonra Orhan Gazi Konur Alp, Akgakoca ve Gazi Abdurrahman gibi tecrubeli 
beylerini istanbul yolu uzerindeki kalelerin fethiyle gorevlendirdi. Bu komutanlar kisa surede ve 
kolayhkla Kandira, Samandira ve Aydos gibi mustahkem mevkileri zaptettiler.24 

Konur Alp, iznik fethinin hazirhklan sirasinda muhtemelen 1328 yilmda vefat etti. Nasi 
Konurapa'ya defnedildi. Hammer'in ifadesiyle harp sevkiyatlannda defalarca gignedikleri topraklar 
simdi onun na'sim 6rtuyordu.25 

Gazi Mihal 

Osman Gazi'nin silah arkadasi ve vefakar dostu. Bizans imparatorlugu'nun hudut kalelerinden 
Bilecik vilayetinin dogusunda yer olan Harmankaya ve havalisinin beyi idi. 

Osman Gazi'nin Eskisehir beyi ile yaptigi bir muharebede karsi tarafta bulunan Kose Mihal esir 
edilmisti. Osman Bey, Kose Mihal'in tavirlanndaki asalet, cesaret ve yigitligine bakarak kendisini 
affetti ve gok gegmeden de bu ikili iyi bir dost oldular. Kaynaklarda Kose Mihal'in devamli Osman Gazi 
ile beraber oldugu ve gazilerin her hizmetini Harmankaya halkinin gordugu vurgulanmaktadir. Osman 
Gazi'nin ise kendisine itimat ve guveni tamdi. Zor bir mesele ile karsilassa onunla mesveret ederdi.26 

Osman Gazi Bolu yolu uzerinde gergeklestirilen Tarakh, Goynuk ve Mudurnu'nun fethi ile 
neticelenen seferinde yolu ve yoreyi iyi bilen Kose Mihal'in bulunmasim arzu etmisti. Kendisine 
Tarakgi Yenicesine hucum edelim deriz. Sen ne dersin? deyince o, Hanim; Sorgun uzerine 
Sankaya'dan Bestas'tan gegelim ki Sakarya suyunu rahat asahm. Hem gaziler bize o taraftan gelirler. 
Mudurnu ilini dahi vurmaya kolaydir. Hem o il mamurdur. Samsa Cavus'da o ile yakin yerdedir. Ona 
da haber verelim ki bir firsat oldugu demde bize bildirsin. Sozleriyle seferin guzergahini ve projesini 
de tespit etmis oldu. Osman Gazi bu seferden tarn bir basan ve buyuk ganimetlerle dondu.27 



183 



Kose Mihal'in Osman Gazi'ye saygi ve baglihgi gergekten gok fazla idi. Kizini Kalanus'un 
ogluna nikahladiginda yoredeki Bizans tekfurlannin yam sira Osman Gazi'yi de dugune davet etmisti. 
Osman Gazi dugune digerlerinden daha fazla hediyelerle geldi. Kose Mihal ashnda Rum tekfurlanm 
Osman Gazi ile asina kilmaya, onu sevmeye ve dostluk kurdurmaya galisiyordu. Ancak digerleri Kose 
Mihal'in banssever tekliflerini dinleyecek yerde, onu kendileriyle ittifak edip Osman'i ortadan 
kaldirmaya davet ettiler. Zira onun gittikge artan gug ve kudreti onlan endiselendirmeye baslamisti.28 

Nitekim gok gegmeden aradiklan firsati buldular. Bilecik tekfurunun Yarhisar beyinin kizi ile 
yapilacak dugunune Osman Gazi'yi de davet edecekler ve orada elbirligi ile ortadan kaldiracaklardi. 
Mihal Gazi ise tekfurlann hazirladiklan plandan, dostunu zamaninda haberdar ederek tehlikeden 
kurtardigi gibi Yarhisar ile Bilecik'in zaptina da sebep oldu.29 

Kose Mihal'in Turkluge ve Osman Gazi'ye muhabbeti gun gegtikge artti ve 1313 yihnda 
ecdadinm dinini terk ile Musluman oldu ve Abdullah adini aldi. Kose Mihal'in 1305, 1308 veya 1313 
tarihlerinde Musluman olduguna dair farkli kayitlar mevcuttur. Onun genel olarak 1313'te Osman 
Bey'in daveti uzerine Musluman oldugu kabul edilir. Osman Gazi uzunca bir aradan sonra bu senede 
Sakarya hattina sefere gikacagi zaman Kose Mihal'i yine orduya davet etti. Geldiginde kendisine izzet 
ve ikramlarda bulundu. Sohbet sirasinda; 

Bunca zamandir ki bizimle muhabbet edersin. Kendi irkdaslannla dusmanlik edip bize sadakat 
gosterirsin. CCimle alem bize agyar iken sen yar-i vefadar oldun. Bizimle gul gibi agilip 
dusmanlanmizin gozune har (diken) oldun Can u gonulden bu kadar dostlugun ve tamam sadakatin 
var iken layik midir ki dinimize munkir olasin sozleriyle onu islam'a davet etti. Kose Mihal bu sozler 
uzerine muhakkak ki uzun bir suredir belki de dusunmekte oldugu islamiyeti severek kabul etti. Bu 
duruma gok sevinen Osman Gazi ona hil'at giydirdi.30 

Bazi kaynaklarda ise onun daha erken bir tarihte ruyasinda Peygamber Efendimizi gorerek 
Musluman oldugu ve Osman Gazi'ye gelerek mujdeledigi bildirilmektedir.31 

Osman Gazi Akhisar ve Lefke seferine gikarken Gazi Mihal'i Orhan Bey ve Saltuk Alp'le birlikte 
guvenligi saglamak uzere Karacahisar'da birakti. Bunlar Karacahisar pazanna baskin yapan Cavdarlu 
tatarlanni perisan ettiler.32 Yine Osman Gazi 1317'den itibaren gaza hareketinin basma oglu Orhan'i 
getirdiginde onun bas yardimcilanndan ve musavirlerinden biri olarak Gazi Mihal'i tayin etti. Bundan 
sonra devamli Orhan Bey ile birlikte hareket eden Mihal Gazi once Kara Cepis Alp suyu ve Kara 
Tekin hisarlarmin fethinde bulundu. Atranos'un zaptinda muhim rol oynadi.33 Bursa'nin fethine 
katildi. Orhan Gazi onu kaleyi sulh yoluyla teslim etmeye ikna igin tekfura gonderdi. Mihal Gazi savas 
halinde basma gelecekleri tekfura hatirlatarak ona nasihat ve tavsiyelerde bulundu. Kurtulus igin tek 
yolun kaleyi teslim etmek oldugunu bildirip, canma ve malina dokunulmayacagi garantisini verdi ve 
tekfuru ikna etti. Tekfur kaleden aynlmasi sirasinda koruma isteyince Mihal Gazi ondan otuz bin altin 
talep etti ve aldi.34 Boylece fethin kolayhkla gergeklesmesini sagladi. 

184 



Bursa'nin fethinden sonraki gazalarda adi gorulmeyen Mihal Gazi'nin vefat tarihi 
bilinmemektedir. Turbesi Mihalgazi nahiyesinin Ermeni koyu yanindadir. 

Osmanh tarihlerinde XVI. asir sonlanna kadar faaliyetleri gorulen Mihalli akincilan Gazi Mihal 
Bey'in ogullan ve torunlandir. Gazi Mihal'in AN ve Aziz adlannda iki oglu bilinmektedir. 

Abdurrahman Gazi 

Osmanh Devletinin kurulusunda buyuk hizmetleri gegen mucahit kumandanlardandir. Osman 
Gazi'nin sadik silah arkadaslanndan olup fetihlerde yardimcilanndan biriydi. Osman Gazi 1317 
yihndan itibaren kenara gekildikten sonra Abdurrahman Gazi'yi akinci kollanndan birinin basina 
getirdi. Orhan Gazi ile birlikte once Kara Cepis ve Alb/Ebe suyu hisarlanni ardindan Kopruhisar'ini 
zaptettiler. Daha sonra iznik fethini kolaylastirmak uzere mustahkem Kara Tekin hisan uzerine vanp 
aldilar.35 

Orhan Gazi bu fetihlerden sonra Samsa Cavus'u iznik'in kusatmasiyla, Abdurrahman Gazi'yi ise 
Bizans'tan gelebilecek yardimlan ve tehlikeleri onlemekle vazifelendirdi. Nitekim Abdurrahman Gazi 
istanbul'dan gemilerle Yalova'ya gikanlan kuvvetleri bir baskinla dagitti.36 Boylece Bursa'nin fethine 
kadar ug beyi olarak hizmet gordu. Bursa'nin fethinde bulundu. 

728/1327-1328 yilinda Konur Alp ile birlikte Aydos'un fethi igin gorevlendirildi. Kalenin guglu ve 
yuksek duvarlan hucumlan neticesiz kihyordu. Ancak kale kumandanmin kizi surlardan Turkleri 
seyrederken daha once ruyasinda kendisini sikintidan kurtardigini gordugu bir yigidin-ki o 
Abdurrahman Gazi idi-karsi saflarda garpistigina sahit oldu. Derin bir askla baglandigi gence bir 
mektup yazarak tasa sanp firlatti. Kizin plani geregince geceleyin Abdurrahman Gazi, seksen kadar 
adamiyla gizlice agilan kapidan igeriye girdiler. Boylece kale kolayhkla gazilerin eline gegmis oldu. 

Abdurrahman Gazi birkag gun sonra Aydos'un fethi haberini Orhan Gaziye bizzat ulastirdi. 
Orhan Bey fethe vesile olan kizi Abdurrahman Gazi ile evlendirdi.37 Bilahare secaat ve yigitlikte 
buyuk bir sohret kazanan Kara Rahman bu izdivagtan dogmustur. 

Akga Koca 

Ertugrul ve Osman Gazi'nin en sadik ve namdar silah arkadaslanndandir. Nitekim Osman 
Gazi'nin inegol beyi ile ilk garpismasindan once, danistigi beyler arasinda ve ardindan vuku bulan 
muharebede o da vardir. Bu tarihten Orhan Gazi'nin babasina vekalet etmeye basladigi 1317 yilma 
kadar, seferlerde ismi gegmez. Ancak bu husus onun savaslara katilmadigi manasina gelmez. Zira 
Osman Gazi oglunu seferlere komutan tayin ederken yirmi senelik sadakat ve cenk ile tecrube edilmis 
en cesaretli silah arkadaslanndan dordunu ki bunlardan birisi de Akgakoca'dir38 ona yardimci tayin 
eder. 



185 



Akgakoca 1317'de Kara Cepis, Alp suyu hisarlannin fethine katildi. Orhan Gazi Alp/Ebe suyu 
hisanni Akgakoca'ya verdi.39 1320 senesinde yanindaki dilaverlerle birlikte izmit ve havalisini fetihle 
gorevlendirildi.40 Ayan suyu Sapanca golu tarafindaki Beskopru'deki bir mevkiyi ordu konagi edinen 
Akgakoca artik gunlerini gevredeki dusmanlannin ustune at kaldirmak, onlan tutsakhk zincirine 
vurmakla gegirmeye basladi. Akinlanni Akova'ya kadar ilerletti. Buradaki mevkileri bir bir Osman 
Gazi'ye boyun egdirmeye basladi. 

Akgakoca bundan sonra Orhan Gazi'nin emriyle fetih hareketinin yonunu Karadeniz ve istanbul 
bogazina dogru gevirdi. Kandira ve Ermenipazan (Akmese) kalelerini aldi (1326). Ardindan Konur 
Alp'le birlikte Samandira uzerine yuruduler. Tekfurun olen oglunun cenaze toreni igin askerleriyle 
birlikte kaleden gikmasi gaziler igin buyuk firsat oldu. Derhal kale ile cenazeyi izleyen dusman 
askerlerinin arasina girerek donus yollanni kestiler. Saskina donen dusmanlar gugsuzluk ve yilgmlik 
igerisinde etrafa dagildilar. Tekfurunun gaziler tarafindan yakalanmasiyla Samandira kalesi de 
kolayhkla elde edilmis oldu. Samandira hisan kendisine mulk olarak verildi.41 Bundan sonra Konur 
Alp ve Abdurrahman Gazi ile Aydos'un fethini gegeklestirdiler. 

Kandira, Samandira ve Aydos'un fetihlerinden buyuk memnuniyet duyan Orhan Bey, 
Akgakoca'yi iznik uzerine akin yapmakla gorevlendirdi. Omru Rum tekfurlan ile gazalarla gegen bu 
buyuk Turk kumandani izmit-Uskudar arasindaki yerlere akinlarda bulunurken 1328 yilinda vefat 
etti.42 Kabri Kandira yakinlanndaki birtepe uzerindedir. 

Akgakoca'nin gayretleriyle Turk hakimiyeti altina alinan izmit ve gevresine, sonradan onun 
ismine izafeten Kocaeli denmistir. Aynca gunumuzde Bolu iline bagh Akgakoca ilgesi de onun adini 
tasir. Haci ilyas adinda bir oglunun oldugu bilinmektedir. Torunu Fazlullah ise once kadi sonra da 
vezir olarak Osmanh siyasetinde onemli roller ustlenmistir. 

Kara Mursel 

Kaynaklarda Orhan Bey zamanmda sahnede gorulur. Muhtemelen izmit'in fethinde 
bulunmustur. Orhan Bey izmit'i buyuk oglu Suleyman Pasa'nin idaresine verdiginde gevre illere de 
tayinler yapmisti. Bu husus Asikpasazade de; Kara Mursel denilen bir bahadir er var idi ol kenan 
(yani kendi adini tasiyan yoreyi) ona timar verdiler. Ermeni pazanni Yahsilu'ya verdiler. Kandira 
vilayetini Akbas'a verdiler. imdi bunlann neslinden simdi dahi vardur, denilerek anlatilmaktadir.43 

Ve Digerleri 

Bu komutanlardan baska kaynaklarda ismi gok az gegen ancak uzun yillar onemli gorevlerde 
bulunduklan anlasilanlar vardir. Nitekim Osman Gazi'nin dirlik tevcihi sirasinda (1301) Yarhisar'in 
idaresine getirdigi Hasan Alp igin; bir yarar yoldas idi. Kendileriyle beraber Sogut'e gelmisti44 ifadeleri 
kullanilmaktadir. 



186 



Osman Gazi 1302'de iznik'i kusatmis ancak surlannin saglamhgi sebebiyle dusurememisti. 
Bunun uzerine kaleyi devamh surette tazyik edebilmek ve teslime zorlamak igin yakimna bir hisar 
yaptirdi. igine levazim ve muhimmati konulan hisann serdarhgina Taz AN getirildi. Bir kisim 
kaynaklarda Targan adi ile zikredilen45 bu komutan; savasta yuz kisiden yuz dondurmez bir yigit 
olarak anlatilmaktadir. O, kalede dizdar bulundugu sirada izniklileri taciz igin butun gayretini sarfetti. 
Onlar ile birkag defa muharebe yapti.46 Boylece iznik'i fethe hazir hale getirebilmek igin gece gunduz 
gali§ti. 

Osman Gazi'nin iznik gibi abluka altina aldirdigi bir diger onemli Bizans Kalesi de Bursa idi. 
Buranin da guglu surlanni asamayacagini anlamis ve devamh tazyik igin biri Kaphcalar, digeri dag 
tarafinda olmak uzere iki hisar yaptirmisti (714/1314-1315). Bunlardan dag yakasindaki hisara 
kendisine hudutsuz baghligi ile taninan kullanndan Balabancik'i basbug atamisti.47 Balabancik diger 
hisann komutani Aktimur'la birlikte on yil Bursa'yi abluka altinda tuttular. Oyle ki sehirde kithk had 
safhaya ulasmis, higbir yerden yardim alamayan halkinda dayanma gucu tukenmisti. Serbestge gekip 
gitmelerine musaade olunmak sartiyla kaleyi sulh yoluyla teslim edecekleri anlasilmca bu iki unlu 
komutan Osman Bey'e haber saldilar. Boylece onlann gergekten sadikane hizmetleri sonucunda 
Bursa harpsiz ve kayipsiz kolayhkla ele gegirilmis oldu. 

Samsa Cavus'un kardesi Sulemis de bahadir bir kimse idi, yoldasliga yarar erdi denilerek 
anlatilmaktadir.48 

Ote yandan Osman Gazi'nin kardesleri ve yegenleri de kurulus yillannda tarn bir nefer gibi 
hizmet etmis bu ugurda canlanni vermislerdir. Nitekim inegol tekfuru ile Ermeni derbendinde yaptigi 
savasta aile ilk sehidini verdi. Kaynaklarda gaziler iginde dolunay gibiydi, harp meydanlarimn eriydi 
denilerek 6vulen49 Osman Gazi'nin kardesi Saru Yati'nm oglu Bayhoca olduruldu. Nasi muharebe 
sahasina yakin Hamzabey koyu civannda harap bir kervansaray yaninda defnedildi.50 

Osman Gazi 686/1 287-1 288'de ise inegol ve Karacahisar tekfurlannin muttefik kuvvetlerine 
karsi Ekizce'de kanh bir savas yapti. Burada dusman bozularak kagti ise de bu kez kardesi Saru 
Yati'yi kaybetti.51 Kabri Sogut'te Ertugrul Gazi turbesindedir. 

Osman Gazi igin diger buyuk kardesi Gunduz Alp ise hem vazgegilmez bir damsman hem de 
seferlerde en onemli bir komutani durumundaydi. Eskisehir beyinin saldinsina beraberce karsi 
koymuslardi. Bu savasta Kose Mihal'i esir etmisler ise de Osman onu yigitligine bagislayarak 
affetmisti. Goynuk ve Tarakh Yenicesine yapilan akinda Gunduz Alp de vardi.52 

Osman Gazi 698/1 298-1299'da Bilecik, Yarhisar ve inegol'un fethinden sonra Selguklu tahtinda 
da meydana gelen degisiklikler sebebiyle, istiklalini ilan ettiginin isareti olmak uzere bagimsiz 
hareketlere basladi. 1301'de beyligini bes idare bolgesine ayirarak her birini savaslarda yararhklanni 
gordugu ve guvendigi beylerine tahsis etti. Bu sirada Gunduz Alp'e de Eskisehir'in idaresini verdi. 53 

187 



Ancak Gunduz Alp muhtemelen ayni sene igerisinde meydana gelen Koyunhisar harbinde sehid 
du§tu.54 

Beylik merkezini Yenisehir'e tasiyan Osman Gazi'nin tek hedefi sadece 25 km.'lik bir mesafede 
bulunan Bizans'in en muhim sehirlerinden iznik'i fethetmekti. Kopruhisar'i zaptettikten sonra iznik'in 
muhasarasina baslandi ise de Bizans'tan yardimci birliklerin geldigi duyulunca kaldinldi. Bursa, 
Atranos, Kestel ve Kite gibi komsu Rum beyleri de onun faaliyetlerine son vermek uzere ittifak 
etmislerdi. iste bu ittifaka Bizans'tan da Muzalon kumandasinda iki bin kisilik yardimci kuvvet gelmesi 
Osman Bey'in durumunu guglestirdi. Bizans kaynaklannin ifadesine gore bes bin kisilik bu muttefik 
ordusunu Osman Gazi Koyunhisar mevkiinde yapilan siddetli bir savasta bozguna ugratti. Muzalon 
canini guglukle kurtanrken Gunduz Alp'in oglu Aydogdu da sehid dustu.55 Osman Gazi bu cengaver 
yegeninin olumu karsisinda uzuntuden gozyaslanni tutamadi.56 Diger Osmanli kaynaklannda 
gorulmemesine ragmen Kemalpasazade bu savasta Aydogdu'nun yam sira babasi Gunduz Alp'in de 
vefat ettigini yazar. Kabirleri Koyunhisar'a giden yol uzerindedir. 

Osman Gazi'nin ilk donemde faaliyetleri gorulen diger bir yegeni de Aktimur'dur. Kaynaklar onun 
babasinin ismi konusunda sessizdirler. Ancak Osman Gazi'nin en sevdigi, guvendigi, yigit ve 
kabiliyetli beylerden biri olmahdir. Zira Osman Gazi Karacahisar'in fethinden sonra kale tekfurunu bol 
ganimetlerle Selguklu sultanina goturme gorevini bu yegenine vermistir. Orada en guzel bir sekilde 
amcasini temsil eden Aktimur, Selguklu sultanindan gok izzet ve itibar gormustur. Osman Gazi'nin 
faaliyetlerinden son derece memnun olan Selguklu sultani ona hizmetlerine mukafat olarak 
Karacahisar'i malikane olarak verdigi gibi sancak, tabl, alem ve tug gibi saltanat alametlerini de 
gonderdi. Osman Bey yegeni Aktimur bu hediyelerle geldigi sirada, onu istikbal igin birkag adim 
ilerledi. Mehter cenk havasi galarken, elleri gogsu uzerinde kavusturulmus olarak hurmetkar birtavirla 
durdu.57 Halefleri de Fatih'e kadar bes vakit namaz zamanlannda mehter gahndigi sirada bu kaideye 
riayet etmislerdir. 

Aktimur'un bundan sonraki en muhim gorevi Bursa'yi tazyik igin yaptinlan iki hisardan Kaphcalar 
tarafindakinin serdarhgi olmustur. Diger hisann komutani Balabancik ile birlikte on yil Bursa'yi abluka 
altinda tutan Aktimur kalenin fethinde en muhim rolu oynadi.58 Bursa'nin fethini muteakip Akgakoca 
ile birlikte Akova'da fetihlerde59 bulunan Aktimur'un sonraki faaliyetlerine ve vefatina dair bilgi yoktur. 

Buyuk tarihgi Halil inalcik; "Bir milletin veya devletin tarihi yazihrken dunya kamuoyunda 
yerlesmis belli bir imaj, dostluk ve dusmanhk, siyasi ideolojiler, yeni kultur yonelisleri gergegi saptinr, 
abartir veya karalar. Bu kaginilmaz bir aim yazisidir. Osmanli tarihi bu bakimdan en gok saptinlmis, 
tek yanli yorumlanmis bir tarihtir."60 diyerek gunumuzde bu devlet hakkinda ortaya konulan yanhs ve 
yanh fikirlerin temel nedenini bir bakima agiklamaktadir. Gergekten de gunumuz yazarlanndan Colin 
Imber; Osmanlilann kokenleri hakkinda yazdigi bir makalesinde Osman Gazi ve Onun yakinindaki 
silah arkadaslannin bir hayal urunu olduklanni agiklar. Ona gore; gagdas bir tarihginin yapabilecegi en 
iyi sey Osmanli tarihinin baslangicinin bir kara delikten ibaret oldugunu kabul etmek olacaktir. Bu 

188 



deligi doldurmak yonundeki her girisim yalnizca masallann sayisini arttirmakla sonuglanacaktir,61 
demektedir. 

C. Imber'in bu tip ifadelerini degerlendiren ilber Ortayh; "Bu yazdiklan hep palavradir. Gayet 
kolay kihg salladigini veya Fransizlann tabiriyle agik kapi omuzladigim goruyorsunuz. O, bu 
anlatilanlann ve nakledilenlerin hepsi yalandir efsanedir, gergekle ilgisi yoktur diyor. Bunu soylemek 
gok zordur. Cunku gergekle ilgisini tespit igin hakikaten gergegi nakleden verileri bulmaniz lazimdir.62 
diyerek siddetle tenkit etmektedir. 

Gergekten de tarihi kayitlar, toponomi arastirmalan ve kabir yerleri Osman Gazi ve silah 
arkadaslanm haber vermektedir. Onlan efsane diye adlandirmak, gunumuzde onlara ait Balkanlarda, 
Arabistan'da ve daha pek gok imparatorluk bakiyesi topraklardaki eserlerini de ortadan kaldirmaya 
yonelik faaliyetleri yurutenlerin bir organizasyonu olmalidir. 

Bir vakfiyenamede; "Bizden sonra bizi tanimak isterseniz, biraktigimiz eserlere bakin. Cunku 
bizi en iyi tanitan eserlerimizdir" der.63 Osmanli devletini ve onun ug kitadaki azametini gorenler, bu 
devletin banilerini en iyi sekilde idrak edeceklerdir. 

1 Fuad Koprulu, Osmanli Devletinin Kurulusu, Ankara 1984, s. 68-73; i. Hakki Uzungarsih, 
Osmanli Tarihi, I, Ankara 1972, s. 97-101; Halil inalcik, "Osmanli Devletinin Kurulus Problemi", Dogu 
Bati (yil 2/7 Temmuz 1999), s. 9-22; M. Tayyib Gokbilgin, Osman I, islam Ans., 95. cuz, istanbul 
1979, s. 432-433; Fehamettin Basar, Osmanhlarin Mensei ve Kayilann Anadolu'ya Gelisi Hakkmda, 
Tarih Dergisi, sy. 36, ist. 2000, s. 69-80; Ugler Bulduk, Osmanli Beyliginin Olusumunda 
Oguz/Turkmen Geleneginin Yeri, Osmanli 1, Ankara 1999, s. 161-166; Faruk Sumer, Osmanli Devleti 
Kurucusu Osman Gazi ve Devri Me ilgili Bazi Meseleler Hakkmda Dusunceler, Turk Dunyasi 
Arastirmalan, sy. 80 (1992), s. 6-26; Ayni muellif, Kayi, islam Ans. c. 6, s. 462; Ayni muellif, Osmanli 
Devletinde Anadolu'da Kayilar, Belleten, s. 47 (Ankara 1948), s. 600-604; Fahriye Ank, Oguz Boylan 
ve Osmanogullan §eceresi, (P. Wittek'ten TercCime, Osmanli imparatorlugunun Dogusu isimli esere 
ilave), istanbul 1947, s. 69-112; Orhan F. Koprulu, Osmanli Devletinin Kurulus ve Gelismesindeki itici 
Gugler, Osmanli 1, Ankara 1999, s. 153-160. 

2 Z. Velidi Togan, Umumi Turk Tarihine Giris, istanbul 1981, s. 184-194; Gibbons, Osmanli 
imparatorlugunun Kurulusu (trc. R. Hulusi), istanbul 1928, s. 1-15; P. Wittek, Osmanli 
imparatorlugunun Dogusu (trc. F. Ank), istanbul 1947, s. 16-17; L Hami Danismend, Osman Gazinin 
nesep ve huviyeti, Turkluk Mecmuasi, sy. 3, istanbul 1939, s. 107-223; C. J. Heywood, "Osmanli 
Devletinin Kurulus Problemi: Yeni Hipotez Hakkmda Bazi Dusunceler", Osmanli 1, Ankara 1999, s. 
137-145. 

3 C. Imber, Osman Gazi Efsanesi, Osmanli Beyligi (1300-1389), istanbul 1997, s. 73-74. 

4 ibn-i Kemal, Tevarih-i Al-i Osman, I. Defter (haz. §. Turan), Ankara 1970, s. 45-46, 52-53. 

189 



5 Lutfi Pasa, Tevarih-i Al-i Osman, Suleymaniye Ktp, Yazma Bagislar, 468, s. 21-22. 

6 Asikpasazade, Tevarih-i Al-i Osman (Ali Bey nesri), istanbul 1332, s. 16; Hoca Sadettin 
Efendi, Tacu't-Tevarih, I, (haz. i. Parmaksizoglu), Eskisehir 1992, s. 36. 

7 Mehmed Nesri, Kitab-i Cihan-numa-Nesri Tarihi, I, (haz. F. R. Unat-M. A. Koymen), 
Ankara 1987, s. 131; Asikpasazade (Ali), s. 20; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 37; ibn-i Kemal 
(Turan), I, s. 139. 

8 Asikpasazade (AN), s. 28; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 183-184. 

9 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 131. 

10 Asikpasazade (AN), s. 24; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 160-161; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 
121; Hammer, Osmanh Devleti Tarihi, 1, (Ugdal Nesriyat), s. 85. 

11 Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 37; Muneccimbasi Ahmed Dede, Muneccimbasi 
Tarihi, 1, (gev. L Erunsal), s. 70; ibn-i Kemal ise Aygud Alp'e Eskisehir'in verildigini belirtir (s. 139). 

12 Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 60-61; Muneccimbasi (Erunsal), 1, s. 87. 

13 Uzungarsih izmit'in bu fetihten sonra elden giktigim ve 1337'de tekrar zaptedildigini 
belirtir. Bk. Osmanh Tarihi, I, s. 122. 

14 Uzungarsih, Osmanh Tarihi, I, s. 109; Gokbilgin, ayni madde, s. 438; Hammer bu adayi 
Kalo Limni adasi olarak gosterir. Bk. Osmanh Devleti Tarihi (Ugdal), 1, s. 81. 

15 Hammer (Ugdal), 1, s. 85. 

16 Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 63-64; Muneccimbasi (Erunsal), 1, s. 88. 

17 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 91; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 43. 

18 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 91-93; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 116-117. 

19 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 121; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 162-63; Muneccimbasi (Erunsal), 
1 , s. 75-76. 

20 ibn-i Kemal (Turan), I, s. 178-180; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 47. 

21 Hammer (Ugdal), 1, s. 105. 

22 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 125; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 172; Hoca Sadettin 
(Parmaksizoglu), I, s. 46; Hammer (Ugdal), 1, s. 85. 

190 



23 Asikpasazade (AN), s. 25-26; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 172; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 
125-129. 

24 Asikpasazade (AN), s. 32-34; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 137-143; Hoca Sadettin 
(Parmaksizoglu), I, s. 53-54. 

25 Hammer (Ugdal), 1, s. 111. 

26 Asikpasazade (AN), s. 12; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 120; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 77, 89. 

27 Asikpasazade (AN), s. 12; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 116-119; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 
89-93. 

28 Asikpasazade (AN), s. 14; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 95-96; Hoca Sadettin 
(Parmaksizoglu), I, s. 33; Hammer (Ugdal), 1, s. 73. 

29 Asikpasazade (AN), s. 15; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 97-103; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 
122-126; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 33-35. 

30 Asikpasazade (AN), s. 23-24; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 119-121; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 
159-160; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 42-43. 

31 Orug Beg (Tarih, trc. Atsiz, s. 26) ve Hadidi (Tevarih-i Al-i Osman, haz. N. Ozturk, istanbul 
1991, s. 33-34) tarihinde Kose Mihal'in ruyasmda Hz. Muhammed'i gorerek Musluman oldugu rivayet 
edilmektedir. Hadidi eserinde bu durumu soyle anlatir: Didi bir mulkde kirn serdandum ben. 

Kotu inanisli bir kimseydim ben.Gegen bir gece gordum dusumde.Fahr-i alem gelmisti eshabi ile. 

Hidayet erdi gun am gorurem. Dusup ayagma yuzum sururem.Dusumde bana telkin etti 
iman.Kodum kufru hemen oldum Musulman.Hem bana Abdullah diye hitap etti.Ne serefdir bu adi 
Resulullah verdi.Bana kirn eyledi telkin-i islam. Sizin evsafimzi etti i'lam.Bugunku gun igin eydur 
varasin. Filan sahrada hayli er goresin.Aralanndadir Osman-i Gazi.Ana asker olup eyle niyazi.Amn 
nesli cumle sultan ohsar. 

Cihan mulkune bir bir han ohsar. 

32 Asikpasazade (AN), s. 32-33; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 121; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 
160-161; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 143; Muneccimbasi tarihinde (Erunsal, 1, s. 75) Orhan 
Gazi ile sadece Saltuk Alp'in birakihp Mihal Gazi'nin Lefke ve Cadirh seferine istirak ettigi yazihdir. 

33 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 131; Asikpasazade (AN), s. 28; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 183. 

34 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 131-133; Asikpasazade (AN), s. 29; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 
187-192; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 49-50. 

191 



35 Asikpasazade (AN), s. 25-26; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 125-129; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 
172; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 46-47. 

36 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 129; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 48. 

37 Asikpasazade (AN), s. 33-34; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 139-143; Hoca Sadettin 
(Parmaksizoglu), I, s. 55-58; Muneccimbasi (Erunsal), 1, s. 72. 

38 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 125; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 171-172; Hoca Sadettin 
(Parmaksizoglu), I, s. 46. 

39 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 125-129; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 175; Hoca Sadettin 
(Parmaksizoglu), I, s. 46-48.40 Asikpasazade (AN), s. 32-34; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 149-153; 
ibn-i Kemal (Turan), I, s. 180; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 53-59. 

41 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 139; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 55. 

42 Asikpasazade (AN), s. 37; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 153; Feridun Emecen, Akga Koca, 
Diyanet islam Ans., 2, s. 224. 

43 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 153; Asikpasazade (AN), s. 38-39; Hoca Sadettin 
(Parmaksizoglu), I, s. 63; Orug Beg (Atsiz), s. 33. 

44 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 113; Asikpasazade (AN), s. 20; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), 
I, s. 37; Orug Beg (Atsiz), s. 29; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 139; Muneccimbasi (Erunsal), 1, s. 70. 

45 Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 38. 

46 Muneccimbasi (Erunsal), 1, s. 71; Gokbilgin, ayni madde, s. 438. 

47 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 118; Asikpasazade (AN), s. 22; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), 
I, s. 41; Orug Beg (Atsiz), s. 31.48 Asikpasazade (AN), s. 12-13; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 91. 

49 ibn-i Kemal (Turan), I, s. 86.50 Asikpasazade (AN), s. 4-5; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 
81. ibn-i Kemal (Turan), I, s. 86.51 Asikpasazade (AN), s. 7; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 85. ibn-i Kemal 
(Turan), I, s. 102-103; Hoca Sadettin, bu savasta sehid olan bir rivayete gore Gunduz Alp demektedir 
(Parmaksizoglu, s. 31). 52 ibn-i Kemal (Turan), I, s. 114. 

53 Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 37; Muneccimbasi (Erunsal), 1, s. 70; Asikpasazade 
(AN, s. 20), ibn-i Kemal (Turan, I, s. 139) ve Orug Beg (Atsiz, s. 29) ise Gunduz Alp'e Karacahisar'in 
subasihginin verildigini kaydederler. 



192 



54 ibn-i Kemal (Turan), I, s. 15155 Asikpasazade (AN), s. 21; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 
115; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 151; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), I, s. 40. 

56 Hammer (Ugdal), 1, s. 80.57 Asikpasazade (AN), s. 10; Nesri (Unat-Koymen), I, s. 107- 
109. 

58 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 117; Asikpasazade (AN), s. 22; Hoca Sadettin (Parmaksizoglu), 
I, s. 41; Orug Beg (Atsiz), s. 30-31; ibn-i Kemal (Turan), I, s. 157. 

59 Nesri (Unat-Koymen), I, s. 129.60 Halil inalcik, "Osmanh tarihi en gok saptinlmis, tek 
yanh yorumlanmis tarihtir" (ilber Ortayli'nm inalcik'la yaptigi soylesi), Cogito, sy. 19, 1999, s. 37-38. 

Imber, s. 77. 

62 ilber Ortayli, "Menkibe", Osmanh Devleti'nin Kurulusu Efsaneler ve Gergekler, Ankara 
2000, s. 17.63 Hasan Yuksel, "Osmanh Toplumunda Vakiflar ve Kadin (XVI-XVII. Yuzyillar), 
Osmanh 5, Ankara 1999, s. 49. Osmanh Devleti'nin Kurulusunda 

Osmanh Devleti'nin Kurulu§unda Turk Dervisjerinin izleri / Dr. Zafer Erginli 
[s.107-115] 

Karadeniz Teknik Universitesi Rize ilahiyat Fakultesi / Turkiye 

A. Dervislerin Faaliyet Alanlan 

Anadolu'nun Turk topragi olmasinda onemli pay sahibi olanlar arasinda dervislerin ozel bir yeri 
vardir. Anadolu'nun fethi ve islamlasmasinda oldugu gibi, Osmanh Devleti'nin kurulusu sirasinda da 
Turkleri harekete gegiren en onemli unsurlann basinda tasavvuf gelmektedir. Anadolu'daki 
islamlasmayi hizlandiran tekkeler ilk olarak Turkler tarafindan kurulmus, hayatin her alani zaviyeler 
gevresinde 6rgutlenmis,1 Anadolu'yu dolduran pek gok Turkmen seyhinin kabri, ziyaretgah haline 
gelmistir. 

Ornegine gokga rastlanan askerT isgallerin higbirine benzemeyen Turkmen gogleri sonucunda 
Anadolu'ya gok sayida dervis gelmistir. Bu dervisler, Selguklular gibi, Osmanhlann da manevT 
dayanaklanni olusturur. Bunlann Anadolu'daki etki alanlan, birbirine bagh ug bashk altinda 
toplanabilir: Fetih ve iskan, sosyal hayat ve kultur hayati. Kihg ve kihca hukmeden ruh yardimiyla 
fethedilen bolgelerin yasanir hale gelebilmesi, iskan faaliyetleri ve vakiflar gibi kurumlarla mumkundur. 
Kurulan bu sosyal yapmin gelistirilmesi, yenilenmesi ve gelecege aktanlmasi da sosyal etkinlikler 
yaninda, toplumun gimentosu olabilecek eserlerin yazimi gibi kulturel etkinlikleri zorunlu kilmaktadir. 
Bu gahsmada, dervislerin dint ve itikadT dusunceleri uzerindeki tartismalardan gok, Osmanh 
Devleti'nin kurulus doneminde degisik alanlarda oynadiklan roller uzerinde durulacaktir. 

193 



B. Osmanli Devleti'nin Kurulusunda Anadolu'daki Dervisler ve Tarikatlar 

Anadolu, Osmanli Devleti'nin kurulusundan onceki yuzyilda, Sihabeddin SuhreverdT (6. 1234), 
Evhadeddin KirmanT (6. 1237), ibn Arab? (6. 1240), Sems-i TebrizT (6. 1247), Necmeddin Daye (6. 
1256), AhT Evran (6. 1261), Mevlana Celaleddin RumT (6. 1273), Sadreddin KonevT (6. 1273), Yunus 
Emre (6. 1342) gibi dervislerin damgasim vurdugu bir cografyadir. Bu dervisler, Anadolu insaninin 
duygu ve dusunce dunyasi uzerinde derin izler birakmistir. 

Sufilerin yalnizca halk tabakasi degil, aydm tabaka ve hatta devlet adamlan uzerinde de etkileri 
vardir. I. Keykavus'un seyhi sayilan ibn Arab?, Horasan tasavvuf ekolu etkisiyle teskilatlanan futuvvet 
hareketini Anadolu'ya tasiyan SuhreverdTye'nin kurucusu Omer SuhreverdT gibi sufilerin Selguklu 
Anadolusu'ndaki derin etkileri bilinmektedir. Melametle de iliskisi bulunan futuvvet hareketi AhTligin 
temelini olusturur. 

Anadolu Erenleri de denilen dervislerin Asikpasa-zade tarafindan dort guruba aynldigi 
malumdur: Gaziyan-i Rum, AhTyan-i Rum, Baciyan-i Rum, Abdalan-i Rum. 2 

Anadolu Gazileri diye Turkgelestirilebilecek olan Gaziyan ifadesinden uglardaki dinT-askerT 
teskilat anlasihr. Bizanshlarla surekli mucadele halinde olan bu mucahitlerin temeli Tugrul Bey ve 
Alparslan'a dayanir.3 Daha sonraki donemlerde kurulan Yenigeri teskilatmin manevT arka planini ise 
Anadolu'da kurulmus olan Bektasiye olusturmustur. 

Futuvvet dusuncesinin etkisi altinda gelismis bir hareket olan AhTlik, esnafliktan egitime, 
siyasetten savasa kadar genis birfaaliyet alanina sahip, Anadolu Turklerine ozgu bir olusumdur. XIII. 
yuzyil Anadolusu'nda ticaret ve sehirlesmenin gelismesine paralel olarak yayginlasan AhTlik4, savas 
sanayiinin temel hammaddelerinden deri sektorunu elinde tutan bir harekettir.5 AhT "is adamlan", 
olusturduklan "guglu lobi'lerle devlet mekanizmalannda bas gosteren krizlere mudahil olmuslardir.6 
Osmanli Beyligi'nin kurucusu Osman Bey'in kayinpederi Seyh Edebali, AhTlerin lideri ve beyligin 
manevT onderi konumundaydi. Devletin kurulusuyla ilgili meshur "ruya"yi gergeklestirme yolundaki ilk 
adimlar Seyh EdebalT tarafindan atilmistir. Anadolu'nun pek gok yerindeki zaviyelerle konaklama 
hizmetleri de veren AhTlerin Osmanli Devleti uzerindeki etkileri Fatih donemine kadar surmustur. 

AhT Evran'in esi Fatma Baci'nin, Baciyan-i Rum'un kurucusu olarak gosterilmesinden dolayi,7 
bu teskilatin AhTlerin kadin kollan olduguna dair kanaatler bulunmaktadir.8 Kadinlann egitimiyle 
ilgilenen ve gayrimuslim kadinlar arasinda islamlasma faaliyetleriyle taninan bu teskilatin Baycu 
komutasindaki Mogol baskinindan sonra toparlanamadiklan anlasilmaktadir.9 Ancak ortadan 
kalkmasindan gok zaman sonra yasayan Asik-pasa-zade'nin bu teskilati ismen de olsa zikretmesi, 
etkilerinin gucu hakkinda fikir vermektedir. 

Abdal kelimesi, XII. XIV. yuzyillarda dervis anlaminda kullanilmistir.10 Horasan Erenleri de 
denen Abdallannl 1 YesevT, VefaT, BabaT, BektasT ve KalenderT zumrelerle iliskili olduklan kanaati 

194 



vardir. 12 Bu orneklerden biri VefaT tarikatina mensubiyeti kendi ifadelerine dayandinlan Geyikli 
Baba'dir.13 Bu zumrelerin §iT-BatinT, ibahT, serseri dervisler oldugu soylenmekle birlikte,14 tahrir 
defterleri basta olmak uzere, bazi kaynaklarda duzenli aile hayatina sahip olduklarinin bir gostergesi 
olarak gocuk ve torunlanndan soz edilen, fetihlere katilan, yerlesim merkezleri kuran, devletin iskan 
ve islamlastirma gabalanna katkida bulunan dervislerin tamami igin bu hukme varabilmek mumkun 
gozukmemektedir.15 Ayni problem, Anadolu'nun islamlasmasina katki saglayan dervislerle ilgili 
tartismalarda da karsimiza gikmaktadir.16 

Osmanh Devleti'nin kurulusu sirasinda dalgalar halinde Anadolu'ya gogler yapildigi 
anlasilmaktadir. Abdal Murad,17 Alaca Hirkah,18 Bursa fethine katilan gazilerin susuzlugunu 
gidermek igin ayran dagitan Doglu Baba,19 bunlardan baska adi pek az duyulmus olan Yegan 
Gazi,20 Kaplan Gazi,21 Mehmed Dede,22 Selguk Gazi,23 Laleli ve Yalniz Dede kardesler,24 
muhtemelen Esemen Baba25 ve Esenli §eyh26 ve adi duyulmamis pek gok dervisin ayni siralarda 
Anadolu'ya gelmis olmalan bunu gostermektedir. 

Osmanh Devleti'nin kurulus donemindeki bir baska onemli dervis gogu de, hacca gitmek uzere 
Seyyid Usul,27 Seyyid Nasir,28 Seyyid Nimetullah-i VelT,29 AN Dede el-BuharT,30 Baba Zakir31 gibi 
dervislerle yola gikan ve asil adi §emseddin Muhammed olan Buharah Emir Sultan'in on ayak oldugu 
harekettir.32 

Bu yuzyilda Anadolu'ya gelen tarikatlar arasinda dolayli etkileri bulunan, fakat yayilamayan 
Kubreviye, Suhreverdiye, kurucusu Ebu ishak KazerunT'ye (6. 1034) nispetle ishakiye de denen 
Kazeruniye33 ve Edhemiye sayilabilir. Rifaiye, Kadiriye, Kalenderiye, Haydariye Anadolu'da yayilma 
imkani bulabilmis, HurufTlik ise fikri bir akim ve tasavvufi bir nesve olarak varhgini surdurmeye devam 
etmistir.34 Kadiriye'yi Anadolu'ya getiren Esrefoglu RumT (6. 1469) Esrefiye kolunun kurucusudur. 

Molla ilahT (6. 1490) ve Emir Ahmed BuharT (6. 1516) Naksibendiye'yi Anadolu'ya getirirken, 
Zeyneddin Hafi'nin (6. 1435) kurdugu Zeyniye,35 Abdullatif KudsT (6. 1452) ve halifeleri aracihgiyla 
Bursa, istanbul, Konya, Karaman, Tosya, Egridir ve Rumeli, Abdurrahim MerzifonT (6. 1446) 
aracihgiyla Merzifon,36 §eyh Abdulmu'tT (?) aracihgiyla da Kuzey Afrika'ya tasinmistir.37 Zeyniye, 
muhtemelen ayni gizgiyi yeni bir havayla surduren Naksibendiye, Celvetiye gibi tarikatlarm 
gelismesiyle, XVI. yuzyildan sonra yavas yavas ortadan kaybolmaya yuz tutmustur.38 

Halvetiye ise ikinci Pir Yahya §irvanT (6. 1458) ve muridi Dede Omer RusenT (6. 1480) 
tarafindan sonraki yillarda Anadolu'ya girmis ve buyuk ragbet gormustur. Bayramiye ile de irtibatindan 
soz edilen bu tarikattan Celvetiye, §emsiyye, Misriyye, Ussakiye gibi Anadolu kulturu uzerinde derin 
izler birakan kol ve subeler dogmustur. Bunlardan Celvetiye I. Ahmed'in itibar ettigi bir tarikat olurken, 
Misriyye NiyazT-i MisrT'nin surgunleriyle gundeme gelmis, §emsiyye de tekke-medrese kavgasinda 
tekke tarafi olarak on plana gikmistir. 



195 



Anadolu'da dogan tarikatlar arasinda Mevleviye ve Bektasiye ilk sirayi almaktadir. Bunlardan 
Mevleviye ile Osman Bey arasinda bir iliskiden soz eden bir menkibe mevcuttur. 1826'da Yenigerilik'in 
kaldinlmasina bagh olarak ordunun manevT arka planini olusturan BektasTye yasak edilmis, onun 
askerT hayattaki rolu Mevleviye'ye verilmistir. Bu sonucun sozu edilen menkibeyle irtibath olmasi 
mumkundur. 

Erdebil Sufileri ve Erdebiliye gibi isimlerle taninan ve baslangigta SunnT bir tarikat olan Safeviye, 
Hamiduddin AksarayT ile Anadolu'ya gelmis, ancak bir sure sonra Sah ismail'in dedesi Seyh Cuneyd 
aracihgiyla iran'in SiTlesmesi'nde etkili olmustur. Safeviye'den Haci Bayram VelT etkisiyle aynlan bir 
kol Bayramiye'yi olusturmustur. Bayramiye Ak Semseddin'le gelen koluyla devlet destegini ahrken, bu 
tarikattan Bursali Bigakgi Omer Dede'yle aynlan BayramT-MelamTler ozellikle XVI. ve XVII. yuzyillarda 
devletin ensesini solugunda hisseden birzumre olmaktan kurtulamamistir. 

C. Osmanli Devleti'nin Kurulusunda Dervislerin Etkileri 

1. Dervislerin Fetih, iskan ve islamlasmadaki Etkileri 

Abdal denilen dervislerin, Bursa, Eskisehir, izmit, Yalova, iznik gibi Marmara ve ig Anadolu 
Bolgesi'ndeki pek gok yerlesim merkezinin fethinde etkileri bulundugu bilinmektedir.39 Abdal Murad, 
Abdal Musa, Alaca Hirkah, Doglu Baba, Geyikli Baba, Barak Baba, Karaca Ahmed, Selahaddin 
BuharT gibi dervisler bu fetihlerde bas rolu oynayanlar arasindadir. Fetihlerde dervisler tarafindan 
gergeklestirilen kusatmalann, siyasT otorite emriyle yapildigi tahmin edilmektedir.40 

Bu durumun bilinen orneklerinden biri, fetihten once Uludag eteklerine yerleserek kaleyi tarassut 
altina alan Abdalan-i Rum'un en meshur simalanndan Buharah Abdal Murad'dir.41 Top mermilerinin 
Osmanlilar tarafindan kullamlmaya baslanmadigi bir zamanda, Bizanshlar elindeki Bursa kalesini 
tahrip etmek igin tepelerden yuvarladigi kayalar, kale sakinlerini buyuk korkulara sevk etmis, bu ve 
benzer hizmetleri karsihginda kendisine Filidar koyu bagislanmistir.42 

Kuskusuz hizmetleri karsihginda kendisine arazi bagislanan tek dervis Abdal Murad degildir. 
Qagdasi Geyikli Baba da, bugun Baba Sultan adiyla bilinen inegol yakinindaki koyun bulundugu yere 
yerlesmis ve burada bir yerlesim merkezinin kurulmasina on ayak olmustur.43 Osmanli Devleti'nin 
kurulus doneminde Bursa gevresinden Balkanlara kadar ozellikle kirsal alanlardaki pek gok yerlesim 
merkezinin dervislere verilen topraklar uzerinde kuruldugu kesindir. Ozellikle sayilan hig de az 
olmayan ve baba, dede, isiklar,44 tekke gibi kelimeleri igeren koy isimleri bu dervislerden gelmektedir. 

Koylerden baska sehirlerdeki bazi yerlesim merkezlerine ait isimlerin de dervisler ya da 
tarikatlardan esinlendigini gosteren ornekler az degildir. Bursa'da Abdalmurad, Alacahirka, 
Emirsultan, Babazakir, Davuddede, Elmasbahgeler45 gibi isimler bunlardandir. Yine ayni sehirde, 
Zeyniye tarikatinin isminden tureyen Zeyniler kelimesinin bir mahalleye ve Uludag eteginde bir 
koye46 isim olmasi da buna eklenebilir. Ayni tarikat seyhlerinden Seyh Vefa'dan baska Merkez 

196 



Efendi, Seyyid Nizam, Akbiyik, Etyemez, Findikzade gibi sahis isimleriyle, imrahor, Carsamba, 
Selamsiz, Fistikh, Atpazan gibi dergah isimlerinin de adini istanbul'daki gesitli semtlere vermis olmasi 
bu ornekler cumlesindendir.47 Haci Bayram-i VelT'nin de Ankara'da bir semte adini verdigi malumdur. 

Burada dikkatleri celbeden bir husus, devletin temellerinin atildigi siralarda sultan tarafindan 
bagislanan araziler uzerinde daha gok koylerin, devlet yapisinin oturmaya basladigi zamanlarda ise 
sehirlerdeki yerlesim merkezlerinin olusumundaki dervis katkisidir. 

Dervislerin fetih ve iskandan baska, islamlasmada da etkilerinin oldugu bilinmektedir. Anadolu 
fethedilirken dikkat geken islamlasma faaliyetlerinde rol oynayan dervisler, fethedilen topraklann 
islamlasmasini da saglamislardir. Genglerin ve yeni Muslumanlann dini kolay ogrenmeleri igin ilmihal 
yazan AhTler'in bu konudaki gayretlerinden baska, Mevlana'mn da gok sayida gayrimuslimin islam'a 
girmesini sagladigi bilinmektedir. Dervislerin islamlasma faaliyetleri menakibnamelere de 
yansimistir.48 

2. Dervislerin Sosyal Hayat Uzerindeki Etkileri 

A. AhlakT Gevseklik Karsisindaki Islahat Faaliyetleri 

Osmanh'nin kurulusunda, dervislerin ahlakT ders mahiyetindeki davranislanndan baska, devlet 
kademeleriyle ters dusmek pahasina da olsa, zaman zaman ahlak buhranlanni gozmeye galistiklan 
gozlenir. Geyikli Baba'nin, inegol'u gevresiyle birlikte kendisine vermek isteyen Orhan Bey'in teklifini 
"Dunya mulku sultana yakisir" diyerek reddetmesi, fakat israrlan karsisinda bir tepenin "havlicigTni 
dervislerin mekani olarak kabul etmesi,49 Horasan ekolune mensup gogebe dervislerden bir kisminin 
zuhd anlayisini ortaya koymaktadir. Dervis bu tavnyla dunya karsisinda takinilmasi gereken tutuma 
isaret etmektedir. 

Yildirim doneminde, adalet sisteminin tikandigi, pasalann sefahate yoneldigi, padisahin bile 
halkla dogrudan irtibat kurabilecegi camilere gelemedigi nakledilmekte, esasen bu donemde bir ahlakT 
gokuntu yasandigi kimi tarihgiler tarafindan da kabul edilmektedir.50 Nitekim Yildinm'in Ankara 
Savasi'nda ihanete ugramasi da bu ahlakT zaafi gostermektedir. Bu sapmayi durdurma yolunda gaba 
gosterenler arasinda Molla Fenari51 gibi alimler yaninda, Emir Sultan gibi mutasavviflar on safta yer 
almaktadir. Oyle ki Emir Sultan, kayinpederi Yildinm'in halktan kopuk olarak yasamaya baslamasmi, 
tasavvufun kendine ozgu yontemleri gergevesinde tenkit ederek toparlanmasim saglamistir.52 

ZeynT seyhi Abdullatif KudsT'nin Konya'da bulundugu sirada (1447) 53 ehl-i sunnet disi 
akimlarla mucadele ederek, bunlardan iran'in SiTlesmesi'ne katkida bulunan Erdebiliye seyhi ve Sah 
ismail'in dedesi §eyh Cuneyd'le yuzyuze tartismaktan gekinmemesi de54 islahat faaliyetlerine ornek 
gosterilebilir. Hatta Kesfu'l-itikad fi Reddi ala Mezhebi'l-ilhad adli eserini de bu tur akimlarla mucadele 
etmek maksadiyla kaleme almistir.55 Zeyniye tarikatinin esaslan arasina daha onceki seyhi 



197 



Abdulaziz'den aldigi zaran giderme, yaran elde etme, kotu ve kotuluklere karsi gikma prensiplerini de 
dahil etmis,56 klasik bir Sunn? mutasavvif portresi gizmistir. 

Zeyniye'nin fizik bilimlerle guzel sanatlara karsi oldugu ve Naksibendiye ile birlikte, gerilemeye 
sebep olduklan iddia edilmekle beraber, Anadolu'da Yildirim ve Kadi Burhaneddin zamaninda 
yaygmlasan ahlakTdususun durdurulmasina yardimci oldugu da kaydedilmektedir.57 

ilk donemlerde dogrudan dogruya siyasetle ugrasan dervislere pek rastlanmaz. Fetret 
doneminde Musa Celebi'nin kazaskerligini yapan ve adini tarihe bir dervis isyaniyla yazdiran Seyh 
Bedreddin (6. 1420) bir istisna sayilabilir. Ote yandan, II. Murad'a kilig kusatan Emir Sultan'dan 
itibaren, tahta gegen padisahlar dervislerden "destur" almislardir. 

B. Tekkeler ve Vakiflar 

Selguklu sultanlan saygi duyduklan seyhlere tekkeler agarak vakiflar tahsis etmisler,58 
Osmanlilar ise bir yandan dervislere vakiflar ve koyler bagislayarak onlan desteklerken, diger yandan 
da onlara devlet hizmetinde muhim gorevler vermislerdir. 

Osmanhlarda zaviye isletimi daha sistemli hale getirilerek "ozel te§ebbus"e destek verilmis, 
ancak hizmet aksamasi, yolsuzluk, kotuye kullanma, tekelcilik gibi durumlara karsi da siki sikiya 
denetlenmistir.59 Bunlann en muhim orneklerinden biri Orhan Gazi'nin Geyikli Baba'yi 
denetlemesidir. Bu denetleme gorevi, o civarda bulunan komutanlardan Turgut Alp'e verilmi§tir.60 
Denetimin en onemli sebeplerinden biri, Geyikli Baba'nin o zaman igin oldukga §6hretli bir VefaT §eyhi 
olmasi ve gok sayida muridinin bulunmasidir.61 Geyikli Baba'yla Orhan Gazi arasindaki olaydan 
anla§ildigina gore, devlet tarikat zumrelerini siki sikiya kontrol etmekte, denetimden "temiz" gikan 
dervi§leri desteklemekte, bununla birlikte Osmanlilar, Selguklu Devleti'ni kokunden sarsan bir 
ayaklanmamn temsilcisi olan Babailer'e daha ihmh davranmaktadir.62 

Bir baska denetleme ornegi de, II. Murad zamaninda bir buguk milyon muridi sebebiyle devlet 
ricali uzerinde tedirginlige yol agan Haci Bayram'dir. Bu tedirginligi artiran hususlardan biri de Haci 
Bayram'in seyhi olan Hamiduddin AksarayT'nin Seyh Bedreddin'le halvete girmis olmasidir. 

Osmanh Devleti'nin ilk buyuk baskenti olan Bursa'nin, Konya ve Kayseri gibi Selguklu 
sehirlerinden farkli olarak fakih ve medreselerin degil, dervis ve tekkelerin etkisi altinda gelisme 
gosteren bir sehir oldugu kesindir.63 Fetihten sonra insa edilen Orhan, Hudavendigar, Yildirim, Yesil, 
Ebu ishak gibi zaviyeli camiler de, sehrin tasavvuf kurumlan gevresinde gelistigini gostermektedir. Bu 
donemde zaviyeli cami tipi gelistirilerek medreseyle tekke birlestirilmis, bu mimari tipi sonraki 
yuzyillarda terkedilmistir.64 Zaviyelere verilen imtiyazlann Fatih doneminde kisitlandigi ve bu 
kurumlann yildizinin sondugu,65 dolayisiyla zaviyeli cami insasina son verilmesinin, mimari zevkinin 
degismesinden baska zaviyelerle ilgili yeni politikalara da bagh oldugu anlasilmaktadir. 



198 



ilk donemde dervislere verilen vakiflann ne derece zengin oldugu belgelerden anlasilmakta, bu 
durum da Turklerin vakif sistemini fonksiyonel bigimde ele aldiklanni gostermektedir. Buna ornek 
olarak Geyikli Baba,66 Abdal Murad,67 Abdal Musa,68 Postinpus Baba,69 Emir Sultan, 70 Ebu 
ishak,71 Abdal Mehmed72 zaviyelerinin vakiflan gosterilebilir. Sozu edilen tekkelerin yapimi kadar 
tamiriyle ilgili bilgiler de veren belgeler, gerek devlet ve gerekse toplumun, bu maneviyat ocaklarim 
ayakta tutmak igin gayret ve fedakarhklarda bulunduklanni gostermektedir.73 

Tekkelerin verdigi hizmetler arasinda, konaklama, sosyal yardim, guvenlik, savunma, dint 
egitim, saglik, sanat, spor ve ruh egitiminin yer aldigi bilinmektedir. Sosyal yardim agisindan 
bakildiginda, tekkelerin yaygin olarak imaret ve konaklama hizmeti verdikleri gorulur. Bunun ornekleri 
arasinda Abdal Murad,74 Yogurtlu Baba,75 Postinpus Baba,76 Ebu ishak,77 Mecnun Dede78 ve 
Semerkand ve Buhara'dan Anadolu'ya gog eden dervislerin ugrak yerlerinden biri haline gelen Gar-i 
Asikan79 zaviyeleri sayilabilir. 

Bu tekkelerden Geyikli Baba, Alaca Hirka, Postinpus Baba, Abdal Mehmed, Emir Sultan, Seyyid 
Nasir, Baba Zakir, Ebu ishak, Mecnun Dede, Ug Kozlar ve Zeyniler gibi ornekler, halen cami olarak 
hizmet vermektedir. 

Tekke ve zaviyelerin genis imkanlara sahip olmalan sebebiyle istismara agik mekanlar olduklan 
kanaati gunumuzde hakimdir. Kurulusu asamasinda Osmanli Devleti'nin dervislere verdigi vakif 
arazileri denetlediklerine ve "yolsuzluk" yapanlann arazilerinin ellerinden aldigina temas edilmisti. 
Kurulus donemindeki bu siki denetimlere karsihk, devletin geriledigi donemlerde bazi tekkelerin 
yolsuzluklarla sohret kazandiklan da dogrudur.80 

Ancak yine belgelere yansidigi kadanyla, yonettigi tekkenin ihyasi igin kendi canindan ve 
mahndan fedakarhk yapan seyhlerin sayisi da azimsanacak miktarda degildir. 1840'h yillarda 
Postinpus Baba Zaviyesi'nin durumunu iyilestiren ve zaviyeyi saibelerden kurtarmaya gahsan BektasT 
seyhi Elbistanh Haci Ahmed bunlardan biridir.81 Bundan baska Abdal Murad Tekkesi seyhi Kasim 
Efendi (6. 1854),82 Emir Sultan turbedan EsrefT HakT Dede (6. 1835), 83 Ebu ishak Zaviyesi seyh 
vekili Rasit Dede, 84 Seyyid Usui Dergahi seyhi Mehmed Emin ZuhurT (6. 1844), 85 Seyyid Nasir 
Zaviyesi seyhleri Hacibeyzade Mustafa Dede86 ve Abdussamed Efendi (6. 191 3), 87 Ug Kozlar 
Dergahi seyhleri Safiyuddin Mehmed (6. 1822), RefT Mehmed (6. 1870) 88 ve AbdT Efendi (6. 1750) 
89 de bu orneklerden sadece birkag tanesidir. Bu tur fedakarhklar sonucundadir ki, Osmanli 
Devleti'nin kurulus asamasinda agilan bu tekkelerden bir kismi tekkelerin kapanis yih olan 1925'e 
kadar faaliyet gosterebilmistir.90 

3. Dervislerin Anadolu Kultur Hayati Uzerindeki Etkileri 

A. Anadolu'daki Dusunce Dunyasinm Olusumunda Dervislerin Rolu 



199 



XIII. yuzyila kadar Anadolu'daki ilim ve du§unce hayati Maveraunnehir, Horasan, Harezm, Irak, 
Suriye, Misir, Hicaz, Magrib ve Endulus etkisi altindadir. Dogudan Fahreddin RazT (6. 1209) ve 
talebelerinin temsil ettigi kelamT du§unce ve SuhreverdT-i Maktul (1190) ve talebelerinin temsil ettigi 
israkT du§unce yaninda, bati ve guneyden vahdet-i vucud dijsuncesi bu topraklan etkisi altinda 
almistir. Kultur hayatinin gelismesinde Konya, Kayseri, Sivas, Aksaray, Kirsehir, Amasya, Nigde, 
Tokat, Niksar, Ankara ve Erzurum'daki cami, medrese, imaret, hastane, kervansaray, han ve 
zaviyeler gibi kurumlann etkisi de inkar edilemez. 

Mogol istilasi buyuk tahribata yol agmakla birlikte, Anadolu'daki kultur hayatini da 
canlandirmis,91 yeni Turkmen gogleriyle birlikte, pek gok alim ve mutasavvifin bu topraklara 
gelmesini saglamistir. 

Bu yuzyillarda Osmanh bunyesinde tekke-medrese kavgasina rastlanmaz. Biri tekkenin, digeri 
medresenin temsilcisi sayilan §eyh EdebalT ve Dursun Fakih,92 devlet nufuzunu da temsil 
etmektedirler. Osmanli'mn ilk medresesi olan iznik Orhaniye Medresesi'nin ilk basmuderrisi Davud-i 
KayserT (6. 1350) gibi, bu medreseden yetisen Yildinm'in kazaskeri Molla FenarT'nin de medrese- 
tekke sentezinin en muhim sahsiyetlerinden biri oldugu kabul edilmektedir.93 

Emir Sultan'in, Molla Fenari'den KonevT'nin eseri olan Miftahu'l-Gayb icazeti almis olmasi, 
gaginin alimleriyle temas halinde oldugunun gostergesidir.94 Zeyniler Kabristani, Fatih'in 
hocalanndan Molla Husrev'in de dahil oldugu Osmanh ulemasindan pek gok kisinin istirahatgahi 
durumundadir. 

Tekkelerin dikkate deger yonlerinden biri de, bazilannin, "orta ogretim" duzeyinde de olsa, 
medrese hizmeti vermesidir. Bursa'da Musa Baba,95 Seyyid Usul96 ve Mecnun Dede97 zaviyeleri 
bunun orneklerindendir. 

B. Anadolu Kulturunu Besleyen SufT Muellifler 

Sozu edilen yuzyillarda Anadolu'da her ilim dahnda kitap yazilmistir. Bu yuzyillarda yazilan en 
onemli tasavvufT eserler arasinda ibn ArabT'nin Futuhat-i Mekkiye ve Fususu'l-Hikem'i, Mevlana'nm 
MesnevT, Divan-i Kebir ve Fihi Ma Fih'i, KonevT'nin Nusus, Fukuk ve Risaletu'l-Vucud'u, Ebu Hafs 
SuhreverdT'nin Avarifu'l-Maarifi, Necmeddin Daye'nin Mirsadu'l-ibad'i sayilabilir. 

Bu eserlerden MesnevT, Avarif ve Mirsad dergahlarda okunan eserler olma ozelligi tasimaktadir. 
Hikayeleri ve toplumdan verdigi ornekleriyle MesnevT, ayet ve hadislerle tasavvufT dusunceyi 
birbirinden aynlmaz bir tarzda ele alan ve tekke adabini sistemlestiren Avarif ile tasavvuf kulturunun 
yayginlasmasina yardimci olan Mirsad Turkgeye tercume edilmistir. Biri Suhreverdiye, digeri 
Kubreviye kulturunu Anadolu'ya nakseden bu son iki eser yuzyillarca tekkelerde okunarak 
Anadolu'nun manevT arka planindaki yeri almistir. MesnevT igin Daru'l-MesnevT denen ozel bir egitim 
kurumu agilmis, buralarda hem Farsga ogretilmis, hem de bu eser okunmak suretiyle tasavvuf egitimi 

200 



yapilmistir. Daru'l-MesnevTIerin mudavimlerinin yalnizca MevlevTIerden ibaret olmayip, mesnevThan 
sifatiyla anilan Mehmed Murad BuharT gibi NaksT seyhlerinin varhgi da gostermektedir ki bu eser 
tarikatlar arasinda bir kopru olmayi basarmistir. 

DinT egitime verdigi onemle de taninan AhT Evran'in (6. 1262), SafiT fikhina gore yazilan ilk 
ilmihal olarak bilinen Farsga Menahic-i Seyfi adh eserini, yaklasik yuz elli yil sonra Kutbeddin iznikT'nin 
(6. 1418) Turkge olarak yazdigi Mukaddime adh ilmihali izlemistir. Bu "yeni" turdeki eserler, yeni 
Musluman olanlardan baska, Musluman gengler igin dinin kolayca ogrenilmesini saglamaya yonelik 
olarak hazirlanmis, bundan sonra ilmihal yazimi gunumuze kadar gelen bir gelenegi de beraberinde 
getirmistir. 

Beylikler doneminde yazilan eserlerin Turkge olmasi, Turkgeye ilginin II. Murad doneminde 
artmasi, Anadolu'daki kulturel ve siyasT birligin saglanmasina zemin hazirlamistir.98 Yunus ve Sultan 
Veled divanlan bu yuzyilda yayilmaya baslamistir. 

Bu yuzyillarda yazilan eserler arasinda, Asik Pasa'nin o donem Osmanh toplumunun harci olan 
ve Suleyman Qelebi'nin "Mevlid" adiyla meshur VesTletu'n-Necat'ina kaynakhk eden Garibname'si 
basta gelmektedir. Peygamber askini terennum eden Mevlid'in makamla okunmasinin Mevlidhanhk 
kurumunu ortaya gikardigi malumdur. Yine bu yuzyillarda yazilan Seyh Bedreddin'in Varidat'i da, 
basta NaksT Molla MahT olmak uzere pek gok sufT muellif tarafindan serh edilmistir. 

Haci Bayram'dan bugune yazih olarak birkag siir kalmistir. Ancak ondan feyiz alanlar arasinda 
yuzyillarca ilgi duyulan eserlere imza atanlar goktur. Bunlardan Esrefoglu RumT'nin Muzekki'n- 
Nufus'u, tasavvuf kulturunun ahlakT prensipler gergevesinde topluma aktanlmasini saglarken, 
Yazicioglu Muhammed'in Muhammediye'si, Hz. Peygamber'in hayatini alim-cahil demeden nesilden 
nesle aktaran, genglere ruh vererek insan-i kamil modeli sunan bir eser ozelligi tasir. Hemen hemen 
gunumuze kadar evlerde ve koy odalannda makamla okunan bu eser, MesnevT ve Mevlid 
gevresindekine benzer ozel bir kurum olan Muhammediyehanhgin dogmasim saglamis, 
MesnevThanlik gibi, bu kurumun yurumesi igin de vakiflar olusturulmustur.99 Yazicioglu 
Muhammed'in kardesi Ahmed-i BTcan'in Envaru'l-AsikTn'i de inang ve ibadetle ilgili bilgilerden baska 
Ehl-i beyt sevgisiyle one gikan bir eser olarak ayni ilgiyi hak etmistir. 

Esrefoglu bir ara Haci Bayram'a murid ve damat olduktan sonra Kadiriye'ye intisap etmisse de, 
Yazicioglu kardesler Bayramiye mensubu olarak un kazanmislardir. Bayramiye'nin meshurlanndan 
biri de SebusterT'nin Gulsen-i Raz'ini mursidinin tavsiyesi uzerine ilavelerle Turkgelestiren Elvan-i 
SirazT'dir. Butun bunlar Haci Bayram'in muridlerini yazmaya tesvik eden bir onder olarak Anadolu 
kulturune katkida bulundugunu gostermektedir. 

C. Halkin Duyus ve Dusunusu Uzerinde Dervislerin Etkileri 



201 



Dervisler, bazi etkinlikleriyle halkin eglence kulturunu de zenginlestirmislerdir. Emir Sultan'in 
Bursa kulturunde tarikatlar arasi iliskiler agisindan da birlestirici bir rol oynayan Erguvan Bayrami 
gelenegini baslatmasi, bunun en garpici orneklerinden biridir. Ahmet Hamdi Tanpinar, her bahar 
erguvanlar gigek agtiginda Bursa iginden ve disindan farkli mesrep ve tarikatlardaki pek gok seyh ve 
dervisin Emir Sultan Dergahi rehberliginde duzenlenen pikniklere katilmasini ve burada her tarikatin 
usullerinin uygulanmasini nefis uslubuyla anlatir. Bu piknik kulturu, Abdal Murad gibi bazi turbe 
gevrelerinin mesTre yeri haline gelmesini saglamistir.100 Bu gelenegin gunumuze kadar uzanan pek 
gok orneginden biri de, Geyikli Baba gevresinde olusturulan ve gunumuzde kiraz mevsiminde halen 
uygulanmakta olan ihtifaldir. 

Osmanh'mn kurulus doneminde yasayan dervislerin en derin etkileri halkin zihniyeti uzerinde 
gorulur. Osman Gazi'nin ruyasi hala toplumun zihninde yer bulurken, dervislerin menkibeleri de halkin 
hayal dunyasini suslemektedir. Bu derin etki, turbeler gevresinde de engin bir kulturun gelismesini 
saglamistir. insanlar yuzyillar boyunca bu dervislerin turbeleri basina saghklanna kavusma umuduyla 
gelmislerdir. Bundan baska, Turk insani emlakini satabilmek ve hatta kayiplanni bulmak igin bile 
turbelere hucum etmistir. Abdal Mehmed, Alaca Hirkali, Buharah AN Dede, AN Mest-i EdhemT, Gaib 
Dede, Geyikli Baba, Karaca Ahmed, Mecnun Dede, Lokman Dede, Selahaddin BuharT, Selguk Gazi, 
Seyyid Natta, Seyyid Usui turbeleri bunlann ornekleri arasinda yer ahr.101 istanbul'da Eyup Sultan, 
Bursa'da Emir Sultan ve Veysel KaranT turbelerinin bugun hala sunnet ve nikah torenlerinden once 
ziyaret edilen yerler olmaya devam etmesi de bu etkilerin gucunu gostermektedir. 

Sonug 

Dervisler, fetihlerde etkili olduklan kadar, kirsal ve kentsel bolgelerde yerlesim merkezlerinin 
kurulmasinda da aktif rol oynamis imaret ve konaklama hizmetleri basta olmak uzere sosyal hayatin 
gesitli kademelerine damgalanni vurmuslardir. Devletin kurulusu sirasinda saf yureklere zaman 
zaman dusebilecek ustunluk duygusu ve gurura karsi yoneticileri uyanik olmaya gagiran Geyikli Baba 
gibi dervisler yaninda, devlet igindeki ahlakT bozulus sirasinda duruma mudahale eden, karsisindaki 
padisah da olsa, en buyuk cihad olan dogruyu soylemekten gekinmeyen Emir Sultan ve zararh 
akimlara karsi toplumu uyanik tutmaya gahsan Abdullatif KudsT gibi mutasavviflarm devleti ve toplumu 
birgokusun esiginden kurtardiklan rahatlikla soylenebilir. 

Dergahlann vakiflarla desteklenmesi ekonomik yapidaki dervis izlerinin bir gostergesidir. Bu 
vakiflar zaman zaman istismarlara konu olmuslarsa da, dergahlann onanmi ve gelirlerinin 
karsilanmasi igin maddT-manevTfedakarhklardan kaginmayan dervislerin sayisi da az degildir. 

Kulturel agidan bakildiginda, Osmanh'mn kurulus doneminde tekke-medrese gatismasinm 
degil, sentezinin on planda oldugu gorulur. Bu donemde yazilan tasavvufT eserler, yuzyillar boyu 
toplumun harci olma ozelligine sahiptir. Hatta bunlardan bazilan igin ozel vakiflar olusturulmus, bu 
vakiflar sozu edilen eserlerin gunumuze kadar okunmasina katkida bulunmustur. 

202 



Digeryandan dervislerin, eglence kulturuyle de toplumu etkiledikleri, turbeleri gevresinde mesTre 
yerleri olustugu ve bu turbelerin zaman zaman tartismah yonelislerin hedefi haline geldigi de 
gozlenmektedir. Bununla birlikte dervislerin, insanimizin muhayyilesinde insan-i kamil modelleri olarak 
yer etmis olduklan da inkar edilemeyecek bir olgudur. 

Toplumlann maddT ve manevT turlu sikintilarla bogusmak durumunda kaldigi gunumuzde, turn 
bu fonksiyonlan icra edebilecek yeni "kahramanlar"a ihtiyag duyuldugu tartismasizdir. 

1 0. Lutfi Barkan-Enver Merigli, Hudavendigar Livasi Tahrir Defterleri, I, Ankara 1988, 134. 
Tekke ve zaviyeler hakkinda genis bilgi igin bk. Fuad Koprulu, "Ribat", Vakiflar Dergisi, sy. 2, 273 vd.; 
Mustafa Kara, Tekkeler ve Zaviyeler, istanbul 1990; Ahmet Yasar Ocak, "Zaviyeler", Vakiflar Dergisi, 
sy. 1 2, Ankara 1 978, s. 247 vd. 

2 Asikpasa-zade, Tevarih-i Al-i Osman, istanbul 1332, s. 386. 

3 Fuat Koprulu, Osmanh Devleti'nin Kurulusu, Ankara 1991, s. 84. Gazi diye anilan ve 
hakkinda menakibnameler de bulunan en unlu Selguklu komutanlan Danismendoglu Melik Ahmed 
Gazi ile Mengucuk Gazi'dir. Osman Cetin, Anadolu'da islamiyetin Yayihsi, istanbul 1990, s. 
1924Cetin, a.g.e., 235. 

5 Hareketin basinda bulunan AhT Evran debbaglar zumresinin piri sayihr. §akayik ve 
Zeyilleri, haz. Abdulkadir Ozcan, l-V, istanbul 1989, I, s. 33. Aynca bk. Mikail Bayram, AhT Evran ve 
AhTTeskilatinin Kurulusu, Konya 1991.6Cetin, a.g.e., 244-246. 

7 Mikail Bayram, Baciyan-i Rum, Konya 1987, s. 13. 

8 krs. Koprulu, Osmanh Devleti'nin Kurulusu, 93-94; Zeki VelidT Togan, Umumi Turk 
Tarihine Giris, istanbul 1981, s. 496; Bayram, a.g.e., 36-39, 47-52. 

9 Bayram, a.g.e., 39, 47-52; Cetin, a.g.e., 195-197. 

10 Koprulu, Edebiyat Arastirmalan, istanbul 1989, II, s. 370. 

11 Koprulu-zade, M. Fuad, "Anadolu'da islamiyet", Darulfunun Edebiyat Fakultesi Mecmuasi, 
istanbul 1922, sy. 3, s. 403; Osmanh Devleti'nin Kurulusu, 94. 

12 Koprulu, Turk Edebiyatinda ilk Mutasavviflar, Ankara 1984, s. 339; Ocak, BabaTler isyani, 
istanbul 1980, s. 170-176; KalenderTler, Ankara 1992, s. 75, 86, 87, 193, 205, 209, 212. 

13 Onun kendi ifadesiyle "Baba ilyas muridi, Ebu'l-Vefa tarikinden" olusunu aktaran kaynaklar 
muahhar kaynaklardir. TaskoprT-zade, es-§akayiku'n-Nu'maniyye ft ulemai devleti'l-Osmaniyye, haz. 
Ahmet Subhi Furat, istanbul 1985, s. 11; Asikpasa-zade, a.g.e., 46; Baldir-zade SelisT Mehmed, 
Ravza-i Evliya, Bursa Yazma ve Eski Basma Eserler Kutuphanesi (BYEBEK), Orhan, 1108, v. 24b; 

203 



Husameddin BursevT'nin naklettigine gore tarikat Kubreviye'nin devami olarak gorunmektedir. 
Husameddin BursevT, Muhimmatu'l-Mu'minTn fT Umuri'd-Dunya ve'd-din, Topkapi Sarayi Merkez 
Kutuphanesi, Bagdat, 189, v. 308b. Diger ihtimaller igin bk. NesrT, Kitab-i Cihannuma, haz. Faik Resit 
Unat-Mehmet Altay Koymen, Ankara, 1987, I, s. 168-169; Evliya Celebi, Seyahatname, istanbul 1314, 
II, s. 17. 

14 Koprulu, Edebiyat Arastirmalan, II, 372, 375; Togan, a.g.e., 370-371; Osman Turan, 
Selguklular Zamaninda Turkiye, istanbul 1 971 , s. 653; Ocak, KalenderTler, 90, 1 00-1 01 , 1 1 5-1 1 6. 

15 Bu nokta Barkan tarafindan da vurgulanir. Barkan, a.g.m., 285. 

16 Krs. Babinger, "Anadolu'da islamiyet", Darulfunun Edebiyat Fakultesi Mecmuasi, trc. 
Ragib Hulusi, istanbul 1922, sy. 2-3, s. 197; Koprulu, Osmanh Devleti'nin Kurulusu, 79, 102, 108; 
"Bektasiligin Mense'leri", Turk Yurdu, sy. 8, s. 126; AbdulbakT Golpinarh, AlevT-BektasT Nefesleri, 
istanbul 1992, s. 85; Ocak, a.g.e., 50; "Bazi Menakibnamelere Gore XII-XV. Yuzyillardaki ihtidalarda 
Heterodoks §eyh ve Dervislerin Rolu", Osmanh Arastirmalan, II, (1981), s. 42 vd.; Bayram, Evhadiye 
Tarikati, Konya 1993, s. 88-97; Cetin, a.g.e., 165-166, 247; Kara, Bursa'da Tarikatlar ve Tekkeler", II, 
istanbul 1993, s. 58 vd. 

17 TaskoprT-zade, a.g.e., 13; §akayik-i Nu'maniye ve Zeyilleri, l-V, istanbul 1989, I, s. 34; 
Baldir-zade, a.g.e., 8a 

18 Baldir-zade, a.g.e., 9a; ismail Belig, Guldeste-i Riyaz-i irfan ve Vefeyat-i Danisveran-i 
Nadiredan, Bursa 1302, s. 214. 

19 istanbul fethinde de askere ayran dagitan ismail Gazi adh bir zatin Doglu Dede veya 
Toklu Dede adiyla anilir. Kepecioglu, a.g.e., I, 392. 

20 Geyikli Baba'yla gelip inegol yakinina yerlestigi soylenmektedir. Baldir-zade, a.g.e., 82b. 
Yegan Gazi koyunun "haric ez defter" oldugu igin bk. Barkan-Merigli, a.g.e., I, 95. 

21 Fidyekizik'ta medfun bulunan Kaplan Gazi de Geyikli Baba ve Yegan Gazi ile birlikte 
Bursa fethine katilmistir. Baldir-zade, a.g.e., 59b. 

22 Akgakoy'de medfundur. Baldir-zade, a.g.e., 73a. 

23 Baldir-zade, a.g.e., 42b. 

24 Baldir-zade, a.g.e., 61b, 82b. 

25 Orhan Bey zamaninda Mihalig'ta yerlesmistir, seyyid olduguna inanihr. Zaviyesi 1832'ye 
kadar mamurdur. Kamil Kepecioglu, Bursa Kutugu, l-IV, BYEBEK, Genel, 4521, II, s. 51. 

204 



26 Yenisehir Barginh (veya Bargin) koyunde zaviyesi bulunan ve 1767 yihna kadar evlatlan 
oldugu bilinen dervise, Orhan Gazi tarafindan Halkahavlu koyunde bir buguk mudluk yer 
vakfedilmistir. Kepecioglu, a.g.e., II, 52. 

27 Baldir-zade, a.g.e., 42b; Belig, a.g.e., 219; Gazzi-zade Abdullatif, Hulasatu'l-Vefeyat, 
BYEBEK, Genel, 2162, v. 10b; Kepecioglu, a.g.e., IV, 295. 

28 Belig, a.g.e., 215; Gazzi-zade, a.g.e., 10a. 

29 Baldir-zade, a.g.e., 81a; Belig, a.g.e., 222. 

30 Sakayik ve Zeyilleri, II, 161; Kepecioglu, a.g.e., II, 4.31 Baldir-zade, a.g.e., 28a; Belig, 
a.g.e., 237. 

32 Hatta muhtemelen Abdal Mehmed, AN Mest-i EdhemT, Davud Dede, Ceragli Dede gibi 
dervisler de bu kafilededir. Osmanli Devleti'nin ilk nakTbu'l-e§rafi olan Seyyid Natta'da Bagdat'ta 
kafileye katilmistir. Sakayik ve Zeyilleri, II, 162. Ayrica bk. Baldir-zade, a.g.e., 3b-4a; Belig, a.g.e., 73 
vd. 

33 Kazeruniye igin bk. Koprulu, "Ebu ishak KazerunT ve Anadolu da ishaki Dervisleri", 
Belleten, XXXIII, s. 225-232. Kara, a.g.e., II, 13 vd.; Bursa'daki tekkenin vakfiyesi igin bk. Erzi, H. 
Adnan, "Bursa'da ishaki Dervislerine Mahsus Zaviyenin Vakfiyesi", Vakiflar Dergisi, sy. 2, s. 423. 

34 TaskoprT-zade, a.g.e., 60-61; Sakayik ve Zeyilleri, I, s. 82-83; irfan Gunduz, Osmanhlarda 
Devlet-Tekke Munasebetleri, istanbul 1989, s. 31-32. 

35 Anadolu'da Naksibendiye ve Zeyniye igin bk. Kara, Bursa'da Tarikatlar ve Tekkeler, 
istanbul 1990, c. I. 

36 §akayik ve Zeyilleri, II, 198. 

37 TaskoprT-zade, a.g.e., 70; Sakayik ve Zeyilleri, I, 90, II, 63. 

38 Kara, a.g.e., I, 112; a.g.m., 18. 

39 Anadolu ve Balkan fetihlerine katkida bulunan abdallar arasinda Barak Baba, Seyyid AN 
Sultan, Sultan Sucaeddin, Otman Baba gibi isimler sayilabilir. bk. Ocak, KalenderTler, 96-101. 

40 Bursa ornegi igin bk. Ziyaeddin Fahri Findikoglu, istanbul'un Bir Kultur Merkezi Olarak 
Tesekkulu Meselesi, istanbul 1953, s. 3-4. 

41 TaskoprT-zade, a.g.e., 13; Sakayik ve Zeyilleri, I, 34; Baldir-zade, a.g.e., 8a. 

42 Baldir-zade, a.g.e., 8a, 9b; Belig, a.g.e., 213; Kepecioglu, a.g.e., Ill, 367. 

205 



43 Orhan Gazi'nin burada kendisine bir tekke ve mescid, vefatindan sonra da turbe 
yaptirmasi ona saygisini gosterir. Asikpasa-zade, a.g.e., 47; NesrT, a.g.e., I, 170-171. 

44 Isik kelimesinin seyh kelimesini Turk fonetigine uyarlama suretiyle ortaya giktigi ve sih 
kelimesine donustugu g6ru§u igin bk. Koprulu-zade, Edebiyat Arastirmalan, II, 383-384. 

45 Buradaki Elmas kelimesi AN Mest'in bozulmus bigimidir. 

46 TaskoprT-zade, a.g.e., 69; §akayik ve Zeyilleri, II, 89; Belig, a.g.e., 95. 

47 Turgut Kut, Istanbul Hankahlan Mesayihi", AbdulbakT Golpinarh Hatira Sayisi, Harvard 
1995, l,s. 1-156. 

48 Ocak, "ihtidalarda Heterodoks §eyh ve Dervislerin Rolu", 42 vd. 

49 Asikpasa-zade, a.g.e., 46-47; NesrT, a.g.e., I, 168-169; TaskoprT-zade, a.g.e., 12; §akayik 
ve Zeyilleri, I, 32. 

50 Ornek igin bk. Togan, a.g.e., 377-378. 

51 Molla Fenari'nin bir ara Yildinm'la ihtilafi yuzunden Karaman'a giderek, burada San 
Yakub'la Kara Yakub'u yetistirmesi de bunun gostergesi olmahdir. bk. M. Tayyib Gokbilgin, "Bursa'da 
Kurulus Devrinin ilim Muesseseleri, ilim Adamlan ve Bursa Tarihgileri Hakkmda", Necati Lugal 
Armagani, Ankara 1968, s. 264. 

52 Konuyla ilgili halk arasinda yaygm rivayetlerden biri Yildinm'in igki muptelasi oldugu 
seklindedir. Buna karsihk, Emir Sultan'in, Ulucami hakkindaki gorusunu belirtirken, onu bu 
iptilasmdan vazgegirmek amaciyla kinayeli olarak "Dort yaninda dort meyhane eksik hem belki 
boylece camiye gelmenize bir engel kalmaz" dedigi bugun bile halk arasinda anlatihr. 

53 Kepecioglu, a.g.e., I, 30. 

54 Asikpasa-zade, a.g.e., 265-266. Asikpasa-zade'nin KudsT'nin muridi oldugu 
unutulmamahdir. 

55 Kara, a.g.e., I, 96. 

56 TaskoprT-zade, a.g.e., 68; §akayik ve Zeyilleri, I, 89; Baldir-zade, a.g.e., 48a. 

57 Togan, a.g.e., 377-378. 

58 Koprulu-zade, a.g.m., sy. 2, s. 293. 

59 Asikpasa-zade, a.g.e., 46. Aynca bk. Kepecioglu, a.g.e., II, 137; Barkan, a.g.m., 299, 302. 

206 



60 Asikpasa-zade, a.g.e., 46; NesrT, a.g.e., I, 168-169. 

61 Germiyan, Konya, Erzurum, Sivas, Malatya, Adana, Biga, Bursa ve inegol gibi o zaman 
igin birbirinden uzak mintikalarda Geyikli Baba cemaatinin oldukga kalabalik murid toplulugu 
bulundugu igin bk. Ocak, KalenderTler, 91. 

62 Kara, Bursa'da Tarikatlar ve Tekkeler, II, 39. 

63 Bk. Barkan-Merigli, a.g.e., I, 149-150, 259, 282-283; Gokbilgin, a.g.m., 261. Yadigar 
muellifi bunu "Burc-i evliya" sifatiyla vurgular. Mehmed Semseddin, Bursa Dergahlan Yadigar-i 
SemsT, Ml, haz. Mustafa Kara-Kadir Atlansoy, Bursa 1997, s. 35. 

64 Filiz Yenisehirlioglu, "XIV. -XV. Yuzyillardaki Mimari Orneklere Gore Bursa Kentinin 
Sosyal Ekonomik ve Kulturel Gelisimi", IV. TurkTarih Kongresi, Ankara 1989, III, s. 1349-1350. 

65 Ocak, "Zaviyeler", 258-259. 

66 Barkan-Merigli, a.g.e., I, 109-110. Tekke 1753 yihnda tamirat gegirmistir. Bursa Ser'iyye 
Sicilleri, C 81/546, v. 11a-b. 

67 Mehmed Semseddin, a.g.e., 265. Ayverdi'nin aktardigi bilgiye gore tekkenin genis bir 
arazisi, zengin kestanelik ve koruluklan vardir. 265 no.'lu Bursa Ser'iyye Sicili, s. 116'dan Ekrem 
Hakki Ayverdi, Osmanli Mimarisinin ilk Devri, istanbul 1966, s. 102. 

68 iki giftlik miktan topragi, bag, meyve ve gul bahgeleriyle gul yagi uretim tesisleri vardir. 
Barkan-Merigli, a.g.e., I, 140. 

69 Bursa'daki bazi arazilerden baska, Yenisehir, inegol ve koylerinden vakiflan vardir. bk. 
Baldir-zade, a.g.e., 26a; Kepecioglu, a.g.e., IV, 67; Barkan-Merigli, a.g.e., I, 239-240. Orhan Gazi'nin 
vakfi olan koyun vakfa yardimi Baldir-zade zamaninda surmektedir. 

70 Barkan-Merigli, a.g.e., I, 42 vd., 108-109. Aynca bk. Kunter, H. Baki, "Emir Sultan Vakiflan 
ve Fatih'in Emir Sultan Vakfiyesi", Vakiflar Dergisi, sy. 4, 1958, s. 39-63. Tekke, 1844 yihnda 
tamamen yenilenmistir. Bursa Ser'iye Sicilleri, C 10/310, v. 128a. 

71 Barkan-Merigli, a.g.e., I, 38-39. Sonuncusu 1913'de olmak uzere, gesitli zamanlarda irili 
ufakh yedi-sekiz tamir gormustur. Mehmed Semseddin, a.g.e., 273; Kepecioglu, a.g.e., II, 4; III, 434; 
IV, 405. 

72 XVI. yuzyilda Medine evkafindan geliri vardir. Barkan-Merigli, a.g.e., I, 46. 



207 



73 Yukanda adi gegen tekkelere ek olarak Seyyid Usui Dergahi 1216/1801, 1306/1888 ve 
1319/1901 yillannda tamir gegirmistir. Belig, a.g.e., 219; Mehmed Fahreddin, Gulzar-i irfan, Millet 
Kutuphanesi, AN EmTrT, 1098, v. 104a; Mehmed Semseddin, a.g.e., 

266, 273. Seyyid Nasir Zaviyesi'ne ait 1260-61/1844 tarihli bir vesikada da tekkenin 
giderleriyle ilgili meblagm teminini emreden birferman vardir. Bursa Ser'iye Sicilleri, C 92/664, v. 26a. 

74 Mehmed Semseddin, a.g.e., 265-266; Kepecioglu, a.g.e., Ill, 367. 

75 Kepecioglu, a.g.e., IV, 388. 

76 Ayverdi, a.g.e., 212. 

77 1844 yihna kadar faaliyette oldugu anlasilmaktadir. Kepecioglu, a.g.e., II, 4; III, 434; IV, 
405. 

78 Kepecioglu, a.g.e., Ill, 207. 

79 Baldir-zade, a.g.e., 4a; Kepecioglu, a.g.e., II, 24. Dergahin seyhlerinden Ozbek 
Abdurrahman Baba (6. 1157/1745) Ozbekistan'dan gelmistir. Mehmed Fahreddin, a.g.e., 301 a-b; 
Ahmed Ziyaeddin, Gulzar-i Suleha ve Vefeyat-i Urefa, BYEBEK, Orhan, 1018/2, 174b-175a; Mehmed 
Semseddin, a.g.e., 447-448. 

80 Bunun belgelere yansiyan orneklerinden bir tanesi Postinpus Baba Zaviyesi'dir. bk. 
Kepecioglu, a.g.e., IV, 67. 

81 Kepecioglu, a.g.e., IV, 67-68. 

82 Mehmed Semseddin, a.g.e., 266-267. 

83 Mehmed Fahreddin, a.g.e., 336a. 

84 Mehmed Semseddin, a.g.e., 273. 

85 Belig, a.g.e., 219; Mehmed Fahreddin, a.g.e., 104a; Kepecioglu, a.g.e., IV, 295. 

86 Bursa Ser'iye Sicilleri, B 90/295, v. 87a-b. 

87 Mehmed Semseddin, a.g.e., 441. 

88 Kepecioglu, a.g.e., IV, 80, 104. Bu iki zat ellerinin emegini tekkenin ihtiyaglanna 
harcamislardir. 

89 Kepecioglu, a.g.e., IV, 280; Kazim Baykal, Bursa Anitlan, Bursa 1993, s. 74. 

208 



90 1925 yilina gelindiginde Bursa'da Seyyid Usui Tekkesi CelvetT, Baba Zakir Zaviyesi Sa'dT, 
Seyyid Nasir Tekkesi KadirT-RifaT, Ug Kozlar Dergahi HalvetT, ZeynT Dergahi KadirT, Gar-i Asikan, 
Emir Sultan ve Yogurtlu Baba tekkeleri NaksT'dir. Hacibeyzade Ahmed Muhtar, Bursa Sergisi Rehberi, 
istanbul 1339, s. 56-57. Ayrica bk. Mehmed Semseddin, a.g.e., 448. 

91 Barthold-Koprulu, a.g.e., 62 vd.; Togan, a.g.e., 116 vd., 220 vd.; Cetin, a.g.e., 214-215. 

92 Kepecioglu, a.g.e., I, 395; Turan, a.g.e., 653. 

93 ismail Hakki Uzungarsih, Osmanh Tarihi, Ankara 1983, I, s. 591 . 

94 TaskoprT-zade, a.g.e., 54-55. 

95 Buradaki cami ve medrese Fatih'in torunu Hangerli Sultan tarafindan yaptinlmistir. Baldir- 
zade, a.g.e., 9a; Kepecioglu, a.g.e., Ill, 375. 

96 Baldir-zade, a.g.e., 42b; Belig, a.g.e., 219; Gazzi-zade Abdullatif, Ravzatu'l-Muflihun, 
BYEBEK, Orhan, 1041, 21a-b; Mehmed Semseddin, a.g.e., 413; Kepecioglu, a.g.e., IV, 295. 

97 Mehmed Semseddin, a.g.e., 541.Hulasatu'l-Vefeyat, 9a, 10b, 32a; Mehmed Fahreddin, 
a.g.e., 104b, 299b, 324a-b; Mehmed Semseddin, a.g.e., 413, 439, 541; Kepecioglu, a.g.m., I, 62, II, 
129, III, 216, IV, 295.AHMED ZiYAEDDiN; Gulzar-i Suleha ve Vefeyat-i Urefa, Bursa Yazma ve Eski 
Basma Eserler Kutuphanesi (BYEBEK), Orhan, 1018/2.AYVERDJ Ekrem Hakki; Osmanh Mimarisinin 
ilk Devri, istanbul 1966. 

ASIKPASA-ZADE; Tevarih-i Al-i Osman, istanbul 1332.BALDIR-ZADE SELiSI MEHMED; 
Ravza-i Evliya, BYEBEK, Orhan, 1108.BARKAN, 0. Lutfi; "Kolonizator Turk Dervisleri" Vakiflar 
Dergisi, sy. 2, istanbul 1974, s. 279-365. 

BARKAN 0. Lutfi-MERiCLi, Enver; Hudavendigar Livasi Tahrir Defterleri, I, Ankara 
1988.BAYKAL Kazim; Bursa ve Anitlan, Bursa 1993.BAYRAM Mikail; Baciyan-i Rum, Konya 

1987.Ahi Evran ve Ahi Teskilatinin Kurulusu, Konya 1991.Evhadiye Tarikati, Konya 1993. , 

Bursa §er'iye Sicilleri, B 90/295, C 10/310, C 92/664, C 81/546. 

CETiN Osman; Anadolu'da islamiyetin Yayihsi, istanbul 1990.EVLJYA CELEBi; Seyahatname, 
I, istanbul 1314.FINDIKOGLU Ziyaeddin Fahri; istanbul'un Bir Kultur Merkezi Olarak Tesekkulu 
Meselesi, istanbul 1953. 

GAZZi-ZADE ABDULLATiF; Hulasatu'l-Vefeyat, BYEBEK, Genel, 2162. 

Ravzatu'l-Muflihun, BYEBEK, Orhan, 1041. 



209 



GOKBiLGiN M. Tayyib; "Bursa'da Kurulus Devrinin ilim Muesseseleri, ilim Adamlan ve Bursa 
Tarihgileri Hakkinda", Necati Lugal Armagani, Ankara 1968. 

GOLPINARLI Abdulbaki; AlevT-BektasT Nefesleri, istanbul 1992. 

GUNDUZ irfan; Osmanlilarda Devlet-Tekke Munasebetleri, istanbul 1989. 

HACIBEY-ZADE AHMED MUHTAR; Bursa Sergisi Rehberi, istanbul 1339. 

HUSAMEDDiN BURSEVI; Muhimmatu'l-Mu'minTn ff Umuri'd-Dunya ve'd-Din, Topkapi Sarayi 
Merkez Kutuphanesi, Bagdat, 189. 

iSMAiL BELiG; Guldeste-i Riyaz-i irfan ve Vefeyat-i Danisveran-i Nadiredan, Bursa 1302. 

KARA Mustafa; Tekkeler ve Zaviyeler, istanbul 1990. 

Bursa'da Tarikatlar ve Tekkeler, I, istanbul 1990, II, istanbul 1993. 

KEPECiOGLU Kamil; Bursa Kutugu, l-IV, BYEBEK, Genel, 4521. 

KOPRULU[-ZADE] M. Fuad; Turk Edebiyatinda ilk Mutasavviflar, Ankara 1984. 

Edebiyat Arastirmalan, II, istanbul 1989. 

Osmanh Devleti'nin Kurulusu, Ankara 1991. 

MEHMED FAHREDDiN; Gulzar-i irfan, Millet Kutuphanesi, AN Emm, 1098. 

MEHMED §EMSEDDiN, Bursa Dergahlan Yadigar-i §emsT, l-ll, haz. Mustafa Kara-Kadir 
Atlansoy, Bursa 1997. 

NE§RI; Kitab-i Cihannuma, II, haz. Faik Resit Unat-Mehmet Altay Koymen, Ankara 1987. 

OCAK Ahmet Yasar; Babailer isyani, istanbul 1980. 

KalenderTler, Ankara 1992. 

"Zaviyeler", Vakiflar Dergisi, sy. 12, Ankara 1978, s. 247 vd. 

"Bazi Menakibnamelere Gore XII-XV. Yuzyillardaki ihtidalarda Heterodoks §eyh ve Dervislerin 
Rolu", Osmanh Arastirmalan, II, (1981), s. 42 vd. 

OCALAN Hasan Bash; Bursa'da Tasavvuf Kulturu (VII. Yuzyil), Bursa 2000. 

SUMER Faruk; Oguzlar, istanbul 1980. 

210 



§akayik-i Nu'maniye ve Zeyilleri, haz. Abdulkadir Ozcan, l-V, istanbul 1989. 

TA§KOPRI-ZADE; es-§akayiku'n-Nu'maniyye ft ulemai devleti'l-Osmaniyye, haz. Ahmet Subhi 
Furat, istanbul 1985. 

TOGAN, Zeki VelidT; Umumi Turk Tarihine Giris, istanbul 1 981 . 

TURAN, Osman; Selguklular Zamaninda Turkiye, istanbul 1971. 

UZUNQAR§ILI, i. Hakki; Osmanh Tarihi, I, Ankara 1983. 

YENi§EHiRLiOGLU, Filiz; "XIV-XV. yuzyillardaki Mimari Orneklere Gore Bursa Kentinin Sosyal 
Ekonomikve Kulturel Gelisimi", IV. TurkTarih Kongresi, Ankara 1989, III, s. 1348 vd. 



211 



Erken Osmanh'nin Fetih ve Yerle§im Sisteminde Akinci Beylerinin 
Stratejik Onemi / H. Qetin Arslan [s. 116-121] 

Anadolu Medeniyetleri Miizesi / Turkiye 

Erken Osmanh doneminin yerlesim sistemi, ug ana temel prensip uzerinde sekillenmektedir. 
Sistem, Osmanh idaresinin, toprak yonetiminin ve toplum yasamimn yeni alinan yerlesim bolgelerine 
yerlestirilmesi amacini tasimaktaydi. "Ug savasgilan" olarak nitelenen gaziler, fethettikleri bolgelerde 
bir sure sonra kendi beyliklerinin yoneticileri durumuna gelmistir. Akinlar sonrasinda fethedilen 
yerlesim bolgeleri, lokal kaynaklar ile idare edilmek zorunda kahnmis bu suretle teskilatlanma ve imar 
islerine zaman ayrilmistir. Boylece yeni alinan topraklarda bulunmayan unsurlar kolayhkla 
yerlestirilmistir.1 

Bolu, Ankara ve Konya uzerinden gelen yollann onemli kavsak noktalannda bulunan Bizans 
sehirleri Osmanlilann eline gegtigi sirada, savaslardan dolayi, halkin gogunun olmesi ve kagmasi ile 
birlikte, bazilannin da mallannin musaderesi sonucu bosluklar meydana gelmis, ancak Anadolu'dan 
ekonomik sikinti igerisindeki halkin buyuk bir kismi yeni alinan bu sehirlere gelerek kendilerine ev ve 
arazi edinmislerdir. Aynca Anadolu'nun her tarafindaki Ulema ve tarikata mensup kisiler Osmanlilann 
hizmetine girmis boylece fetih ve iskan faaliyetlerinin kisa bir surede gergeklesmesi igin uygun bir 
ortam saglanmistir.2 

Osmanh beyliginin mali kaynagi, akin ve fetih gelirlerine dayanmaktaydi. Akincihk sistemi 
fetihlerle ganimet elde edip, malt destegi saglamakta onemli bir etken olarak dikkati gekmekteydi.3 

Mogol istilasi sonucu, Turkmen asiretleri, Orta Asya'dan gelip Bizans sinir bolgelerine 
yerlestirilmis, zamanla nufusun da artmasiyla akinlar da yogunluk kazanmistir. Turkmenlerin 
Bizans'tan aldiklan topraklar uzerinde zamanla bagimsiz beylikler kurulmustur. Turkmen akinlan 
Osmanh Beyligi'nin kurulusunda, ozellikle sinir boylannin guvenliginde onemli roller ustlenmistir. 
Hiristiyan ahaliye can, mal ve din ozgurlugu verilmis olmasi, Selguklu geleneginin Bizans arazisine 
yerlesmesini saglamistir. Osmanlilann Balkan topraklannda uyguladigi yerlesim politikasinm 
basansini H. inalcik Turklerin getirdigi bu adalete baglamaktadir.4 

ilk asamada fethedilen topraklann mulkiyet ve ucretim iliskilerine dokunulmamis, sadece yerel 
beylerin yilhk vergiye baglanmasiyla yetinilmistir. Devlet mulkiyetinin yerlestirilmeye gahsilmasiyla 
birlikte timar sistemi ile fethedilen araziler yukumluluk karsihginda dagitilmis, ancak kurumsal ve idari 
degisikliklerle kahci olunamayacagmi bilen Osmanhlar, bu bolgeleri gonullu ve zorunlu gog yoluyla 
iskana tabi tutmuslardir.5 

Osmanlilann yeni almis olduklan bolgelerde uyguladiklan bir baska iskan sistemi de 
"Kolonizator Turk Dervisleri" denilen bir grup tarafindan gergeklestirilmekteydi.6 Bu dervislerin 

212 



ustlenmi§ olduklan zaviyelerin gogu bos toprak bulmak, kendilerine yer ve yurt edinmek igin gelip, 
yeni alinan Hiristiyan topraklanna yerlesen gogebelerden olusmaktaydi. 

Issiz, tenha, tehlikeli gegit noktalan ve bogazlarda insa edilen zaviyeler bir gesit guvenlik 
noktalanni olusturmaktaydi. Manisa'nin Saruhan kazasinin Nif (Kemalpasa) nahiyesinde Kapukaya 
denilen mevkide Hamza Baba adindaki dervis igin, "Dest-i rencile agup ihya idup, su getirup birzaviye 
bina idup, bag dikup, Allah nzasiygun oradan gelup gegene hizmeti dokundugu sebeple; Sultan 
Bayezid tarafindan osurden affedilmistir." denilmektedir.7 Dervislerin onderliginde gergeklestirilen 
iskan faaliyetleri sonucunda bolgelerin Turk ve islam kulturu ile kaynasmasi saglanmistir. 

Osmanlilann fetih ve iskan politikalan uzerine bilgiler aktaran S. Yarasimos, Osmanh fetihlerinin 
ilk yillarda; maceraci, yan savasgi ve dini topluluklann, olusum sureci igerisindeki bir devletin 
hizmetine girmekten gok yeni fethedilen topraklardan kendilerine pay gikarmaya gahstiklarmi; 
Osmanh sinirlannm yeni akinlara imkanlar agan tek yol haline gelmesinden dolayi "gazi" ruhunun 
akinlan besleyen biretken haline geldigini belirtmektedir.8 

Osmanh fetih ve iskan politikasinin dayandigi temel unsurlann; dini, ekonomik ve sosyal 
nedenlere dayandigi gorulur. Bu ug neden igerisinde, dini faktorlerin oynamis oldugu rolun daha fazla 
oldugu; insanlan dini bag ile birlestiren ve toplum iginde guglu kilan bir ozellik tasidigi anlasilmaktadir. 

Osmanlilann fetih ve iskan politikasi igerisinde almis olduklan topraklarda uyguladiklan timar 
sistemi de; yeni ahnan bolgelerde Osmanlilann daha kahci hale gelmesini saglayan onemli unsurlann 
basinda gelmektedir. Herhangi bir yukumluluk karsihginda verilen timarlar sayesinde, devletin 
topraklar uzerindeki etkinligi daha da guglenmistir. 

Timarlar sahiplerine sagladiklan yarar bakimindan iki kisma aynlmaktadir. Birincisi "serbest 
timar" (has, zeamet, dizdar ve vakif timarlan) olup, bu timara sahip olanlar, dirliklerini olusturan 
arazileri de korumakla gorevliydiler ve bunu saglarken kendilerine "rusum-u serbesti" adini alan bir 
gelir saglamaktaydilar. Ancak bu durum, Kadi'nin kontrolune ve hukmune baghydi. Bunlann "tevcih 
beratlan"inda serbest timarlann "ulumum rusum-i ser'iye ve tekalif-i orfiyeleriyle tevcih" olunmus 
olduklan kayith bulundugundan, yasalann raiyyete yukledikleri butun vergiler tamamiyla kendilerine 
aitti. Devlet serbest timar raiyyeti uzerindeki en muhim haklanni yine kendisine birakmaktaydi. 
Serbest olmayan timarlar ikinci grubu olusturmaktaydi. Bunlar genelikle "sipahi timarlan"dir. Gelirleri 
de sipahi (timar sahibi suvari eri), subasi (guvenlik gorevlisi) ve sancak beyine ortak yazilmistir. 
Serbest timardan en buyuk farki irsi olmasiydi. Timar sistemi iginde sancak beylerinin konumu da su 
sekildeydi. Sancak beyi basinda bulundugu sancagin asla "sahib-i raiyyeti" degildi. Ancak bu 
sancagin herhangi bir kazasinda bulunan bir veya iki nahiyedeki has topraklannin sahibi 
durumundaydi ve askeri gorevini yerine getirdiginden, hizmetinin karsihgi olmak uzere verilmekteydi.9 

Yukumlulukleri karsihginda verilen timarlan sivil ve askeri timarlar olmak uzere iki ana grup 
altinda inceleyebiliriz. Bunlardan sivil timarlar, toplumun degisik kesiminden statu ve konum olarak 

213 



farkh kisilere verilmekteyken, askeri timarlann, suvari (ath) olsun veya olmasin askeri gorevlilere 
verilirdi. N. Beldiceanu askeri timarlan da kendi igerisinde, ath hizmet karsihginda verilen timarlar ve 
suvari olmayanlara verilen timarlar olmak uzere iki gruba ayirmistir. Son grubu da iki gruba aynlarak 
kale komutanlanna ve garnizonlardaki askerlere verilen timarlar ile gorevleri denizle ilgili olan kisilere 
verilen timar olarak ele almistir.10 

835 H./1431 M. tarihli Arvanid sancagi timar defteri incelendiginde, timar sahibi kisilerin degisik 
gorevde ve statudeki kisilerden olustugu ve Saruhan ilinden zorunlu olarak gog ettirildikleri 
anlasilmaktadir. Devlet tarafindan timar verilerek bu bolgeye iskan ettirildikleri anlasilmaktadir. 
Ornegin 47 b nolu kisimda, Timar-i Yusuftan bahsedilirken: 

"Saruhanlu surulup gelmis, merhum sultan zamaninda Umur ve AN yermis, sultanimiz 
zamaninda mezkura vermisler, elinde pasa bitisi vardir"1 1 

Timar sistemi, Osmanlilann topragin kullamm hakkinm degerlendirilmesi bakimindan onemli ve 
vazgegilmez bir uygulama olarak varhgini yuzyillarca surdurmustur. 

Akinci beylerinin timar edinmeleri ile baslayan yerlesim ve iskan etkinliginin birinci sureci hakim 
olduklan us merkezlerinde, imar faaliyetleri igin gerekli mali destegi saglamalan ile devam etmistir. 
Tarihi kaynaklardaki bilgiler akinci beylerinin timar almalanna iliskin higbir supheye yer 
vermemektedir.12 

"Karamursel derler ki bahadir vardi. O kiyiyi ona timar verdiler. Orasini timarlara bolusturduler 
timar erlerini kiyiya getirdiler ki istanbul'dan yeni gikip memleketi varmasin. Yalova'yi da timara 
verdiler. Akcakoca ile olan gazileri buraya topladilar..." 

Orhan Gazi doneminde akinci beylerinin timar edindiklerini belgeleyen bu bilgiden, fethedilen 
topraklann timarlara bolunerek dagitildigini aynca, timarlann oncelikle o topraklan alan timar erleri ve 
akinci beyleri arasinda pay edildigini gostermektedir. 

I. Murad Donemi'ndeki Gumulcine, iskege ve Bure'nin ahnmasina iliskin vermis oldugu bilgilerde 
ise su kayitlar dikkati geker.13 

"Veziri Hayreddin Pasa'ya emretti: "Vann Evrenuz ile o illeri fethedin" dedi Evrenuz, 
Gumulcine'yi yer edinip oturdu. Bure'yi iskege'yi Marulya'yi fethetmisti. Haracini Murad Han'a 
gonderdi. Daha baska memleketlere de hucum ederdi... Aldiklan yerlerde padisahlik kanunu tatbik 
ettiler hana gonderilmesi gerekli olani gonderdiler gazilere verilmesi gerekli olani verdiler... o dahi 
butun civan ile fetholundu memleketini timar erlerine paylastirdilar. Kafirlerine harag tayin ettiler 
oradan devletle yine buna geldiler Evrenuz Gazi'ye Serez'i ug verdiler" 

Akinci beylerinin fetih ve yerlesim politikasinda rol oynayan onemli faktorlerden birisi de 
tarikatlara mensup seyh ve dervislerin etkin faaliyetleridir. A.Yasar Ocak heterodoks tasavvuf 

214 



akimlanna mensup seyh ve dervisler olarak niteledigi bu grubun tekkelerde toplanmak yerine 13. 
yuzyildan itibaren sinirlardaki fetih hareketlerine katildiklanni, yeni alinan topraklarda gayri 
muslimlerle temasa gegerek onlann bolgeleri muslumanlastirdiklarim belirtmektedir. Yazar I. Bayezid 
devrinde Rumeli fetihlerine katilan ve Dimetoka'da bir zaviye agan Kalenderi seyhi olan Seyyid AN 
Sultan'in rahiplerin aracihgi ile Hinstiyan halki muslumanlastirdigim Menakibnamesi'ne dayanarak 
aktarmaktadir. Yazar'm Kalenderiler ve Bektasilik uzerine verdigi bilgilerden de, Osmanhlar'in fetih ve 
iskan politikasinda tarikatlann onemli rolu oldugunu 6greniyoruz.14 

Akinci Beyleri timar edinmekle brlikte fethettikleri topraklann sancakbeyi olarak idari 
sorumlulugunu da almislardir. Bu duruma en iyi ornegimizi; I. Murad'in, Gazi Evrenos Bey'e Sancakhk 
yerler verildigini gosterir bir beratnamesidir.15 

"Kendu kiliciyla fetheyledugu Kale-i Gumulcine ve dahi Serez'e ve Manastir'a vannca bir 
sancakhk yer...." 

akinci beylerinin sultanin izni ile aldiklan bolgede idari sorumlular haline geldiklerini de 
goruyoruz. Bunun yaninda akinci beylerinin belirli bolgelerde ekonomik birer gug haline gelmelerine 
iliskin bilgilere de rastlanilmaktadir. Evrenos Bey'e ait bir temliknamede de Vardar'a tabi bulunan 
koylerden has, harg ve koyun resminin (Vergisini) ve sahip olunan topraklann sinirlannin belirlenmesi 
igin gorevliler tesbit edildigi; bu kisilerce yapilan tescilden sonra da bazi koy, giflik ve mezarlann 
kendisine temlik edildigi belirtilmektedir. 16 

Arazinin kim tarafindan fethedilirse edilsin, devletin mail oldugunu, fethedene ancak o da gorevi 
ve hizmeti devam ettigi surece, fethedilen topraklardan bol timarlar verildigini, bu topraklardan 
evlatlara kalan arazilerin olmadigini akinci beylerinin ise I. Murad Donemi ile birlikte almis olduklan 
yerleri malikane tarzmda evlatlanna gegirebilmek igin, temlikname aldiklanni gormekteyiz.17 

Osmanhdaki timar sistemi "malikane-divani" adi verilen Selguklu kokenli uygulamanin bir 
pargasi olarak devam etmistir. Uygulama olarak mulk ve miri arazilerin bir birlesiminden bahsetmek 
mumkundur. Gelirler, toprak sahibi ile devlet arasinda paylasilmakta; malikane bolumunden toprak 
sahibine olan pay seriata, devlete dusen pay ise orflere gore belirlenirdi. Malikaneyi elinde tutan 
topragin; divaniyi elinde tutan sahibinde, her iki bolumde tek elde bulunuyorsa, divani igin bir sipahi 
atanirdi. Cogu zaman divani gelirleri ve malikane vergileri birden fazla kisi tarafindan paylasilmak 
zorundaydi. Selguklu timarlan, Osmanh timarlanndan bu noktadan aynlmaktaydi. Harg ve "avanz" 
dismdaki turn gelirler timar sahibine, yani sipahilere aitti. Rant paylasilmiyor ve gerekli savas 
hizmetleri goruldugu surece bir tek kisiye aitti. Malikane bolumune gelince, hukuki agidan mulkiyetin 
mutlak bigimde devredilmesi degil, tersine zamanla kisith bir vergi hakki taninmasi anlamina 
gelmekteydi. Topragi satma, miras birakma ya da vakiflar yoluyla degistirme haklan sakh 
kalmaktaydi. Emlakin sultanlar tarafindan simrlandirilmasi, malikanenin beyler, askerler, akinci 



215 



beyleri arasinda yayilmasim engelleyemedi. Vakif kuruluslan da bu amaca hizmet etmekteydi. 
Vakiflar aracihgiyla devlet mudahalesi, vergi ve hizmet yukumlulugu ortadan kalkiyordu.18 

Osmanh Devleti'nin fetih, iskan ve yayilma politikasinin tarihi basansim iki temel noktaya 
baglamak mumkundur. Bunlardan birincisi, iyi orgutlenmis az sayidaki akincilann agmis oldugu yol; 
ikincisi de goger ve giftgi kolonistlerin yeni fethedilen topraklara yerlesmesi olusturmaktadir. Akinci 
komutanlanna ug beyleri denilmekte ve kendilerine timar degil emlak verilmekteydi. Akinci beyleri 
sulaleler olusturmakta, yabanci ahalinin de haracini toplamaktaydilar. Bu durum alisilagelmis 
durumun disinda idi, toprak vergilerini sultanlar, gorevli memurlan ile toplatiyorlardi. Ug beyleri, 
etrafindakilere timarlar dagitarak genis bir askeri gevre olusturmaktaydi. Akinci beyleri arasinda 
Muslumanligi sonradan kabul eden beyler de vardi. Harmankaya kalesinin Bizansli komutani Kose 
Mihal akincihk hizmeti gorevini ailesine birakmisti. 

Akinci beyleri kisa zamanda ayncahklar elde etmis; mirT araziler uzerinde iki-ug gift okuz 
tutabilme ve bu topraklann, osur vergisini odemeden kolelerce isletebilme hakkini kazanmislardi. Bir 
gurup seferde iken, oteki grup tarlalarda gahsmaktaydi. Bosna'nin 1516-17 yillanna ait kayitlanndan 
anlasildigina gore, duzenli vergilerden at besleme gibi angaryadan muaftilar.19 

Akinci beylerinin, topragin kullanim hakkini ve dolayisiyla gelirlerini toplama sorumluluguna 
erismeleri, imar faaliyetlerinde bulunmalanni saglamistir. Boylece akinci beylerini bir "bani" olarak 
degerlendirme firsati ortaya gikmaktadir. 

Akinci Beyleri ve insa ettirdikleri yapilara iliskin bilgiler degerlendirildiginde, her akinci ailesinin 
insa eylemlerinde belirli farkhliklarin oldugu gozlemlenmektedir. Bu farkhklar, Akinci ailelerinin 
Hanedana olan yakinhklan, ekonomik gugleri ve yogun imar ve insa eyleminde bulunduklan yerlesim 
birimlerine gore farkhliklar gostermektedir. 

Ornegin Osman Gazi doneminde, Mihalogullannin atasi olarak kabul edilen Kose Mihal, Osman 
Gazi ile akinlarda bulunmakta, yapilacak fetihlerde fikirlerine deger verilmekte ve Bizans tekfurlan 
(kale komutanlan) ile Osman Gazi arasinda iletisimi saglayan bir konumda bulunmaktaydi. 1299 
oncesinde, daha Muslumanligi kabul etmemis olmasina karsin, Osman Gazi'nin guven ve dostlugunu 
kazanan Kose Mihal ilk Osmanh fetihlerinde buyuk basanlar elde etmistir. 

irdelenmesi gereken bir konu da akinci beylerinin kimlikleridir. Evrenosogullannin kesin 
olmamakla birlikte, ailenin ilk atalanndan Evrenos Beyin Muslumanligi sonradan kabul etmis 
olabilecegi ihtimali bazi arastirmacilar tarafindan kabul edilmektedir. Orhan Gazi ve I. Murad 
doneminde Rumeli'ye yapilan akinlara katilan ve akinci beyi olarak hizmetleri veren Evrenos Bey'in 
Sultan ile yakin bir iliskisinin dolayisiyla onemli bir statude oldugunu tarihi kaynaklar aktarmaktadir. 
Evrenos bey ve ogullannin hakim oldugu bir us merkezi niteligi de tasiyan simdiki Yunanistan sinirlan 
igerisindeki Gumulcine, Serez ve Yenice Vardar'da Evrenosogullannin yogun insa faaliyetleriyle 
karsilasilmaktadir. Her ug yerlesimde ayni guzergah uzerindedir. Akinci beylerinin ug merkezlerini 

216 



sinira yakin bolgelere tasidiklanm ve onemli ana yollar uzerindeki yerlesimleri tercih ettiklerini 
gostermesi bakimindan Evrenosogullan iyi bir ornek teskil etmektedir. Paikon daglarimn guney 
eteklerinde ve ovaya agik halde kurulmus olan Yenice Vardar, stratejik agidan bilingli olarak segilen 
bir us merkezi durumundadir. 

Gumulcine'de Evrenos Beyin imaret ve camisi (Eski Camii); Yenice Vardar'da ise turbesi, 
hamami gunumuze ulasmistir. Feres ile Dedeagag arasinda kuguk bir yerlesim olan Loutra koyunde 
de bir ham bulunmaktadir. Gunumuze gelmeyen ancak kaynaklarda tespit edilen yapilarla, 
Evrenosogullarimn bu bolgede gok sayida yapi insa ettirmis olduklan belirlenebilmektedir Evrenos 
Bey'e ait Vakfiyelerde de Evrenosogullarimn bu bolgede zengin vakiflar kurduklan anlasilmaktadir. 
19. yuzyihn baslanna kadar Evrenosogullan soyundan gelen kisilerin Yenice Vardarda bulunmalan 
hatta Evrenosoglu Serif Ahmet Bey'in bir saat kulesi insa ettirdigi, baniliklerinin hala devam ettigini 
gostermektedir. Bununla birlikte Evrenosogullanna ait yapilann yerlesim birimlerindeki konumlan 
dagimk bir sema gostermekte ve kulliye seklinde insa edilmedikleri gorulmektedir. Akinci beylerinin 
uzun sure bir yerde bulunmamalan ve us merkezlerinin devamli degismesi kulliye yaptirmalanna 
engel teskil etmis olabilir. Aynca us merkezi durumundaki yerlesimler aym zamanda akinci beylerinin 
insa faaliyetlerine sahne olan ve Bati'ya yapilan akinlar igin smir bolgelerinde bulunan, ug karakollan 
olarak niteleyebilecegimiz yerlerdir 

Turhanogullannin bugun Yunanistan topraklan igindeki Teselya bolgesindeki Yenisehir Trikkale 
ve Mora Yenisehir'de 20 Malkogogullan Nigbolu'da us merkezleri oldugunu bildigimize gore bu iki 
akinci ailesinin de bati da Balkan topraklanndaki us merkezi durumundaki yerlesimlerde yogun bir 
imar faaliyetine giristikleri gorulur. 

Fethettikleri bolgelerin yonetimlerinin Hanedan tarafindan kendilerine verildigi akinci beyleri, 
timar edinmek suretiyle topragin kullamm hakki uzerinde soz sahibi olmus; bolgenin gelirinin 
toplanmasiyla elde ettikleri ekonomik gucu yine kendi bolgelerindeki; yerlesim birimlerinde, ozellikle 
de us merkezi konumundaki yerlesimlerde kullanarak imar faaliyetlerinde bulunmuslardir. Fetih ve 
yerlesim politikasinda onemli etkinlikleri olan tarikatlara mensup seyh ve dervislerin de akinci beyleri 
tarafindan alinan yeni topraklarda, gayrimuslim halki Muslumanlastirmak suretiyle, dini faktorlerin 
yerlesmesinde onemli olgude katkilan olmustur. 

Tarikata ait insa edilen tekke ve zaviyelerde uslenen seyh ve dervisler halki din gatisi altinda 
birlestirerek orgutlemislerdir. Dimetoka'da zaviye yaptiran Kalenderi seyhi Seyyid AN Sultan ve Yenice 
Vardar'da Seyh ilahi bu dervislerin basim gekmektedir.21 Akinci beylerinden Timurtas Pasa'nm 
Saruhandaki halkin Balkan topraklanna iskan ettirilmesinde bizzat gorevlendirilmesi de yerlesim 
politikasinda etkin faaliyet iginde olduklanni gosterir. 

Aristokrat aileler olarak nitelenen akinci beyi ailelerinin Osmanh beyligin kurulus yillannda 
onemli rolleri olmustur. Osmanh Hanedam'nin yukselisine bagli olarak, Osmanh Devleti'ni kuran bu 

217 



aristokrasinin, 14. yuzyilda butun idareyi ellerinde tuttugunu ve akinci beyi ailelerinden buyuk 
kumandanlar, idareciler, yuksek teskilatgilann ve diplomatlann yetistigini goruyoruz.22 Hanedanla siki 
iliskileri bulunan akinci beyi aileleri, Erken Osman doneminde uzun sure ayni statude ve gorevlerde 
bulunarak konumlanni muhafaza etmislerdir. Akinci beylerinin banilikleri ise hakim olduklan 
bolgelerle, yerlesim biriminin ihtiyaglan dogrultusunda gelismistir. 

Osmanli Devleti'nin Balkan topraklannda kendi otoriteleri ile saglanan siyasi, idari ve kulturel bir 
yapi olusturmalan gok kolay olmamistir. Osmanlilann Avrupa kapilanndan donmesine kadar devam 
eden bu suregte basanli olduklan gorulmektedir. Kulturel kimlik farkhhklari ve siyasi birlikteligin Balkan 
topraklannda oldukga geg saglanmis olmasi, beraberinde birgok sorunu Osmanli siyasi dunyasina 
getirmistir. Osmanli Sultanlan, Rumeli topraklanna gegtiklerinde, kendileri igin onemli fetihler, bol 
ganimetler ve genis arazilerin saglayacagi imkanlan gok iyi biliyorlardi. Balkan topraklanni gergek 
anlamda sosyal, kulturel ve ticari anlamda kazanmak igin verilen mucadele yeni baslamaktaydi. 
Akinci beyleri Osmanli kultur yapisinin yeni fethedilen Balkan topraklanna tasinmasinda, idare 
edilmesinde hatta kontrol mekanizmasimn islerlik kazanmasinda asil rolu ustlenmislerdi. 

Akinci beylerinin gorevleri sadece yeni fetihlerle Osmanli devletinin genislemesini saglamak 
degil, alinan bolgelerde Osmanli idari yapismi ve sistemini yerlestirmek anlamini da igeriyordu. 
Otoriter bir yapiya sahip olan ve onemli bir kusuru bulunmadigi surece gorevleri yuzyillarca devam 
eden akinci aileleri, hanedanin ilgi ve gucunu zamanla bunyesinde toplayarak inanilmaz bir siyasi 
guce ve konuma ulasmislardir. Osmanli idaresinin bir sekilde, Balkan topraklanndaki temsilcisi ve 
denetleyicisi konumundaki akinci aileleri yerlesmis olduklan bolgelerde birer us merkezinde 
yerlesmek suretiyle adeta baskent istanbul'un Rumeli topraklanndaki siyasi gucunu gostermekteydi. 
Gerektiginde yonetimin istegiyle binlerce kisi Anadolu'dan, Balkan topraklanna zorunlu iskana tabi 
tutuluyor ve bu insanlara Anadolu'da omur boyu elde edemeyecekleri kadar genis otlaklar, tarlalar ve 
suruler veriliyordu. Osmanli yonetimi, elindeki idari gucu kullanarak, Balkan topraklannda Osmanli 
idari sisteminin olusumu igin bir gesit kultur gogu uygulamaktaydi. Boylece idari alt yapi bu bolgeleri 
fetheden ve denetleyen akinci beylerinin gevresinde kontrol edilebiliyordu. 

insa ettirilen her tekke ve zaviye, Anadolu topraklannda yuzlerce seyh ve dervisin hatta sanat 
ve ilim adamlarimn yeni topraklara Osmanli kulturunu tasimasi onemli bir etkinlikti. Boylece Balkan 
topraklan fethedilmekle kalmiyor, Osmanhnin Musluman kimligi ve beraberinde birgok kurum 
Anadolu'da oldugu gibi yeni dokular olusturacak sekilde meydana getiriliyordu. 

Hanlar ve kervansaray gibi ticari islevli yapilann akinci beyleri tarafindan insa ettirilmesi, sadece 
maddi finansmani ellerinde tutmalanndan kaynaklanmiyordu. Balkan topraklanndaki ticaret noktalan 
uzerinde Osmanh-ticaret yasami etkin hale geliyor ve bolgelerin ticari potansiyeli Osmanli denetimine 
gegiyordu. Ticari kontrolun Osmanli denetimine gegmesi onemli bir maddi kaynagin da temelini 
olusturmaktaydi. Zengin vakiflar ile desteklenen mimari eserler gevresinde zamanla tipki Bursa, iznik, 



218 



Edirne ve istanbul'da oldugu gibi mahalle dokulan meydana gelmekte, bu ise beraberinde orgutlu ve 
duzenli bir sehircilik anlayisimn olusumuna imkan tanimaktaydi. 

Rumeli fetihlerinin beraberinde getirdigi kaginilmaz bir zorunluluk gibi gorunen akincilik sistemini 
bu kadar guglu kilan neydi? Aslinda bu sorunun cevabi Osmanlilann fetih politikasinda ve 
beraberinde getirdigi babadan-ogula devreden bir gesit feodaliteye donusen akincilik sisteminin temel 
ruhunda yatan bol ganimetler elde etme isteginde aramak gerekir. Elde edilen her ganimetin 1/5'i 
hanedana kalirken buyuk bolumu akinci sisteminin potasi iginde kalmakta, bu ise guglu bir maddi 
enerji birikimine yol agmaktaydi. Boylece gok kisa zamanda imar faaliyetlerine donusen ganimet 
zenginligi ile Balkan topraklannda imar ve iskan sorunu kendiliginden gozulmus oluyordu. 

Akincilik sisteminin meydana getirdigi us merkezi durumundaki payitahtlar, baskent istanbul'un 
dolayisiyla Osmanh idari sistemiyle es deger nitelikteydi. Ozellikle Evrenosogullannin iis mekrezi 
Yenice Vardar, sadece imar faaliyetleriyle degil, ayni zamanda kulturel merkez olarak ev sahipligi 
yapan bir yerlesim ozelligi tasimaktaydi. Nitekim insa ettirilen onlarca medresede gagin onemli sair ve 
ilim adamlan yetismis ve bugun dahi adlanni hatirladigimiz isimlerle Balkan edebiyatinda yerlerini 
almislardir.23 

16. yuzyildan sonra Osmanli'mn siyasi agidan eski gucunu kaybetmesiyle birlikte sosyal ve 
kulturel alanda da bir duraganhk baslamistir. Buna bagh olarak ellerindeki siyasi otorite gucunun 
zayiflamasina bagh olarak akinci beylerinin hakim olduklan merkezlerde kulturel ve sosyal bakimdan 
gerilemelerin oldugu dikkati gekmektedir. Bu durum Osmanlimn kabuguna gekilmeye baslamasi ve 
Balkan topraklanndaki etkinliginin etkisini yitirmeye baslamasi anlamina da geliyordu. 

Ancak sunu hatirlatmak gerekir ki, Osmanlimn en aktif zamanlannda Balkan topraklannda, 
yuzyillar boyunca etkin hale gelmesinde, Osmanh idari sistemi ve yonetiminin fethedilen topraklara 
tasinmasinda, kahtsal etkilerinin devam etmesini saglayan en onemli olgunun temelinde akincilik 
sistemi yatmaktadir. 

Akinci beylerinin fethettikleri yerlesim bolgelerinde, iskan edilmek uzere onemli us merkezi 
konumundaki yerlesim birimlerinde imar faaliyetlerin de bulunduklan ve dini, sosyal ve ticari islevli 
yapi insa ettirdikleri gorulmektedir. Hakim olduklan bolgelerin ekonomik agidan da gelir sahibi 
durumundaki akinci beyleri, bu zenginlikleriyle gok sayida yapi insa ettirerek, sehir dokusunun ana 
karakterinin belirlenmesinde onemli rolleri olmustur. 

1 Bkz. P. Wittek, The Rise of the Ottoman Empire, istanbul, 1 947, s. 43, 52, 57. 

2 Bkz M. Akdag, "Osmanh imparatorlugunun Kurulus ve inkisafi Devrinde Turkiye'nin 
iktisadi Vaziyeti" Belleten, 13/51, 1949, s. 504-505. 

3 Bkz. N. Berkes, Turkiye iktisadi Tarihi, istanbul, 1969, s. 28. 

219 



4 Bkz. H. inalcik, The Ottoman Empire The Classical Age, 1300-1600, London, 1973, s. 4-5. 

5 Bkz. S. Pamuk, Osmanh-Turkiye iktisadi Tarihi (1 500-1 91 4), 1 988 s. 43. 

6 O. L. Barkan, KolonizatorTurk Dervisleri, istanbul, 1986, s. 17. 

7 Bkz. O. L. Barkan, Kolonizator Turk Dervisleri., 1 986, s. 53-54. 

8 Bkz. S. Yerasimos, Az Gelismislik Surecinde Turkiye (Cev. B. Kuzucu), istanbul, 1986, s. 
161. 

9 Bkz. M. Akdag, a.g.m., 1949, s. 543-544. 

10 Bkz. N. Beldiceanu, Osmanli Devletinde Timar., 1985 s. 42-45. 

1 1 Bkz. H. inalcik, Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, Ankara, 1987, s. 55. 

12 Asikpasazade, a.g.e., s. 42-43. 

13 Asikpasazade, a.g.e., s. 66. 

14 Bkz. A. Y. Ocak, "Bazi Menakibnamelere Gore XIII-XV. Yuzyillardaki ihtidalarda 
Haterodoks Seyh ve Dervislerin Rolu", Osmanli Arastirmalan, C: II, 1981, s. 37, 39-40; "Kalenderiler 
ve Bektasilik", Ataturk'e Armagan Kitabi, 1981, s. 297-308. 

15 Bkz. F. V. Kraelitz, "ilk Osmanli Padisahlannin ihtas Ettigi Bazi Beratlar", Toem. C. 28, s. 
242. 

16 Bkz. O. Ferid, "Evrenos Bey Hanedanina Ati Temlikname-i Humayun", Tarihi Osmani 
Encumeni Mecmuas, sayi: 31, 1915, s. 432-433. 

17 Bkz. M. Akdag, Turkiye'nin iktisadi ve igtimai Tarihi, C-l, 1979, s. 373. 

18 Bkz. N. Beldiceanu, a.g.e., s. 3-10, 27; E. Werner, Buyuk Bir Devletin Dogusu Osmanlilar, 
1986, s. 54-55. 

19 Bkz. E. Werner, a.g.e., s. 127, 142-143. 

20 Bkz. N. Goyung, "Mora'da Osmanh-Turk insa Faaliyetleri", Guney Avrupa Arastirmalan, c. 
I, 1972 13-28; Y. Halagoglu, "Teselya Yenisehiri ve Turk Eserleri Hakkinda Bir Arastirma", Guney- 
Dogu Avrupa Arastirmalan, cilt: 2/3. 1973/74, s. 89-100. 

21 Bkz. A. Y. Ocak, a.g.m., s. 40; M. Kiel, "Yenice Vardar", Studies On the Ottoman 
Architecture of the Balkans, 1990, s. 329. 

220 



22 Bkz. F. Koprulu, Osmanh Devletinin Kurulusu, 1999, s. 110. 

23 Bkz. M. isen, Otelerden Bir Ses, Ankara, 1997, s. 77-84. 



AKDAG, Mustafa, "Osmanh imparatorlugu'nun Kurulus ve inkisafi Devrinde Turkiye'nin iktisadi 
Vaziyeti" Belleten: 13/51, 1949, s. 497-569. 

AKDAG, Mustafa, Turkiye'nin iktisadi ve igtimai Tarihi, c. I, II, istanbul, 1979. 

ASIKPASAZADE, Osmanli Tarihi (Haz. Atsiz), istanbul: Milli Egitim Bakanhgi Devlet Kitaplan, 
1970. 

BARKAN, 0. Lutfi, Kolonizator Turk Dervisleri. istanbul, 1986. 

BELDICEANU, Nicoara, XIV. YY'dan XVI. YY'la Osmanh Devletinde Timar (Qev. M. AN 
Kihgbay), Ankara: Teori Yayinlan, 1985. 

BERKES, Niyazi, Turkiye iktisat Tarihi, istanbul, 1969. 

FERiD, Osman, "Evrenos Bey Hanedanma Aid Temlikname-i Humayun", Tarihi Osmanh 
Encumeni Mecmuasi, c. 31, 1915, s. 432-438. 

GOyONC. Nejat, "Mora'da Osmanh-Turk insa Faaliyetleri", Guney-Dogu Avrupa Arastirmalan 
Dergisi, c. I, 1972, s. 13-28. 

HALACOGLU, Yusuf, "Teselya Yenisehir'i ve Turk Eserleri Hakkinda Bir Arastirma", Guney 
Dogu Avrupa Arastirmalan Dergisi, c. 2/3, 1973/74, s. 89-100. 

iNALCIK, Halil, The Ottoman Empire The Classical Age 1300-1600, London, 1973. 

iNALCIK, Halil, Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, Ankara: TurkTarih Kurumu Yayinlan, 1987. 

iSEN, Mustafa, Otelerden Bir Ses, Ankara, 1997. 

KiEL, Machiel, "Yenice Vardar (Vardar Yenicesi-Giannitsa" Studies on the Ottoman Arahitecture 
of the Balkans, Hamphire: Variarum, 1990b, s. 300-329. 

KOPRULU, Fuad, Osmanli Devleti'nin Kurulusu, Ankara: TurkTarih Kurumu Yayinlan, 1999. 

KRAELITZ, F. Von, "ilk Osmanli Padisahlannm ihdas Etmis Oldugu Bazi Beratlar", Tarihi 
Osmani Encumeni Mecmuasi, c. 28, 1914/15, s. 242-250. 



221 



OCAK, A. Yasar, "Bazi Menakibnamelere Gore XIII-XV yuzyillardaki ihtidalarda Heterodoks 
§eyh ve Dervislerin Rolu" Osmanh Ara§tirmalan, c. II, 1981 a, s. 31-42. 

PAMUK, §evket, Osmanh-Turkiye iktisadi Tarihi (1500-1914) Istanbul: Gergek Yayinevi, 1988. 

WERNER, Ernst, Buyuk Bir Devletin Dogusu Osmanlilar (Cev. Orhan Esen Yilmaz Oner), 
istanbul: Alan Yayincilik, 1986. 

WITTEK, Paul, Osmanh imparatorlugu'nun Dogusu (Qev. Fahriye Arik), Ankara, 1944. 

WITTEK, Paul, The Rise of the Ottoman Empire, istanbul, 1947. 



222 



Osmanh - Bizans ilifkileri / Prof. Dr. Melek Delilba§i [s.122-132] 

Ankara Universitesi Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi / Tiirkiye 

Osmanh Turkleri Tarih Sahnesine Qikmadan Once Bizans imparatorlugu 

Onbirinci yuzyilin baslanndan itibaren gesitli ig ve dis faktorler nedeniyle Bizans Devleti 
gerileme donemine girmis bulunuyordu. 1071 yilinda Romanos Diogenes'in Sultan Alp Arslan 
tarafindan Malazgirt'te yenilgiye ugratilmasi ve 1204 yilinda istanbul'un (Constantinoupolis) IV. Hagh 
Seferi sonucunda Latinler tarafindan zapti ve pargalanmasi imparatorlugun gokusunu hazirlayan 
bashca dis olaylardi. 

IV. Hagh Seferi'nin sonucunda topraklan uzerinde feodal Grek ve Latin prenslikler kurulan 
imparatorlugu, 1261 yilinda istanbul'u Latinlerden geri alarak yeniden kuran, iznik Grek Devleti'nin 
hukumdan VIM. Mihael Palaeologos olmustur. 

VIII. Mihael ve Son Palaeologoslar (1261-1282) 

Bizans'm restorasyonunu gergeklestiren VIM. Mihael Palaeologos, tahta gikar gikmaz Grek ve 
Latinler tarafindan paylasilmis olan imparatorlugun kaybettigi eyaletleri geri alma girisiminde bulundu 
ve 1261 yih sonlanna dogru Franklann elinde bulunan Mora'ya ayak basti. 1264/65'te Epir 
Despotlugu'nun elinden Yanya'yi, Bulgarlardan Makedonya'nm bir bolumunu, Venediklilerin elinden 
de adalarm buyuk bir kismini geri almayi basardi. Diger taraftan, 1272'de Sirp ve Bulgar kiliselerini 
tekrar bir Grek ruhanisi idaresine verdi. VIII. Mihael, aynca, kendisini tehdit eden Bulgarlar, Sirplar ve 
Mogollar ile sihri iliskiler kurarak dostluk anlasmalan yapti. imparatorun aldigi butun bu onlemlere 
ragmen, Papahk ve Venedik, istanbul'da tekrar bir Latin imparatorlugu kurma emelinden 
vazgegmemislerdi. Sicilya ve Napoli'nin yeni hukumdan olan Charles d'Anjou, Papa ile anlasarak 
1267'de Viterbo'da istanbul'dan kovulmus olan Latin imparatoru II. Baudouin ile bir dostluk ittifaki ve 
zapt edilecek Bizans imparatorlugu'nun taksimi igin bir anlasma yapti. 

Bizans'a karsi besledigi emelleri kisa zamanda agiga gikaran Charles, 1267'de Korfu'yu zapt 
ettikten sonra Mora'ya kuvvetler gondermis, 1272'de Drag'i ve Epir sahillerini de isgal ederek 
Arnavutluk Krali unvanini almisti. Charles, ayni zamanda Bizans'm Balkanlar'daki dusmanlan olan 
Bulgarlar, Sirplar, Epir Despotu ve Tesalya hukumdan ile dostluk anlasmalan imzaladi. Bizans, 
gelecegini tehdit eden bu krizden VIM. Mihael'in izledigi basanh diplomatik politika sayesinde 
kurtulabildi. VIII. Mihael ilk once Grek kilisesi uzerinde Roma'nm ustunlugunu saglamak isteyen Papa 
X. Gregorios ile 1274'te Lyon'da bir antlasma yapti. 

Bu antlasmaya gore, Dogu kilisesi yeniden Papaliga baglaniyor, buna karsihk kaybedilen 
topraklann yeniden kazanilmasi igin Latinlerle bile serbestge mucadele edebilme hakkini elde 
ediyordu. Bu suretle, iki yuzyildir Roma'nm gergeklestirmeye gahstigi Union (Kiliselerin Birligi) 

223 



tamamlanmis oluyordu. imparator diger taraftan, 1275'te Epir'de Anjoulara karsi harekete gegiyor ve 
Tesalya'da Neopatras'i kusatiyordu. Egriboz'da Venedikliler ile de mucadele eden VIM. Mihael, 
Guillaume de Villehardouin'in olumu ile (1278) Frank Prensligi'nin zayiflamasi yuzunden Akhaia'ya 
kadar ilerlemeyi basardi. 

VIII. Mihael'in elde ettigi bu basanlara ragmen, Union oteden beri Latinlere karsi olan Grekler 
arasinda buyuk tepkiye yol agti. Artik Dogu ve Bati kiliseleri arasinda uzlasmazhk daha agik bir 
sekilde ortaya gikmisti. 

Diger taraftan Charles d'Anjou'da mucadelesini surdurerek 1278'de Epir'de egemenligini 
saglamlastirdi ve Latin imparatorlugu'nu yeniden kurmak amaciyla Papa'yi kendi tarafina gekmeyi 
basardi. Cok gegmeden Charles Roma, Venedik, Sirp, Bulgar ve hatta Tesalya ve Epir Greklerinden 
olusan bir ittifak kuruyordu. 

VIII. Mihael, kendisini kiskag altina alan bu ittifaki da etkisiz hale getirdi. Berat'te Charles 
Anjou'nun kuvvetlerini bozguna ugrattiktan baska, Aragon kraliyla anlasarak Anjoulara karsi Sicilya'da 
bir isyan patlak vermesini korukledi. Sicilya'nin kaybedilmesinden sonra, Anjoular sadece italya'daki 
topraklanni koruyabilmislerdi. Boylece, Bizans'a karsi kurulmus cephe ortadan kalkiyor, Venedik ise, 
bundan sonra Manuel'e ve Aragon kralina yanasmaya galisiyordu. VIII. Mihael devri, Bizans igin 
yeniden dogma donemi olarak kabul edilmekle beraber, onun Latinlere karsi Bati'yla fazla mesgul 
olmasi ve Dogu'yu ihmal etmesi, imparatorluk igin Turk ve Sirp tehlikesinin buyumesine yol agmistir.1 
VIM. Mihael'in basanh politikasi artik kuguk bir devlet olarak varhgini surduren, igte ve dista gesitli 
sorunlan bulunan Bizans'i kurtarmaya yetmeyecekti. Kendisinden sonra gelen halefleri II. Andronikos 
(1282-1328) ve III. Andronikos (1328-1341) Mihael ile ayni yetenege sahip degillerdi. 

Ondorduncu yuzyilda Bizans'ta imparatorlugu kurtaracak bir hamlede bulunan gasip VI. 
Johannes Kantakuzenos (1347-55) olmustur. Kantakuzenos, Bizans'in eski gucunun Helen mirasini 
koruyan Bizans uygarligi ve Grek kilisesinin butun Dogu'ya egemen olmasi ile saglanabilecegini 
anlamis olmakla beraber, gok kisa suren saltanati icraatini tamamlamasina yetmedi. V. Johannes'in 
oglu olan ve daha elverisli bir ortamda imparatorlugu kurtarabilecegine inanilan II. Manuel'in de 
gabalan gokmekte olan Bizans'i kurtaramadi. II. Manuel ve oglu VIM. Johannes'in (1425-48) gayretleri 
imparatorlugun sona ermesini ancak bir sure ertelemeye yaramisti. Ashnda, Bizans'in gokusunu 
hukumdarlarin kisisel nitelikleri degil, imparatorlugun onbirinci yuzyildan beri karsilastigi ig ve dis 
olaylar hazirlamistir. 

Bizans'in Qokusunu Hazirlayan Faktorler 

Bizans'in birliginin yuksek asalet sinifindan olan Palaeologos'lar hanedani tarafindan 
saglanmasi, feodallesme olusumunu hizlandirdi. Dunyevi ve ruhani buyuk arazi sahipleri gittikge 
gijglenerek imtiyazlanni genislettiler. Buna karsihk onlara bagimh yari-ozgur (paroikoi) koylulerle 
birlikte kuguk asalet sinifinm durumu daha da kotulesti. Bu olusumun bir baska nedeni de, 

224 



Anadolu'dan ve Balkanlar'dan gelen dis tehditler yuzunden sadece buyuk arazi sahiplerinin ayakta 
kalabilmeleriydi. Boylece bir yandan feodal gelisme, digeryandan Anadolu'da Turk, Balkanlar'da Sirp 
tehdidi, imparatorlugun ustesinden gelemeyecegi guglerdi. Kuguk bir devlet olarak yeniden kurulan 
Bizans, sadece siyasal degil, ayni zamanda ekonomik ve askeri gucunu de yitirmisti. 

Buyuk arazi sahipligi muessesesi, imparatorlugun baslangicindan itibaren Bizans toplumunun 
ozelliklerinden birini olusturmustur. Buyuk mulk sahipleri dokuzuncu yuzyilin sonlanndan itibaren 
kuguk koylu topraklan aleyhine arazilerini genisletmeye baslamislardir. Onuncu yuzyilda Romanus 
Lekapenus, II. Basil gibi bazi imparatorlann bu gelisimi onlemek amaciyla gikardiklan yasalar 
(novella) da fazla ise yaramamis ve aristokrasi, koylu ve asker mulklerinin buyuk bir kismini zamanla 
ele gegirmeyi basarmistir. Onbirinci yuzyilda izlenen antimilitarist politika da askeri mulklerin 
gokusunu hizlandirmistir. Askeri sinifin onemsiz bir hale gelmesinden sonra onbirinci yuzyildan 
itibaren Bizans ordusu ingiliz, Norman Germen, Pegenek, Bulgar gibi yabanci askerlerden olusmaya 
basladi. 

Onbirinci yuzyilda pronoia2 ve exkuseia3 kurumlannin gelismesi de aristokrasinin guglenmesine 
yardimci oldu. Pronoia, onbirinci yuzyilin sonlanndan itibaren imparatorlar tarafindan terkedilmis 
topraklan canlandirmak, toprak gelirleriyle askeri sinifa yeniden gug kazandirmak igin kurulmus bir 
sistemdi; genellikle bir toprak pargasi, nehirya da bahkhane olabilirdi. Bu dirlikler, belirli bir sure ya da 
gogu zaman omur boyu tevcih edilmekteydi. Palaeologos'lar hanedani zamaninda pronoia sahiplerine 
kendilerine tevcih olunan emlaki ve geliri varislerine devretme hakki da tanindi. Bununla beraber, 
pronoia dirliklerinin eskiden oldugu gibi satilmasi yasakti ve bu mulk devlete askeri ya da baska 
hizmetler karsihginda tevcih edilmekteydi. Bu yukumluluk tevarus eden mirasgiya da aynen 
gegiyordu. Pronoia sahiplerinin gogu aristokrasiye mensup kisilerden olusuyordu. Eski askeri 
mulklerin sahipleri ise, koyltilerdi. Pronoia sisteminin genis olarak uygulanmasi sadece aristokrasinin 
gucunu artirmakla kalmamis, ayni zamanda arazi bagisi (appanage) sisteminin gelismesine de yol 
agarak, merkezi idarenin zayiflamasina neden olmustu. 

Manastirlara ihsan edilmis mali ve kazai muafiyet sistemi olan exkuseia sistemi de bu donemde 
merkezi idarenin daha fazla zayiflamasina yol agmistir. 

Onbirinci yuzyildan itibaren imparatorlar, kendi yakinlanna exkuseia imtiyazina sahip 
manastirlann gelirlerini bagisladiklanndan, bu sistem ayni zamanda dunyevi aristokrasinin servetinin 
artmasina da yardimci oldu. 4 

Boylece, Palaeologos'lar hanedani zamaninda dunyevi ve ruhani buyuk arazi sahiplerine verilen 
imtiyazlarla buyuk arazi sahipligi muessesi vergi vermek yukumlulugunden siynlmaya baslamis ve 
devletin esas vergi kaynagini teskil eden koylu ve kuguk asalet emlakini ortadan kaldirdigindan 
devletin ekonomisi daha da bozulmustur. Palaeologos'lar zamaninda Pronoia sisteminin yetersizligi, 



225 



ordunun butunuyle yabanci ucretli askerlerden olusmasindan anlasilmaktadir. Bu askerlerin bakimi ve 
muhafazasi da devlet igin agir bir mali yuktu. 

II. Andronikos'un savas kuvvetlerini azaltmak amaciyla, Ceneviz'in deniz gucune dayanarak 
donanmasini simrlamasi, Cenova'ya sadece ekonomik bagimhhgi degil, ayni zamanda askeri 
bagimhhgi da beraberinde getirdi. Devrin kaynaklarimn verdigi bilgiye gore, Bizans'in savas gucu artik 
hig kalmamisti. Onuncu yuzyihn sonlanndan itibaren Venedik'e; 1261 Nymphaeon Antlasmasi'yla 
Cenova'ya verilmeye baslanan asin ticari imtiyazlar, imparatorlugun ekonomisini butunuyle italyan 
kent cumhuriyetlerinin denetimi altina sokmustur. imparatorlugun topraklan uzerinde yerlesen 
Venedik ve Cenova, Bizans'in gokusunu hizlandirmistir. 1261 'de istanbul'dan kovulan Venedik, Ege 
Denizi'ndeki gucunu koruyordu. IV. Hagli Seferi'nden sonra Adalar ve Bizans topraklanndan 
uzaklastinlan Cenova ise, Karadeniz'de ustunluk saglamis, Nymphaeon antlasmasiyla da Bizans'tan 
onemli ticari imtiyazlar almisti. 1267'de Galata'ya yerlesen Cenevizliler, Sakiz, Midilli ve Foga'yi 
ellerinde tutuyorlardi. 

Ekonomik krize paralel olarak Bizans sikkesi (nomisma/hyperpyron) da bozulmus ve onemli 
olgude deger kaybetmisti. Ondorduncu yuzyihn baslannda hyperpyronun eski asli maden degerinin 
yansina dusmesi, fiyatlann asin yukselmesine ve halkin sefaletine yol agmistir. II. Andronikos, devlet 
gelirlerini yukseltmek igin bazi onlemlere basvurdu. imparatorun, buyuk arazi sahiplerinin elde ettikleri 
muspet sonuglan olmussa da, yeni vergiler koymasi, halkin sefaletini daha da arttirmisti. Bizans 
ekonomisinin onemli bir kismini olusturan gumruk vergi gelirleri, italyan deniz cumhuriyetlerinin 
hazinesine akarken, devlet gelirlerinin bir kismi da, Bizans'i tehdit eden guglere karsi harag olarak 
verilmekteydi. Bundan boyle, imparatorlar tarafindan alinan higbir onlem Bizans'in eski gucunu elde 
etmesini saglamayacakti. Bizans'in gokme doneminde sadece kilise eski gucunu korumus, istanbul 
Patrikligi Ortodoks dunyasinm merkezi kalmaya devam etmis ve kaybedilen topraklar uzerinde 
kendisine tabi metropolitlik ve baspiskoposluklara sahip bulunmustur. II. Andronikos da tahta giktigi 
zaman Ortodoksiyi kuvvetlendirmek igin babasindan tamamiyla ayn bir politika izleyerek, Union'dan 
aynldigini ilan etmistir.5 

Palaeologos'lar hanedani ayni zamanda sosyal galkantilar, mezhep gekismeleri ve iktidar 
kavgalan ile dolu olan bir donemdi. Once, II. Andronikos'a karsi, ihtiyar imparatorun taht uzerindeki 
mesru haklanndan yoksun birakmak istedigi torunu III. Andronikos ayaklandi. 1321-1328 yillan 
arasinda arahkh olarak devam eden bu ig savas sonunda imparatorluk harap dustu ve II. Andronikos 
yenilgiye ugradi. 1325'te buyukbabasina ortak imparator olarak tag giymis olan III. Andronikos, 
1328'te buyukbabasini istifaya zorlayarak tek basina iktidan ele gegirdi.6 III. Andronikos ile birlikte 
kendisini ig savas boyunca desteklemis olan Megas Domestikos (ordu kumandani) Kantakuzenos, 
devlet politikasinda birlikte soz sahibi oldular. Adalet ve hukuk kurumlanm yeniden duzenleyen yeni 
hukumet, ozellikle donanma gucunu arttirmak igin gayret gosterdi. 



226 



III. Andronikos, 1341 yilinda oldugunde oglu V. Johannes henuz dokuz yasinda oldugundan, bu 
durum Kantakuzenos'un niyabet uzerinde hak iddia etmesine yol agti. imparatorige Anna de Savoyen 
He Patrik Kalekas'in, Kantakuzenos'a muhalefet etmeleri uzerine gikan ig savas 1341-1347 yillan 
arasinda devam etti ve Kantakuzenos'un zaferi He sonuglandi.7 Kantakuzenos, istanbul'a karsi agtigi 
savasta en gok Trakya asalet sinifinin destegine dayanmisti. Bizans'ta siyasal partilerin mucadelesi, 
dis devletlerin daha gok mudahalesine yol agtigi gibi, sosyal ve siyasal gekismeleri de koruklemistir. 
istanbul, Edirne gibi pek gok kentte fakir halk aristokrasiye karsi ayaklandi. Sinif gekismeleri en ust 
noktasina Selanik'te ulasti ve fakir halka dayanan Zelotlar partisi 1342-1349 yillan arasinda bir sure 
igin iktidan ellerine gegirerek Kantakuzenos taraftarlanni kentten kovdular. Kantakuzenos Athos 
tarafini, Anne de Savoyen Barlaam tarafini tuttugu igin onceleri teolojik olarak baslayan bu mucadele 
gok gegmeden siyasal gatismaya donustu. Latin ve Ortodoks kiliselerinin birlesmesi sorunu gokmekte 
olan Bizans'i daha da kargasaya itmistir.8 VIII. Mihael'den itibaren imparatorlar Bati'nin yardimini 
saglamak amaciyla kiliselerin birligi fikrine sanlmalari, Latinlerin sadece, "Grek kentini, irkini ve adini 
yikmak"tan baska bir gaye gutmediklerine inanan Ortodoks halkin siddetli tepkisiyle karsilasti. Bu 
durum 29 Mayis 1453'te istanbul'un Turklerin eline gegmesine kadar devam etmistir. 

Yukanda agiklanan ig sorunlarla karsilasan Bizans, disardan Sirp ve Turkler tarafindan tehdit 
ediliyordu. Bulgar Can II. Asen'in (1218-1241) olumunden sonra Bulgar imparatorlugu zayif 
dustugunden, Bizans igin artik bir tehlike teskil etmiyordu. Balkanlar'da Bizans igin en buyuk tehlike, 
Stephen Milutin (1282-1321) ve Stephen Dusan (1331-55) zamanlannda gok guglenen Sirplardi. Epir 
ve Anjoularla ittifak yapan Milutin, Greklerden Kuzey Makedonya'yi zapt ettikten sonra, Serez ve 
Khristopolis'i (Kavala) de ele gegirmek suretiyle Ege Denizi'ne gegis sagladi. II. Andronikos 1298'de 
Milutin'in fetihlerini kabul etmek zorunda kalarak kizini Sirp despotuna verdi. Stephan Dusan'in butun 
amaci, Balkanlar uzerinde egemenlik kurduktan sonra istanbul'da tag giymekti. Son derece usta bir 
politika izleyen Sirp krah, Venedik ve Papalikla iyi iliskiler kurdu. Dusan, 1334'te Makedonya'nm 
tamamini ele gegirmekle fetihlerine basladi. Dusan'in sinin Doguda Merig'e kadar uzanmis, Bizans'm 
elinde sadece Selanik ve Halkidikya kalmisti. Anjoulann elinden Arnavutluk'un bir kismini, Grek 
Despotlugu'ndan da Epir'in bir bolumunu zapt eden Dusan, 1336 yilinda Uskup kilisesinde Sirplann 
ve Romahlarin imparatoru olarak tag giyiyordu. Sirp imparatorlugu Tuna'dan Ege Denizi'ne ve 
Adriyatik'e kadar uzanmisti. Edirne ve Trakya'yi da zapt eden Dusan, istanbul'u ele gegirmeye 
tesebbus ettigi sirada aniden oldu. Yerine gegen oglu Uros (1355-1371) Sirbistan'in birligini muhafaza 
edemediginden imparatorluk gesitli feodal beylikler arasinda pargalandi.9 Bizans ise, yirmi bes yil 
suren bu mucadeleden daha da zayif olarak gikti. Bizans'm mirasi uzerinde hak iddia edebilecek tek 
gug olarak artik Turkler kalmisti. 

Bizans ve Osmanh Devleti'nin Kurulusu 

Bizans imparatorlugu Avrupa'da Slav devletleriyle yaptigi mucadele sonunda kugulurken, 
Anadolu'da Bizans sinirmda bir ug Beyligi olarak kurulan Osmanh Devleti doguyordu. Prof, inalcik 
tarafindan Pachymeres'e dayanilarak yapilan tespite gore, 1302 yilinda Osman Gazi'nin Bizans'm 

227 



eski merkezi iznik'i kusatmasi ve Bizans imparatorlugu'nun Muzalon kumandasinda gonderdigi 2000 
kisilik bir orduyu Bapheus'da (Koyunhisar) bozguna ugratmasiyla Osmanh Beyligi kesin olarak 
kuruldu. Bu savaslar sirasinda karizmatik bir bey olarak ortaya gikan Osman Gazi'nin bayragi altinda 
Turkmenler yogun bir sekilde toplanmaya basladilar.10 

Osman Gazi zamaninda Bizans'in elinden Bilecik, Yarhisar, inegol, Eskisehir ve Yenisehir 
alindi. Osmanli fetihlerinde ve yayilmasinda gaza ananesi ve kitle halinde gog onemli faktor olmustur, 
fethedilen yerlerde Hiristiyan halk "zimmet" statusunde yerlerinde birakilip korumaya alinmistir. 1326 
yilinda Orhan Gazi tarafindan Bursa alindi ve bir sure sonra Beylik merkezi buraya tasindi. 
Kumandanlan Akgakoca, Karamursel ve Gazi Abdurrahman Kocaeli yanmadasim fethettiler. Bizans 
imparatoru III. Andronikos'a karsi Pelekanon'da 1329 yihnin Haziran basinda kazanilan bu zafer Prof, 
halcik tarafindan da vurgulandigi uzere, Osmanli tarihi igin bir donum noktasi olmustur. 

30 yildir kusatma altinda olan iznik'i kurtarmak uzere Pelekanon'a (Eskihisar) gelen imparator 
III. Andronikos Orhan Gazi'nin karsisinda agir bir yenilgiye ugramistir. Bu savastan sonra iznik 
kusatmasim kuvvetlendiren Osmanhlar kenti 2 Mart 1331'de teslim ahrlar. Bizans'in eski merkezi olan 
iznik'in fethinden sonra 1337'de izmit de Osmanli topraklanna katihr. Anadolu'da Bizans'in elinde 
sadece Alasehir (Philadelphia), Karadeniz kiyisinda Eregli (Herakleia) gibi birkag kent kalmisti.1 1 

1345 yilinda Karesi Beyligi'nin katilmasindan sonra donanmaya da sahip olan Osmanhlarin 
Avrupa yakasina gegmesini ig mucadeleler yuzunden Bizans'in yardim istemesini de kolaylastirdi. 
Kantakuzenos, Rumeli'de Aydinoglu Umur Bey'in destegini sagladiktan sonra, 1346 yilinda kizini 
Orhan Bey'e vererek onunla bir ittifak yapti.12 Bu sekilde Bizans'in dahili gekismelerine kansma 
firsati bulan Osmanhlar, Trakya'da Kantakuzenos'un kuvvetlerine de yardimci oldular. 1347'de 
Kantakuzenos Orhan'in yardimiyla istanbul'a girdi ve V. Johannes ile ortak imparator ilan edildi. 
1352'de Orhan Bey'in oglu Suleyman Bey'e, Sirp ve Bulgarlara karsi Bizans ordusuna destek oldugu 
igin Qimpe (Tzympe) kalesi verildi. 1354'te Gelibolu'nun fethinden sonra, Avrupa topraklannda kesin 
olarak yerlesmeye baslayan Turklere Gelibolu'nun yolu artik agilmisti. istanbul'da halk ayaklanarak bu 
durumdan sorumlu tuttuklan Kantakuzenos'u tahti birakmaya zorladilar. Bu arada Sirp Can Stephan 
Dusan'in olumu de Osmanlilan guglu bir rakipten kurtardi. Kisa zamanda Dimetoka ve Corlu da 
alindi. Fethedilen bolgelere Anadolu'dan Turkler getirilerek yerlestiriliyor ve yogun bir iskan politikasi 
uygulaniyordu. Osmanhlar, Balkanlar'da yayilmalanni daha gok cografi ve siyasal sartlara gore 
duzenlemislerdir. Bizans'in iginde bulundugu durum, Balkanlar'in kuguk devletgikler ve feodal 
senyorlukler halinde pargalanmis olmasi da Osmanli fetihlerini kolaylastirmistir. 

Kuzeyde Macaristan; batida ve guneyde de Venedik gibi devletler Balkanlar'da egemenlik 
kurmasi gabasi igindeydiler. Bu iki Katolik devlete karsi, Ortodoks halki ise, Osmanli egemenligini 
tercih etmekteydi. Katolik yanhsi olan aristokrasiye karsi halk tabakalan agir vergiler altinda ezildigi 
mahalli senyorlukler yerine, merkezi ve kuvvetli Osmanli egemenligi altinda devletin raiyeti haline 



228 



gelmeyi tercih ediyordu. Ortodoks halkin bu durumu devrin Bizans kaynaklanna yansimistir. Selanik 
kentinden bazi orneklervermek konuya daha da agiklik getirecektir. 

XIV. yuzyilda Selanik'teki sosyal galkantilar ve ekonomik sikintilar, kentin Osmanh egemenligine 
gegerken Ortodoks halkin Bizansh idarecilere ve Osmanlilara karsi takindigi tavir He yakindan 
iliskilidir. XIV. yuzyihn basinda Katalan ve Sirp istilalan disinda imparatorluktaki yash II. Andronikos 
ile geng III. Andronikos arasindaki ig savas ordu masraflannin artmasinda ve sosyal yapmin 
degismesinde etkili olmustur. Devrin kaynaklannda orta sinifin ortadan kalkmakta oldugu gorulmekte 
agir vergiler ve angaryalar altinda ezilen halk daha da fakirlesmekteyken Osmanlilar karsismda 
toprak kaybetmis olan Venedik ve Ceneviz gibi Batili tuccar devletlerle iliskilerini gelistiren bir burjuva 
sinifi ortaya gikmaktaydi.13 Faizle borg verenler ile ilgili dini bir konusmasi bulunan Baspiskopos 
Nicolaos Cabasilas ve Nikephoros Choumnos fakirleri korumak igin seslerini yukselten ilk din 
adamlandir. 14 

1354 yihnda Gelibolu agiklannda gemisi firtinaya tutularak Turklere esir dusen Palamas da 
Lapseki, Bursa ve iznik gibi Osmanh kentlerinde Hiristiyan ile Muslumanlann bans iginde yan yana 
yasadiklan hakkinda mektuplannda gesitli ornekler vermektedir.15 Palamas Anadolu topraklannda 
Selaniklilere hitaben yazdigi mektuplarda "Para hirsi olan ve halka zulmedenlere itidalli olmalan ve 
halka karsi adil olmalan konusunda ogutler vermektedir. Halkin bolunmesinde rol oynayan onemli 
faktorler arasinda sosyal gekismelere ve ig savaslara ilaveten dinsel gatismalar da bulunmaktadir. 
Yukanda soz konusu ettigimiz Palamas'in basini gektigi Bizans manastirlannda akis bulan Hescyhast 
hareketi Dogu mistisizmini, Barlaam'in onculuk ettigi hareket ise, Eski Cag felsefesi ile Bati ruhunu 
savunmaktaydi. 

Bu mucadele gok gegmeden imparatorlukta bir sinif gatismasina donustu. Trakya, Makedonya 
ve Tesalya'da hemen hemen yok olma tehlikesi ile karsilasan koylu zumresi Edirne ve Selanik gibi 
buyuk kentlere gog etmeye basladi. Devrin yazarlanndan Palamas, Makrembolites gibi din 
adamlarimn eserlerine yansiyan Selanik'teki halk mucadelesi, belirli bir siyasi ideolojisi bulunan bir 
halk partisi kimligindeki Zealot partisini aristokratlar aleyhine galeyana getirmistir. Zealotlar, 1342 
yihnda Kantakuzenos taraftarlanni ve sehir valisi Theodoras Synadenos'u kentten kovarak iktidan ele 
gegirmislerdir.16 

Kantakuzenos taraftarlanna pronoia dagitmakla gorevli mali islerden sorumlu devlet adami 
Makrembolites'in Bizans halkinin sosyal farkhliklan ve iginde bulundugu sefaleti anlatan "Zengin ve 
Fakirler Arasinda Diyalog" adh eser, devrin sosyal tarihinin en onemli kaynaklan arasinda 
bulunmaktadir.17 Makrembolites yazilanni Bizans'ta ig savas devam ederken, bir yandan Bizans 
topraklannda Turk yerlesmelerinin basladigi, diger yandan Selanik'te Zealot isyanlan ve istanbul 
surlannin 1343 depreminde yikildigi sirada yazmistir. 



229 



Zenginlere karsi fakirleri savundugu eserinde Turklere karsi tavn menfi degildir. Turklerin 
basarilanm, onlann manen ustunlukleri ile agiklarken, Bizanshlann baslanna gelenleri de, diger 
Bizans yazarlannda gordugumuz gibi, onlann isledikleri gunahlardan dolayi gergeklestigi seklinde 
agiklamaktadir. Makrembolites, yazilannda Bizanshlardan kotu yaratihsh, fakirleri asagilayan ve 
sayisiz gunah isleyen kimseler olarak bahsetmektedir. Ona gore, Bizanshlann sosyal adaletsizlik 
konusunda yaptiklan karsisinda Turklerin isledikleri suglar daha az yerilmeliydi. Cahil barbarlar olarak 
Turklerin ikonlan tahrip ettikleri, tablolan pargaladiklanni Bizanshlann ise, fakirleri istismar ederek 
Allah'm yasayan ikonlanna zarar verdikleri seklinde sosyal dengesizlikten soz etmektedir.18 

Mesru imparator Johannes Palaeologos'u taniyan Zealot partisinin ileri gelen reisleri 
Palaeologos hanedaninin mensuplan idiler. imparatorlugun ikinci onemli kenti olan Selanik, 1342- 
1349 tarihleri arasinda aristokratlann ve buyuk kilise mulklerini musadere eden bu partinin 
hakimiyetinde kaldi. Kantakuzenos'un 1347'de kesin olarak iktidan ele gegirmesi bir sure sonra 
Zealotlann ve Selanik'teki hakimiyetlerinin sona ermesini sagladi. Zealot partisinin yonetiminden 
sonra toplumda aristokrat ve zenginligin fakir halk aleyhine istisman daha da hiz kazandi. Bu arada V. 
Johannes Palaeologos ile Johannes Kantakuzenos arasinda yeniden patlak veren ig savas V. 
Johannes'in galibiyeti ile sona erdiginde imparatorluk tamamen dagilma belirtileri gosteriyordu. 

Artik Bizans imparatorlugu'nun pargalanma olusumu daha da hizlanmis, vergi kaynaklan ve 
savunma gucu ortadan kalkmis, hazine bosalmis, idari mekanizma gozulmustu. Bizans can 
gekisirken, Balkanlar'da Osmanh fetihleri devam ediyordu. Orhan Gazi'nin oglu Halil'in 1357 yihnda 
izmit Korfezi'nde Rum korsanlar tarafindan esir edilmesi Balkanlar'da Osmanh yayilmasini 
durdurmussa da, 1359'da Halil'in kurtanlmasindan sonra Osmanh futuhati yeniden baslamistir. 1359 
yihnda ilk defa olarak istanbul onunde Osmanh ordulan gorunmus ve Suleyman Bey'in ani olumunden 
sonra elden gikan Corlu ve Dimetoka Sultan Murad'in (1362-1389) ilk saltanati yillannda yeniden ele 
gegirilmisti. Lala Sahin Pasa tarafindan kisa surede Trakya'nin onemli kentleri zapt edildi ve 
istanbul'un Balkanlar'la olan ulasimi kesildi. 1363'te Filibe'yi alan Lala Sahin Pasa ilk Rumeli 
Beylerbeyi sifatiyla buraya yerlesti. Edirne Sultan Murad tarafinda fethedilerek (1361/69) bir sure 
sonra baskent ilan edildi. 19 imparator V. Johannes'in ise Turk fetihlerini onaylamaktan baska garesi 
kalmamisti. 1371 yihnda Balkanlar'in gelecegini tayin eden en onemli savaslardan biri Merig 
kenannda cereyan ediyor, Sirp ve Bulgar ordusu bozguna ugratildiktan sonra, Bulgaristan Osmanh 
egemenligi altina ahniyordu. Bir sure sonra da V. Johannes, Sultan Murad'in vassah olarak harag 
odemeyi ve Osmanh ordusuna hizmet etmeyi kabul etti. Merig nehri onlerinde cereyan eden bu 
savastan sonra Osmanh egemenligi Makedonya'da kesin olarak yerlesmis oldu. 1374 yihnda bir sure 
igin Selanik de Osmanh egemenligine ahndi.20 

Bizans'ta ise, bu arada saltanat kavgalan devam etmektedir. 1373 yihnda V. Johannes, 
Osmanh ordusunun Anadolu seferine istirak etmek uzere istanbul'dan aynhnca oglu Andronikos, 
Osmanh sehzadesi Savci ile birleserek isyan etmisti. Murad, suratle isyani bastirmayi basardi. 
Bizans'ta ise, Andronikos ile oglu Johannes, veliahthk haklanndan mahrum edilerek 1373'te Manuel 

230 



ortak imparator ilan edilmisse de, asiler bir sure sonra yeniden iktidar kavgasina basladilar. Bu 
mucadeleye Bozcaada (Tenedos) uzerinde rekabete girisen Venedik ve Cenova da kansti. Venedik, 
V. Johannes'i; Cenova ise, IV. Andronikos'u destekledi. Kesin sonucu ise, Sultanin iradesi tespit etti. 
Sultan I. Murad tarafindan desteklenen V. Johannes ve II. Manuel 1379 Temmuzu'nda istanbul'a 
girdiler ve imparator ilan edildiler. Bir sure sonra V. Johannes yeniden IV. Andronikos ve bunun oglu 
VII. Johannes'i mesru halefleri olarak tanimak zorunda kaldi. 1382 yilmda Bizans Devleti hanedan 
uyeleri tarafindan paylasildi. V. Johannes istanbul'da; IV. Andronikos, Marmara Denizi kenanndaki 
Silivri (Selymbria), Eregli (Herakleia), Tekirdag (Rhaidestos) gibi kentlerde; imparatorun uguncu oglu 
Theodoras da Mora'da hukum suruyordu. II. Manuel ise, bu durumu igine sindiremeyerek eski 
hakimiyet bolgesi olan Selanik'i yeniden ele gegirdi. Palaeologos'lar hanedani sadece imparatorun 
uguncu oglunun egemen oldugu Mora'da eski gucunu koruyabilmistir. Bu arada istanbul'da imparator 
IV. Andronikos ile oglu V. Johannes arasindaki mucadele yeniden alevlenmis, bir sure sonra da IV. 
Andronikos olmustur (1385). 21 

Osmanh yayilmasi Balkanlar'da devam ederek 1383'te Serez, 1385'te Sofya, 1386'da Nis 
fethedildi. Selanik ise, dort yillik kusatmadan sonra 1387 yilmda halkin kendi istegi ile teslim oldu. 
Manuel'in hocasi ve bas mabeyncisi olan Cydones'in 1383-1387 yillan arasinda yazmis oldugu 450 
mektup da devrin onemli kaynaklan arasindadir. 1372 yilmda ilk Turk saldinlan zamaninda Cydones 
disandaki dusmandan gok sehirdeki halkin kente zarar verdigine dikkat gekmistir. Liderlerinin 
erdeminin ona tabi olanlann hainligi ile yenilgiye ugradigini 1384 yihnm sonlanna dogru yazmis 
oldugu bir mektubunda belirtmistir. Cydones bir baska mektubunda da bazi Selaniklilerin sehri 
Turklerden kurtarmaya galismamn agikga Tanriya savas agmak anlamina gelecegini soylediklerini 
kaydetmektedir.22 

Selanik Baspiskoposu isidoros ise, halkin iginde bulundugu durumu "Kendi soydaslanmiza karsi 
birgok defa savastik. Babalar dogayi goz ardi ederek gocuklanna canavarlardan daha kotu 
davrandilar, kardesler de kendilerine can veren ortak bagi ve bedeni unuttular. Birbirlerine karsi 
silahlandilar ve birbirlerini kihgtan gegirdiler; turn bu seytani davranislar bizim aramizda devam 
etmekteydi." seklinde ifade etmistir.23 

Manuel'in 1371'de Osmanhlara karsi kenti savunmak igin kilise mulklerinin yansini musadere 
ettigi bilinmektedir. Ayni sekilde 1383'te ve 1390'da Rodos §6valyelerinden aldigi borcu odemek igin 
kilisenin servetine basvurmustu.24 

Boylece XIV. yuzyilin basindan beri bir yandan ig savaslar diger yandan dis saldinlar ve sosyal 
galkantilar ile karsi karsiya bulunan Selanik halkinm iginde bulundugu durum soz ettigimiz Bizansli 
yazarlar tarafindan agik bir sekilde tasvir edilmektedir. Bu nedenle 1383'te Serez'in alinmasindan 
sonra kenti kusatan Hayrettin Pasa'ya sehir halki 1387'de kentin kapilanni agmistir. Manuel ise, 
kentin dususunden bir sure once Midilli adasina kagmisti. 



231 



Balkanlar'da Osmanh ilerleyisi karsisinda Sirplar, Bulgarlar ve Bosnahlar aralannda ittifak 
yaparak Osmanh ordusunu 1388'de Plognik'te yenilgiye ugrattilar. Fakat ayni yil Sultan Murad, 
Bulgaristan'a giderek Bulgar garini itaate zorladi. Sira Osmanhlara karsi Balkanlar'da en buyuk 
direnmeyi gosteren Sirplara gelmisti. 15 Haziran 1389'da Kosova'da Sirp ve Bosna kuvvetleri agir 
yenilgiye ugratilarak Sirp Devleti'ne son verildi. Gerek Turk, gerekse Balkan devletlerinin tarihinde son 
derece onemli yeri olan bu savastan sonra Osmanh egemenligi kesin olarak Balkanlar'da yerlesmistir. 
Savas sirasinda bir Sirp soylusu tarafmdan oldurulen Sultan Murad'in yerine oglu I. Bayezid gegti. I. 
Murad, Balkan devletlerini ve mahalli senyorleri vassal hale getirmis ve vassal devletlerden olusan bir 
imparatorluk kurmustur. I. Bayezid ise, ilk defa merkeziyetgi bir imparatorluk kurmaya girisecek, fakat 
bu girisimi 1402 Ankara Savasi'ndan sonra sonugsuz kalacaktir.25 

I. Bayezid'in (1389-1402) tahta gikmasindan sonra Bizans uzerinde Osmanh baskisi daha da 
artti. VII. Johannes'in imparator olmasini saglayan Sultanin ilk hedefi, Anadolu beyliklerinin ortadan 
kaldinlmasi ve istanbul'un zapti ile, burasinm islam imparatorlugu'nun merkezi haline getirilmesiydi. 

Bizans'in durumu ise, gittikge daha guglesiyor ve Bizans tahtinin anahtan Sultan'in elinde 
bulunuyordu. imparator VII. Johannes'in saltanati fazla uzun omurlu olmadi ve daha once Midilli'ye 
kagmis olan Manuel, darbe ile kendisinin ve babasi V. Johannes'in hakimiyetini yeniden sagladi. 
Babasi istanbul'da hukum surerken Manuel vassal sifatiyla Sultan Bayezid'in yaninda, Anadolu'da 
son Bizans kenti olan Alasehir'in (Philadelphia) fethine katihyordu. Manuel 1391'de babasinin olumu 
haberini ahnca, imparatorluk tahtini VII. Johannes'e kaptirmamak igin Bursa'dan kagarak istanbul'da 
tahti ele gegirdi. 

1394'te kendine bagh butun vassallerin statulerini saglamlastirmak uzere Veroia'ya (Kara Ferya) 
gelmelerini buyuran Sultan I. Bayezid, ayni yil istanbul'u siddetli bir sekilde kusatiyor, Tesalya'ya ya 
hakim olduktan sonra Turk akincilan Mora'ya kadar uzaniyorlardi.26 

H. 859 (1454-55) tarihli Tirhala (Tesalya) mufassal Tahrir Defterine gore, Tesalya'da daha I. 
Murad zamaninda Damas, Larissa (Yenisehir), Fenar bolgesi Osmanh hakimiyetini tammis ve haraca 
baglanmisti. Tesalya'nm tamaminda ise, Osmanh hakimiyeti Tirhala Tahrir Defteri ve Lavra 
Manastirmdaki Grekge kayitlara gore, I. Bayezid zamaninda Subat 1394'ten once kurulmustu.27 
Tesalya ovasini ele gegiren Evrenos ve daha sonra Turhan Bey'in gazileri Sperchios Vadisi ve Orta 
Yunanistan'in masif dag kitlesi onunde yanm yuzyil durakladilar ve sadece Korinth berzahina kadar 
olan bolgeye akinlarda bulundular.28 

Balkan yarimadasimn kuzeyinde Osmanh fetihleri suratle devam etti. Bulgar Carhgi'na kesin 
olarak son verildikten sonra Dobruca ele gegirildi. Asagi Tuna bolgesinde egemenlik igin Turkler artik 
Macarlarla karsi karsiya gelmislerdi. Balkanlar'da Turk tehdidine karsi Macar Krah Sigismund'un 
gagnsina basta Fransa olmak uzere, Avrupa ulkelerinin sovalyeleri ve Venedik katildi. Bu Hagh ittifaki 
25 Eylul 1396 tarihinde Nigbolu'da Osmanh ordusu tarafmdan agir bir yenilgiye ugratildi. Bu savas, 

232 



Balkanlar'da Osmanli egemenligini pekistirdigi gibi, ayni zamanda islam dunyasinda da onemli olgude 
prestij kazanilmasini sagladi. 

Sultan I. Bayezid'in, Tuna'dan Firat'a degin uzanan imparatorlugunu kurmasi artik an 
meselesiydi. Sultan, Anadolu'da Karamanogullan ve Kadi Burhaneddin'in Beyligini Osmanhlara 
kattiktan sonra istanbul uzerindeki baskisini arttirdi. I. Bayezid'in merkezi imparatorluk kurmak igin 
gabalanna, Anadolu'da Mhanhlarin hukumranlik haklan uzerine iddia eden Mogol hukumdan Timur 
tarafindan son verildi. 28 Temmuz 1402'de Ankara Savasi'nda Bayezid, Timur'a esir dusuyor ve 
Osmanli Devleti bir sure igin pargalanarak sehzadelerin taht kavgalanna sahne oluyordu. 1402'den 
sonra Osmanli imparatorlugu'nda Fetret Donemi'nin baslamasi, Bizans'in omrunun bir sure daha 
uzamasina yaradi. I. Bayezid'in buyuk oglu Suleyman Qelebi, kardeslerine karsi yaptigi taht 
mucadelesinde imparatorun destegini saglamak maksadiyla, 1403 yilmda Bizans, Sirp Despotu, 
Venedik, Cenova ve Rodos ile bir antlasma imzaladi. Bu antlasmaya gore; Bizans harag odemekten 
ve vassallik statusunden kurtuluyor, ayrica Tesalya, Selanik ve bazi sahil kentlerini de Turklerden geri 
ahyordu. Suleyman Celebi'nin kardesi Musa Celebi tarafindan ortadan kaldinlmasindan sonra (1411) 
Bizans yeniden Turk baskisi ile karsilasti. Musa Celebi, Suleyman Qelebi'nin Bizanshlara terk etmis 
oldugu Karadeniz sahilindeki kentleri ve Tesalya'yi aldiktan sonra, istanbul'u ve Selanik'i kusatti. 
imparator Manuel ise, Musa Celebi'yi bertaraf etmek igin Mehmed Qelebi'yi destekleyerek Avrupa'ya 
gegmesine yardimci oldu. Mehmed Celebi, Bizans imparatoru ve Sirp despotunun destegi ile Musa'yi 
ortadan kaldirmak suretiyle 1413 yilmda Osmanli Devleti'nin birligini yeniden saglamayi basardi. 
Boylece Hiristiyan Devletler, Osmanli Devleti'nin yeniden canlanmasinda farkinda olmadan yardimci 
olmuslardir. Artik Osmanli Devleti'nin kurulus doneminde karsilastigi en ciddi khz atlatilmis ve 
Osmanli Devleti'nin yeniden guglenmesi igin gerekli sartlar hazirlanmisti.29 

I. Mehmed (1413-21) devletin ig huzurunu saglamaya ve Anadolu'da egemenligini 
gijglendirmeye gahstigindan, Bizans imparatoru ile olan dostluk iliskilerini surdurdu. Bizans ile olan 
bans havasi I. Mehmed'den sonra oglu II. Murad'in tahta gikmasina kadar devam etti. 1421 yilmda 
tahta gikan II. Murad (1421-1451), dedesi Sultan Bayezid'in Bizans'a karsi izlemis oldugu taarruz 
politikasina yeniden dondu. 1421'de Manuel ile ortak imparator olarak ilan edilen VIM. Johannes, II. 
Murad'a karsi, kendisine Gelibolu'yu terk etmeye razi olan Mustafa Celebi'yi gikartti. Sultan II. Murad, 
Rumeli'den uzerine yuruyen Mustafa Celebi'yi yendikten sonra, 2 Haziran-16 Eylul 1422 tarihleri 
arasinda istanbul'u kusatti. 30 Bizans, bu defa, II. Murad'a karsi kardesi Mustafa'yi gikarttigi igin 
Sultan II. Murad istanbul kusatmasim kaldirmak zorunda kaldi. Bu kusatma hakkinda Bizans tarihgisi 
Kananos aynntih bilgi vermektedir. Sultan, 1423'te kardesini ve onu destekleyen Bati Anadolu 
Beyliklerinin isyanini bastirdiktan sonra, dikkatini Balkanlar'i tehdit eden gugler uzerine gevirdi. 

Macarlar, Sultan II. Murad'in Anadolu ile mesgul oldugu sirada Asagi Tuna uzerinde nufuzlanni 
arttirmaya galismislar; Venedik ise, Selanik'i teslim almak uzere Bizans ile gorusmelere baslamisti. 



233 



1423 ilkbahannda Turk akincilan Guney Yunanistan'a girdiler ve Mora'ya kadar akinlarda 
bulunarak Heksamilion surunu tahrip ettiler. Ayni yil Venedik yonetimine teslim edilmis olan Selanik 
kusatildi ve yedi yil surecek olan Osmanh-Venedik Savasi patlak verdi. Bizans ise, yeniden Sultan'a 
harag odemeyi ve 1402'den sonra kurtulmus oldugu vassalik statusune girmeyi kabul ederek 
Osmanlilarla bir antlasma yapti (1424). Son gunlerini yasamakta olan Bizans bu vassallik 
statusunden artik kurtulamayacakti. 

Selanik'i imparator II. Manuel'in oglu Despot Andronikos'tan bazi sartlarla teslim alan 
Venedikliler, kentin hukuki durumunu Sultan'a kabul ettirmek igin yillik vergiyi 150 bin daha sonra 300 
bin aspraya (akge) gikarttilar. Bununla beraber Venedik'in butun bu pazarlik gabalan bir sonug 
vermemis ve 1423-1430 yillan arasinda devam eden Osmanh-Venedik Savasi sonucunda Selanik, 
1430'da Sultan Murad tarafindan fethedilmistir. Daha sonra istanbul'un fethinde de gorulecegi uzere, 
Selanik'te Rum-Ortodoks halk, Katolik Venedik egemenligine karsi Osmanli yonetimini tercih ettikleri 
halde, Venedikli yoneticilerin baskisiyla savasmaya mecbur kalmislardir. Selanik halkimn iginde 
bulundugu durum devrin kaynaklan, Baspiskopos Simeon'un31 ve J. Anagnostis'in32 eserlerinde 
aynntili bilgi bulunmaktadir. 1416-1419 tarihleri arasinda Selanik Baspiskoposu olan ve fetihten 6 ay 
once olen Simeon, "Aziz Dimitrios Ozerine Konusmalar" adli eserinde buyuk sikintilar iginde bulunan 
Selanik halkimn gogunlugunun Despot Andronikos ve kentin ileri gelenlerinin halkin gikanni 
gozetmedikleri konusunda sikayet ettikleri ve kenti Turklere teslim etmek istedikleri konusunda bilgi 
vermektedir. Simeon, halkin iginde bulundugu sikintiyi soyle ifade etmektedir. "Bu sehir (Selanik) 
halki da istanbullular gibi zor gunler gegirmekteydi; Selanikliler ayni olmasa da benzer suglar ve 
gunahlar islemekteydiler. ihmaller, ahlaksiz isler, kiskangliklar, en kotusu de, halk arasindaki 
bolunmeler, suglamalar ve kuskunlukler; (bunlardan) hangisi sug degildir? Selanikliler birbirlerine 
kusku ile bakmaya baslamislardi. Arhontlar, imparatorluk sarayina sadik olan halk aleyhinde; halk ise 
arhontlar aleyhinde konusuyordu. Bu suglamalardan dolayi sehir iginde saglikh bir ortam yoktu ve 
isa'nin "her imparatorluk kendiliginden bolunur' sozu gegerli idi".33 

Simeon'un eserinde aynca Turklere siginmayi tercih eden Selanikliler hakkinda da bilgi 
bulunmaktadir. Gerek Simeon'un gerekse Anagnostis'in eserlerinden anlasilacagi uzere halk 
Osmanli, Baspiskopos ve aristokrasi ise, ticari gikarlanndan dolayi Latin yonetimini tercih etmekteydi. 
Selanikli bir din adami olan Johannis Anagnostis "Diigisis" adini tasiyan kroniginde "Selanik, Venedik 
tahakkumunden gok gekti. Her gun bize sikayetler geliyor ve nasil ayaklanilacagi konusunda planlar 
yapihyordu" demek suretiyle Rum halkin Venedik yonetimine karsi isyan hazirligi iginde bulundugunu 
anlatmaktadir.34 

Fetihten once Sultan II. Murad'in Selaniklileri aman dilemeye davet ederek izledigi bansgi 
politika hakkinda Kronik'te su bilgiler verilmistir. "Murad sonradan vuku bulmus olanlar olmasin ve 
kenti kotu bir sekilde zapt etmesin diye, biz Selaniklilere ilk once dostluk gosterilerek iyi sozler 
soylenmesi gerektigini dusundu. 

234 



Murad, sozleriyle kentin bas egecegini ve savas agmadan teslim olacaklanni umuyordu. Aynca, 
nasil kurtulacagimiz hakkinda ogutlerde bulunmak ve Latinlere (Venediklilere) karsi bas kaldirmaya 
tesvik etmek igin bize baska kentlerden Hiristiyanlar yolladi. Fakat elgiler kaleden atilan oklar 
nedeniyle kente yaklasamayarak geri donduler.35 Kronik yazan, elgilerin geri donmesinden sonra, 
Sultan Murad'in kente yaklasir yaklasmaz hemen saldiracagini sandiklanni, halbuki Sultan'in boyle 
davranmadigini soyler ve olayi su sekilde nakleder. "Sultan bir sure dinlendikten sonra yeniden bize 
elgiler gondererek ozgurluk ve bazi imtiyazlar vaat etti. Ona itaat etmedigimiz taktirde daha kotu 
seyler yapacagi tehdidinde bulundu. Murad, daha once sozunu ettigimiz seyleri yaptiktan sonra, ayni 
yemin ve sartlan igeren mektuplan kaleden igeriye oklarla attirdi. Fakat, higbir sey elde edemedi. 
Qunku igerdeki Selanikliler, Venediklilerden ve onlann savunma sirasinda yanlanna muhafiz olarak 
yerlestirmis olduklan eskiyalardan korktuklan igin istediklerini yapamiyorlar, yani teslim olamiyorlardi. 
iste Sultan Murad, igerdekilerin itaatsizliginden ve direnmesinden degil, bu nedenle savasa 
baslamaya mecbur oldu" demektedir.36 

Kronik yazan Anagnostis'in verdigi bu bilgilerden anlasilacagi uzere, Sultan II. Murad, oldukga 
kuvvetli Turk taraftannin bulundugu Selanik'i fethetmeden once kenti bans yoluyla ele gegirebilmek 
igin gok gaba sarf etmistir. Ancak teslim olunmamasi uzerine, dort gun suren kusatmadan sonra 29 
Mart 1430'de Selanik ele gegirilmis, islam hukukuna gore halk tutsak, toprak ve emlak ise devlet mail 
sayilmistir. Bir sure sonra da Vardar Yenice'sinden gelen 1000 kadar Turk Selanik'te yerlestirilerek 
Osmanli fetih yontemlerinin geregi olarak bilingli bir iskan politikasi da izlenmistir.37 

Selanik'in zaptindan yedi ay sonra Yanya halki, savas agmadan once Sultan'in aman dilemeleri 
gagnsina uymuslar ve bans yoluyla Osmanli egemenligini kabul etmislerdir. Rumeli Beylerbeyi Sinan 
Pasa'nin Yanya halkma aman dilemeleri igin gonderdigi Grekge mektup, Osmanhlarin 
gayrimuslimlere tanidiklan imtiyazlan gosteren en eski beige olmasi bakimindan onemlidir. Bu 
amannamede Sinan Pasa, kent halkma teslim olduklan takdirde gocuklannin esir edilmeyecegini, 
mallanna mulklerine dokunulmayacagi ve dini inanglannda serbest olacaklan konusunda guvence 
vermektedir. Bu nameyi alan Yanyalilar kentin anahtanni Sultan Murad'a teslim etmislerdir.38 

Son donem Bizans tarihinin en segkin simalanndan olan imparator II. Manuel, 1425'te olunce, 
ortak imparator olarak oglu VIII. Johannes (1425-48) tek basina tahta gegti. Pargalanmis ve artik 
tamamen gucunu yitirmis olan Bizans'in tek basan elde ettigi yer Theodoras, Konstantin ve Thomas 
adindaki ug kardes imparator tarafindan idare edilen Mora yanmadasiydi. Burada uzun suredir 
Greklerle Latinler arasindaki mucadele Greklerin zaferi ile sonuglanmisti. Aynca, Mora'da Mistra39 
sarayi, onuncu yuzyilda oldugu gibi, Palaeologos'lar doneminde klasik geleneklerin canlandirdigi fikir 
ve sanat hareketlerinin de merkezi olmustur. 

imparator VIII. Johannes, her gun daha artan Turk tehlikesine ve baskinina karsi Bizans'i 
kurtarmak igin yeniden Batmin destegini aramaya gahsti. Bu nedenle Union'u saglamak ve Katolik 
Hiristiyan devletlerden yardim elde temek igin 1437'de Avrupa'ya gitti. 

235 



Ferrara ve daha sonra Floransa da yapilan gorusmelerden sonra Union, 6 Temmuz 1439'da 
Floransa katedralinde Latince ve Grekge olarak ilan edildi.40 

Floransa'da Kiliselerin birligi karannin ahnmasi oteden beri Roma dogmasma ve Latinlere karsi 
olan Bizans'm Ortodoks-Rum halkimn isyanina sebep oldu. Floransa konsili ayni zamanda Ortodoks 
Slav halkimn buyuk tepkisine yol agtigmdan Ruslar metropolitlerini kendileri segmeye basladilar. 

Osmanhlar, 1434'ten sonra Balkanlar'daki ilerleyislerini hizlandirdilar. Sultan II. Murad'in, 
Tuna'nin Guneyini kontrol altinda tutmasi igin Bosna, Sirbistan ve Bulgaristan'i egemenligi altina 
almak isteyen Macarlarla, Mora ve Arnavutluk'u egemenligi altina almak isteyen Venedik ile gatismasi 
zorunluydu. 1439'da Sirp Despotlugu'nun Osmanli egemenligine gegmesine ragmen, 1441-1442'de 
Hunyadi Transilvanya'ya girdi ve ertesi yil Macar ordusu Tuna'yi gegerek Balkan daglanna kadar 
ilerledi. Sultan Murad'in 1444'te41 Macarlar ile Segedin'de yaptigi antlasma, Balkanlar'da Osmanli 
egemenligini oldukga simrlamistir. Bu antlasmaya gore Sirp Despotlugu yeniden kuruluyor, Eflak 
beyinin tabiiyet baglan gevsetiliyordu. Macaristan ise, Bulgaristan uzerindeki iddialanndan 
vazgegmeyi taahhut ediyordu. 

Bu antlasmadan ve Sultan II. Murad'in oglu II. Mehmed lehine tahttan gekilmesinden cesaret 
alan Haghlar, Osmanlilan Balkanlar'dan atmak maksadiyla yeni bir sefer duzenlediler. Macar ve Eflak 
ordusu Tuna'yi gegti; Venedik donanmasi ise, Bogazlan tuttu. Bu arada Sultan I. Bayezid'in torunu 
olan Orhan isyan gikartmak uzere Bizans tarafindan serbest birakilmis, Sarayda Sadrazam Candarh 
Halil Pasa, Rumeli Beylerbeyi Sehabeddin ve Zaganos Pasa arasinda iktidar uzerinde hakimiyet igin 
gekisme baslamisti. Babasinin gekilmesi uzerine tahta oniki yasinda gikan II. Mehmed'in bu olaylarm 
ustesinden gelmesi beklenemezdi. Bu nedenle II. Murad, tekrar ordusunun basina gegti ve Hagh 
kuvvetlerini 10 Kasim 1444'te Varna'da bozguna ugratti. Bu savas artik Bizans'm ve Balkanlar'm 
kaderini belirlemisti. 1446'da tahta yeniden Sultan II. Murad, ayni yil Atina Dukahgini ele gegirdikten 
sonra Mora Prensligi'ni de vergiye bagladi. II. Murad, diger taraftan Akga-Hisar Subasisi iskender Bey 
ve Hunyadi ile mucadelesine devam ederek 1448'de Kosova'da Macar kuvvetlerini agir bir yenilgiye 
ugratti. Varna ve Kosova savaslanyla Osmanli egemenligi Balkanlar'da kesin olarak yerlesmis 
oluyordu. II. Murad'in olumu uzerine 18 Subat 1451 'de II. Mehmed tahta ikinci defa gegtiginde ilk 
hedef artik Bizans baskentinin zapti olmustu. 

Bizans'ta 1448'de VIM. Johannes arkasinda gocuk birakmadan olunce yerine 1449'da Mora'da 
imparator olarak tag giyen XI. Konstantin Palaeologos gegti. imparator Konstantin de kardesi gibi 
Turklere karsi Bati'nin yardimini saglamak amaciyla Union ilan ederek 12 Arahk 1452'de Ayasofya'da 
Roma usulune gore ayin yapti. Bu durum istanbul halkimn yeniden buyuk tepkisine ve isyanina neden 
oldu. Oteden beri, Latinlere kin besleyen ve aralannda uzlasmaz dinsel aynhklar olan Ortodoks Rum 
halki, Kardinal kulahi gormektense, Turk sangi gormeyi tercih ettiklerini soyluyorlardi. Bizans'm 
baskenti artik son anlarmi yasamaktaydi. istanbul daha once de Yildirim Bayezid, Musa Celebi ve II. 
Murad tarafindan kusatilmis fakat almamamisti. II. Mehmed igin istanbul'un fethi hem ilk tahta giktigi 

236 



zaman (1444-1446) karsilasmis oldugu iktidar bunahmini gozerek kesin olarak iktidanni 
saglamlastirmasim, hem de iki yakadaki topraklann birlesmesi suretiyle imparatorlugun kesin olarak 
kurulmasini saglayacakti.42 

II. Mehmed, bir yil kadar yogun bir sekilde fetih igin hazirhklarda bulundu ve once, Anadolu 
Hisan'mn karsisina Rumeli Hisan'm insa ettirdi. Agustos 1452'de tamamlanan bu hisar sayesinde, 
istanbul'un Karadeniz iasesi merkezleri He baglantisi kesilmis, Anadolu ve Rumeli arasindaki 
ordulann gegis guvenligi saglanmisti. Aynca, Bizans'a yardim gonderebilecek Macaristan ve Venedik 
gibi devletlerle de eski antlasmalar yenilendi. Kusatma, 6 Nisan 29 Mayis tarihleri arasinda 54 gun 
surmustur. 20 Nisan'da Bizans ve Ceneviz gemilerinin Turk gemilerini Halig'e girmesi uzerine ertesi 
gun Sultan II. Mehmed ustun birtaktikle Osmanli donanmasimn Galata sirtlanndan Halig'e indirilmesi 
emrini verdi. Boylece, istanbul hem karadan hem de Halig'ten bombardimana maruz kaldi. Osmanli 
topgulan yedi haftalik kusatma suresince kentin surlannda buyuk gedikler agtilar. Kusatma sirasinda 
buyuk toplarm kullanilmasi Ortagag Avrupa'sinm en kuvvetli sum olan istanbul'un surlannin 
yikilmasinda buyuk rol oynamistir. Nitekim asil ordu Topkapi ile Yahkapisi arasinda agilan 
gediklerden kente girdi. O zamanin en modern silahlan ile donatilmis Osmanli ordusu karsisinda 
Bizans, Bati'dan bekledigi yardimin pek azini alarak kendi imkanlan ile savasmak zorunda kalmistir. 
8-9 bin kisi olan Bizans'in savunma gucunun 2-3 binini Latinler olusturuyordu. Kentteki Rum-Latin 
anlasmazhgi savunma sirasinda da ortaya gikmis, diger pek gok Bizans kentinde oldugu gibi, 
Ortodoks-Rum halk Dogu ticaretinin aksayacagi korkusu duyan Latinler tarafindan direnmeye 
zorlanmislardir. 

Hagli ordusunun istanbul'a yaklastigi soylentisi uzerine, Pasalann bir kisminin kusatmayi 
kaldirma egilimine ragmen, II. Mehmed, Zaganos Pasa'nin da tesviki ile 26/27 Mayis tarihlerinde 
kentte kesin hucum emrini verdi. islam Hukuku'na gore yapilan teslim gagnsina uyulmamasi uzerine, 
29 Mayis Sail gunu kent, iig taraftan sanlmak suretiyle zapt edildi. Kusatma sirasinda Latin 
kuvvetlerinin kumandani Giustiniani'nin agir yaralanmasi da halk arasinda panik yaratmisti. imparator 
XI. Konstantin Palaeologos ise, kenti savunurken gatisma sirasinda olmustur. Fethin ilk gunu kente 
giren Fatih Sultan Mehmed, Ayasofya'ya giderek burayi camiye gevirdikten sonra istanbul'u da 
baskent olarak ilan etti. Sultan, aynca, ilk gun savas yoluyla alinan kentte, yagmamn durdurulmasi 
emrini verdikten sonra kentin yeniden iskani ve onanlmasi karanni aldi.43 Boylece 11 Mayis 330'da 
istanbul'un Roma imparatorlugu'nun baskenti ilan edilmesiyle baslayan Bizans imparatorlugu, 
baskentin 29 Mayis 1453'te Fatih Sultan Mehmed tarafindan fethedilmesiyle son buluyordu. 

XI. yuzyilda Malazgirt'te onemli bir darbe almis olan Bizans, 1204 yihndaki IV. Hagli Seferi'nden 
sonra tamamen pargalanma surecine girmis bulunuyordu. 

istanbul dustugunde imparatorluk nufusu elli bine inmis, ticareti Venedik ve Cenevizlilerin eline 
gegmis, topraklan istanbul disinda Mora, Ege Deniz'indeki birkag adadan ibaret kalmisti. 



237 



imparatorlugun son kalintilan olan Mora (1460) ve Trabzon (1461) ise, kisa bir sure sonra Osmanli 
topraklanna katilmistir. 

Bizans, yasami boyunca Ortodokslugun lideri sifatiyla bu dini Slavlar arasinda yaymis ve 
Balkan devletlerinin olusmasinda ve idari teskilatlannda onemli rol oynamistir. Yuzyillar boyunca Grek 
kulturunu ve Roma hukukunu bunyesinde koruyan Bizans, antik mirasin Bati'ya aktanlmasmi 
saglayarak dunya tarihindeki misyonunu tamamlamis oluyordu. Bizans'in yasami, istanbul'un Turkler 
tarafindan fethiyle noktalanirken, Anadolu tamamiyla bir Turk yurdu haline geliyor ve Osmanli 
imparatorlugu'nun kurulus donemi tamamlaniyordu. 

1 VIII. Mihael devri igin bkz. G. Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, Turkgeye Cev. F. Isiltan, 
Ankara, 1991, s. 416-430; D. M., Nicol, The Last Centuries of Byzantium, (1261-1453), London 1993, 
s. 41-89; R., Browning, The Byzantine Empire, Washington, 1992, s. 223-232; D. J., Geanakoplos, 
Emperor Michael Palaeologus and the West, 1258-1282, Cambridge, Mass., 1959; M. J., Angold, A 
Byzantine Government in Exile: Government and Society under the Lascarids of Nicea (1204-1261), 
Oxford, 1975. 

2 Pronoia igin bkz. G. Ostrogorsky, Pour I'histoire de la feodalite byzantine, Bruksel, 1954, 
s. 1-257; K., Chrostova, "Pronija: Social'no-ekonomiceskie i pravovye problemy", Viz. Vremmennik49 
(1988), 13-23. 

3 Exkusseia igin bkz. G. Ostrogorsky, "Pour I'histoire de I'immunite a Byzance", Byzantion 
28(1958), 165-254. 

4 J. Maksimovic, The Byzantine Provincial Administration under the Palaiologoi, Amsterdam 
1988; P., Charanis, "Bizans imparatorlugu'nun Cokusundeki Ekonomik Faktorler", Turkgeye Cev. M., 
Delilbasi, Belleten XLV/191-192 (1985), 163-168; P., Charanis, "The Monastic Properties and the 
State in the Byzantine Empire", Dumbarton Oaks Papers 4 (1948), 51-1 19. 

5 II. Andronikos devri igin bkz. A. E., Laiou, Constantinople and the Latins: The Foreign 
Policy of Andronicus II, 1282-1328, Cambridge, 1972. 

6 D. M., Nicol, The Last Centuries of Byzantium, (1261-1453), London 1993, s. 159-192. 

7 Johannes Kantakouzenos donemi igin bkz. i. Cantacuzeni, Eximperatoris Historiarum Libri 
IV, ed. L. Schopen, Corpus Historiae Byzantine, 3 vols. Bonnae, 1828-1832; T. S., Miller, The History 
of John Cantakouzenos (Book IV): Text, Translation and Commentary, (Dissertation), Washington, D. 
O, 1975; D. M., Nicol, The Reluctant Emperor, A biography of John Cantacuzen, Byzantine Emperor 
and monk, c. 1295-1383, Cambridge, 1996. 

8 P., Charanis, "Internal Strife in Byzantium During the Fourteenth Century", Byzantion 15 
(1940-41), 208-230. 

238 



9 G. O, Soulis, The Serbs and Byzantium During the Reign of Tsar Stephan Dusan (1331- 
1355) and his Successsors, Washington, D. O, 1984, s. 1-86; J. Fine, The Late Medieval Balkans: A 
Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest, Ann Arbor, 1987, s. 286-337. 

10 H., inalcik, "Osmanh Devleti'nin Kurulusu", Turkge'ye Cev. T., Sumbul, Tarih Arastirmalan 
Cilt 15, Sayi 26 (1990-91), 329-339; H., inalcik, "Osman Gazi'nin iznik Kusatmasi ve Bafeus 
Muharebesi", Osmanh Beyligi (1300-1389), ed. E. Zachariadou, istanbul, 1997, 78-105. 

1 1 H., inalcik, "Osmanh Tarihine Toplu Bir Bakis", Osmanh I, ed. G., Eren, Ankara, 1999, 60- 
61. 

12 Umur Bey Bizans iliskileri igin bkz. P., Lemerle, L'Emirat d'Aydin, Byzance et 
rOccidentrecherches sur "La geste d'Umur Pacha", Paris, 1957; S. Bastav, Bizans imparatorlugu 
Tarihi, Son Devir (1261-1461), Osmanh Turk-Bizans Munasebetleri, Ankara, 1989, s. 40-45. 

13 O., Tafrah, Thessalonique au quatorzieme siecle, Paris, 1912; P. Charanis, "Internal Strife 
in Byzantium During the Fourteenth Century", Byzantion 15 (1941), 286-314; konuya iliskin son 
bibliyografya igin b. k. N. Necipoglu, Byzantium Between the Ottomans and the Latins: A Study of 
Political Attitudes in the Late Palaiologan Period 1370-1460, Harvard University 1990 (Basilmamis 
DoktoraTezi). 

14 A. E., Vacalopoulos, A History of Thessaloniki, Thessaloniki 1972, s. 54. 

15 Palamas igin bkz. A. Phillippides-Braat, "La Captive de Palamas chez Les Turcs", Travaux 
et Memoirs IV (1979), 109-221. 

16 A. E., Vacalopoulos, a.g.e., s. 56-59. 

17 I. Sevcenko, "Alexios Makrembolites and His Dialogue Between'The Rich and The Poor'", 
ZVRI VI (1960), 203-228.18 I. Sevcenko, a.g.m, 195-197; M., Delilbasi, "Balkanlar'da Osmanh 
Fetihlerine Karsi Ortodoks Halkin Tutumu", XIII. Turk Tarih Kongresi'nde Sunulan Bildiri (Ekim 1999), 
(T. T. K. tarafindan baskiya hazirlanmaktadir. ).19 H., inalcik, "Edirne'nin Fethi (1361)", Edirne, 
Edirne'nin 600. Fetih Yildonumu Armagan Kitabi, Ankara, 1965, 139-159; I., Beldiceanu-Steinher, "La 
Conquete d'Andrianople par les Turcs. La Penetration Turque en Thrace et valeur des chroniques 
Ottomanes", Travaux et Memoires I (1965), 439-461; E. A., Zachariadou, "The Conquest of 
Adrianople by the Turks", Studi Veneziani XII (1970), 21 1-217. 

20 H., inalcik, "The Ottoman Turks and the Crusades, 1329-1522," gen. ed. K. Setton, A 
History of the Crusades, VI, Madison, 1989, 107-110; H., inalcik, Osmanh imparatorlugu'nun 
Ekonomik ve Sosyal Tarihi I 1300-1600, istanbul 2000, s. 46-53; H., inalcik, "Osmanh Tarihine Toplu 
Bir Bakis", Osmanh I, ed. G., Eren, Ankara, 1999, 67-68. 

239 



21 G. Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, Turkgeye Cev. F. Isiltan, Ankara, 1991, s. 490-509; 
D. M., Nicol, The Last Centuries of Byzantium, (1261-1453), London 1993, s. 277-288; S. Bastav, 
Bizans imparatorlugu Tarihi, Son Devir (1261-1461), Osmanh Turk-Bizans Munasebetleri, Ankara, 
1989, s. 73-80. 

22 G. T., Dennis, The Reign of Manuel II Palaelogus in Thessalonica, 1382-1387, Roame 
1960, s. 85-86. 

23 G. T., Dennis, a.g.e., s. 86; S., Lampros, "lsid°ron MhTropol'ton QesaslomTkhV Oct" 
EpistolaTT", An c kdotoi NeoV Ellhnomn"mwn c. IX (1912), s. 350, satir 5-10. 

24 G.T., Dennis, a.g.e., s. 90-91. 

25 H., inalcik, The Ottoman Empire, The Classical Age 1300-1600, Londra, 1994, s. 14-16; 
H., inalcik, "The Ottoman Turks and the Crusades, 1329-1522, " gen. ed. K. Setton, A History of the 
Crusades, VI, Madison, 1989, 110-114. 

26 H., inalcik, "The Ottoman Turks and the Crusades, 1329-1522, " gen. ed. K. Setton, A 
History of the Crusades, VI, Madison, 1 989, 115-11 6. 

27 M., Delilbasi-M. Ankan, H. 859 Tarihli Suret-i Defter-i Sanacak-i Tirhala, I, Ankara 2001, 
s. XX-XXII. 

28 H., inalcik, "Turkler ve Balkanlar", Balkanlar I, (1993), 13; H., inalcik, "The Ottoman Turks 
and the Crusades, 1329-1522, " gen. ed. K. Setton, A History of the Crusades, VI, Madison, 1989, 
115-116. 

29 H., inalcik, "Osmanh Tarihine Toplu Bir Bakis", Osmanh I, ed. G., Eren, Ankara, 1999, 68- 
69; O, Imber, The Ottoman Empire, 1300-1481, istanbul, 1990, s. 53-73; J., Barker, Manuel II 
Palaeologus (1391-1425): A Study in Late Byzantine Statesmanship, New Jersey, 1969. 

30 Z., Tashklioglu, "II. Murad'in istanbul Muhasarasi Hakkinda Bir Eser (Johannis 
Kananos'un "6930 Hilkatyili istanbul Savasi Tarihi" i. 0. E. F. Tarih Dergisi c. VIM/1 1-1 2 (1955), 209- 
226. 

31 D., Balfour, Politico-Historical Works of Simeon Archbishop of Thessalonica (1416/17- 
1429), Viyana 1978; aynca metnin Turkge'si igin bkz. F., Kirhdokme, Selanik Baspiskoposu Simeon 
(Symeon)'un Tarihi Nutku (1387-1429), A. 0. Sosyal Bilimler Enstitusu 1998 (Basilmamis Yuksek 
Lisans Tezi). 



240 



32 M., Delilbasi, Johannis Anagnostis, Selanik'in Son Zapti Hakkinda Bir Tarih, Ankara 1989; 
M., Delilbasi, "Selanik ve Yanya'da Osmanh Egemenliginin Kurulmasi", Belleten LI/199 (1987), 75- 
101. 

33 F., Kirhdokme, a.g.t. 

34 M., Delilbasi, a.g.e., s. 23. 

35 M., Delilbasi, a.g.e., s. 26-27. 

36 M., Delilbasi, a.g.e., s. 28-29. 

37 M., Delilbasi, a.g.m, 84-90. 

38 M., Delilbasi, a.g.m, 84-90. 

39 S., Runciman, Mistra. Byzantine Capital of Peloponnese, Londra, 1980. 

40 J., Gill, The Council of Florence, Cambridge, 1958. 

41 H., inalcik, "Murad II", iA, VIM, 598-615; H., halcik-M. Oguz, Gazavat-i Sultan Murad b. 
Mehemmed Han, Ankara 1989. 

42 D. M., Nicol, The Last Centuries of Byzantium, (1261-1453), London 1993, s. 369-393; H., 
inalcik, "Mehmed II", iA, VII, 506-535. 

43 H., inalcik, "The Policy of Mehmed II Toward the Greek Population of Istanbul and the 
Byzantine Buildings of the City", Dumbarton Oaks Papers 23/24 (1969-70), 231-249; H., inalcik, 
Istanbul", EI2, IV, 138-140. 



241 



C. Balkanlar'da Osmanh Hakimiyeti ve iskan Siyaseti 

Osmanh imparatorlugu'nda Kolonizator Turk Dervifleri / Prof. Dr. Omer 
Liitfi Barkan [s.133-153] 

Selguk-Bizans hudutlannda yasayan bir ug beyliginin, diger emsalinin mazhar olmadigi bir 
talihle, pek kisa bir zaman iginde tarihin seyrini asirlarca degistirecek kuvvetli bir imparatorluk haline 
girivermesi hadisesi, son zamanlara kadar birgok malumlan noksan bir muadele seklinde vazedildigi 
veyahut Turk irkinin tarihi varligi hakkinda mevcut ve an'ane halinde muesses dar ve kisir noktai 
nazarlara esir kalindigi igin, iginden gikilmaz bir mesele teskil etmekde idi. 

Filhakika, koskoca bir imparatorlugun kurulusu nev'inde muazzam bir hadise, bizde uzun 
zaman, sadece padisahlann dirayet ve secaati veya Allah'in bu saltanatm kuruculanna karsi 
gosterdigi lutuf ve inayet ile izali edilmek istenilmistir. ilk Osmanli menbalannda kaydedilmis gorulen 
Sultan Osman'in ruyasi, mucize nevinden vukua gelen bu hadisenin izahmi ancak ilahi takdir ile 
yapmak mumkun olduguna inanisin bir ifadesidir. 

Bu isin izah edilmesi matlup bir mesele teskil ettiginin farkina varan daha yeni ve ecnebi 
tarihgiler ise; Turkler hakkinda tetkik edilmeden kabul edilmis batil itikatlan kafalanna koymus 
olmalanndan ve meseleyi muhtelif cephelerden ve daha genis kadrolar iginde mutalaa etmege 
hazirhklan ve ellerinde mevcut malzeme kafi gelmediginden, iginden gikilmaz faraziyelerle tarihi 
hakikati tahrif etmege mecbur kalmislardir. Mesela, henuz son zamanlarda bu meseleyi tetkik etmis 
bulunan Gibbons gibi muelliflere gore: Osmanhlarla Asya insan kaynaklan arasindaki muvasalanin 
rakip civar beylikler tarafindan kesilmis olmasi lazim geldiginden, bu devletin kurulmasi igin luzumlu 
unsurlar ancak yerli Rumlar arasindan tedarik edilebilirdi. Bu gorus tarzma nazaran yeni islam olmus 
Turklerle islamlasan Rumlardan hasil olan Osmanh milleti faraziyesi, butun muskulleri hal ile lazim 
gelen izahin anahtanni vermis oluyordu. Bu suretle Turkler, ancak bu sayede yeni ve buyuk bir devleti 
kurmak igin lazim gelen idarecileri, imparatorluk harblerinde kan dokecek askeri bulmus ve Osmanh 
imparatorlugu'nun Osmanhlasmis Rumlar ve Bizans'ta gordukleri teskilat ile kurmus oluyorlardi.1 

Asikardir ki, ilmi olmak ve izah etmek iddiasinda bulunmalanna ragmen, esash tetkiklere istinat 
ettirilmeyerek ortaya atilan bu nevi faraziyetler, sadece gogebe oldugu zannedilen Anadolu Turklerinin 
yalniz basina bir imparatorluk kurmadiklanna ve kuramayacaklanna ait ola batil, fakat dune kadar 
umumi bir itikada istinat etmekte ve herhangi bir tenkide dayanamayacak kadar esassiz 
bulunmaktadirlar. 



Osmanli imparatorlugu'nun mense'leri ve kurulusu meselesine dair yapilan tetkiklerin simdiye 
kadar saplanip kaldigi bu dar ve an'anevi telakkilerin manasizhgini son zamanlarda nesrettigi 

242 



etutlerinde2 Prof. Fuad Koprulu, ilim alemine gostermistir. Ustadin Ortak Zaman Turk Tarihinin bu gok 
muhim oldugu kadar gok davah da olan meselesini busbutun yeni bir sekilde vazetmis olmak 
itibanyla, ilme ve ihtisasa feyizli galisma yollan agan etutlerinin bazi ana fikirlerini burada hatirlatmagi 
munasip gormekdeyiz. Qunku ancak bu sayededir ki, makalemezin mevzuunu teskil eden meseleyi 
ne munasebetle ve hangi gorus tarzinin tesiri altinda tetkik etmis oldugumuzu daha iyi 
anlatabilecegimizi zannediyoruz. Filhakika, etudumuzun esaslannda birgoklan, Prof. Fuad 
Koprulu'nun kitablannda daha evvel vaz ve isaret ettigi muhim meselelerden birkaginin daha 
muayyen ve mahdut kadrolar iginde ve elde mevcut arsiv malzemesiyle islenmesi suretiyle bir kiymet 
ve mana kazanabilmislerdir. 

§u halde Prof. Fuad Koprulu'nun kurulus meselesini vazedis sekli nedir ve ne igin birgok 
hadisatm anlasilmasi ve izah edilmesi igin kendimizi vazetmemezi zaruri olan noktai nazan temsil 
etmektedir? 

Her seyden evvel, muellifin ortahgi mevcut hazir fikirlerden temizlemek igin kullanildigi siki ilmi 
tenkit usulunu tebaruz ettirmek munasip olur. Boyle bir tenkid karsisinda ilk Osmanli menbalarimn 
izah tarzi kadar, dune kadar yabanci alimlerin saplanip kaldiklan noktai nazarlar da kiymetini 
tamamen kaybetmekte ve zamammizin ilmi tarih usullerine gore geri ve kor korune an'aneci 
gozukmektedirler. §6yle ki: 

ilk Osmanli menbalarimn, Osmanli imparatorlugu'nun kurulusunu izah ederken Osmanli 
padisahlannin mensup oldugu soyun nereden ve ne zaman geldigine, dinine, ug beyliklerinde 
bulunduklan zamanki sosyal hacimlerine, gogebe, koylu veya sehirli oluslanna, Hiristiyanlar ve diger 
Turk beylikleri ile olan munasebetlerine ait verdigi malumat eksiktir ve bastan asagi yeniden tetkike 
muhtagtir. Bundan baska, meselenin anlasilmasi igin bilinmesi sart oldugu halde, Osmanli 
imparatorlugu'nun tesekkul edecegi siralarda Anadolu'nun iginde bulundugu siyasi ve sosyal vaziyet 
de, simdiye kadar, ilmi bir sekilde tetkik edilmis degildir. Bu sebeble, Osmanli menbalannda oldugu 
kadar, Garpli tarihgilerin eserlerinde de Osmanli tarihi bir gog hikayesiyle baslar: Dort yuz gadir 
halkindan "cihangirane bir devlet" kuran kadar asiretin Bizans hudutlannda yerlestigi yer, bahri muhit 
ortasinda yalniz basina bir ada gibi, Turk ve islam dunyasmdan uzaktir. Bu itibarla, surulerine otlak 
aramak uzere buralara gelmis olan bu gogebelerin bir muddet sonra muntazam bir ordu teskil ettikleri, 
bir imparatorluk kuracak kadar gogaldiklan gorulunce heyet dusurmektedir. Halbuki, Prof. Fuad 
Koprulu'nun yapmak istedigi, sekilde, hadisata biraz daha geriden ve ilmi birgozle bakmak sayesinde 
bu nevi hayretlere mahal bulunmadigi ve her seyin izahi mumkun bir sekilde cereyan ettigi 
anlamaktadir: 

Osmanli tarihi, butun diger tarihler gibi, bir hanedanin destanini yapmak istiyen tarihgilerin 
kaydettikleri sekilde munferit ve mustakil bir seri vakayidan ibaret degildir. Her hadise kendisni 
hazirlayan bir sum sosyal, ekonomik ve dini sartlara islenmis ve harici tesirlerle dunya yuzunun 



243 



degismesi nev'inden bir olusla yavas yavas tabii olarak hazirlanmistir. Bu bakimdan siyasi sahsiyetler 
ve vakayi arkasinda onlan hazirhyan igtimai sebepleri aramak lazimdir. 



Boyle ilmi ve derin sebepler ile Anadolu tarihi tetkik edilecek olursa, Osmanh tarihi XIII. asirda 
Anadolu'da cereyan eden sosyal ve siyasi buyuk tahavvullerin bir temadisi gibi gozukecek ve bu 
sayede bir gok meseleleri anlasilmaga daha yakin bir sekilde vazetmek imkani bulunacaktir. Esasen, 
her seyden evvel hatirda tutmak lazim gelir ki, daha Selguklular zamanindaki Anadolu futuhati da, 
garbe dogru devam eden buyuk Turk muhacereti igin, sistematik bir iskan ve kolonizasyon isi olmustu. 

Nitekim Prof. Fuad Koprulu tarihi vesikalarda, XII. ve XIII. asirlara dogru yapilan buyuk gapta 
iskan islerlerine ait mevcut kayitlan tetkik ve toponymie tetkikatiyla tamamlamak suretiyle, Selgukilerin 
iskan siyasetlerinin bazi esaslanni tespit etmek imkani bulundugunu kaydetmektedir. Anadolu'da 
muhtelif tarihlerde vukua geldigi muhakkak olan muhim hacimlardaki nufus hareketlerinden baska, 
vakaynn ilmi bir sekilde anlasilmasi igin ayni surette ehemmiyetli olan, Anadolu'daki nufusun gogebe, 
koylu ve sehirli nispetleriyle; Orta Asya, Misir, Suriye ve Rusya arasindaki buyuk muharecet ve ticaret 
yollan uzerinde kurulmus olan Selguk Devleti'nin ekonomik ve kulturel terakkileri gibi muhim 
meseleleri de gozden gegirilmek luzumuna kani olan Profesor, aynca Mogol istilasiyla Anadolu'da 
hadis olan yeni vaziyet uzerinde bilhassa durmak lazimgeldigini tebaruz ettirmistir.3 

Filhakika, Osmanh imparatorlugu'nun kurulusu meselesinde bu mutekaddim hadiselerin buyuk 
rolu oldugunda kimsenin tereddudune meydan vermeyecek kadar bu hususlar asikargozukuyor: 

Turk orta zamanimn edebi, sosyal ve bilhassa dini tarihi uzerinde uzun senelerden beri giristigi 
gok verimli ve orijinal mesainin verdigi bir salahiyetle Prof. Fuad Koprulu'nun kitabinda bu asirlarda 
Anadolu'da husule gelen dini cereyanlann ve Musluman mistik tarikatlerinin tesekkulunde Orta 
Asya'dan gelen akinlann ve Turk Mogol Samanizmi'nin tesirlerinin oynadigi rolu hatirlatmasi, kayda 
sayan oldugu gibi; Mogollann oncusu olarak gelen gogebe Turkmenlerle Anadolu nufusunun isbaa 
geldigi bir sirada, imparatorlugun sosyal ve hukuki kadrolan iginde sikisan bu gogebe unsurlann ne 
buyuk bir kuvvet teskil ettiklerini ve ne genis bir teskilat iginde birbirine bagli bulunduklanni BabaT 
isyan'inda Selguk devletini pek fena bir halde sarsmis olmalanyla gostermis olduklan tespit etmesi, 
de bizim bu makaleyi yazarken daima goz onunde bulundurdugumuz fikirlerden birini teskil 
etmektedir.4 

Filhakika, 1242'de Erzurum'u alan Mogollar, Sivas ve Kayseri'yi yagma ettikten sonra 
gekildilerse de, Selguk Devleti onlann tabiiyetine girdi ve bu istiladan sonra, Mogol imparatorlugu'nun 
diger aksamiyla teesus eden munasebet dolayisiyla, yeni birtakim goglere yol agildi. Bu suretle 
Anadolu muhtelif devirlerde kadinlan, gocuklan ve davarlar ile beraber gelen Mogol isgal ve tedip 
ordulan, Mogol valilerin maiyet askerleriyle doldu. Bu vaziyet karsisinda Garba dogru akin o kadar 
tabii ve zaruri bir hadise haline gelmis bulunuyordu ki, Profesore gore, eger Anadolu'da hasil olan bu 

244 



kesafet, futuhat sayesinde Garba dogru bosaltilmamis olsaydi, igtimai vucutte derin huzursuzluk 
dogurarak dahili kansikhklara ve mevcut sosyal nizamin tahrip edilmesine sebep olabilirdi. 

Diger taraftan, Prof. Fuad Koprulu'ye gore, Gibbons'un iddiasinin tamamen aksine olarak bu 
asirda Anadolu ve Osmanhlann yasadiklan ug beylikleri ile diger Turk ve Musluman dunyasi siki bir 
munasebet halinde bulunmakta idi. Bu devirde putperest Mogollara karsi islamlasmakta devam eden 
Anadolu'da tarikatta bulunan Altinordu Devleti ile, Suriye ve Misir Memlukleri, velhasil islam ve Turk 
aleminin her tarafi Anadolu ile siki bir munasebet halinde bulunmakda idi. Hudutlann yalniz gogebe 
degil, Turk-islam dunyasinm her tarafindan gelmis sehirli unsurlan ve o meyanda ulame, seyh ve 
zanaat sahibi her turlu muhacir kafilerinin cezbetmis olmasi, bu noktai nazan teyit etmekte idi. 



Demek oluyor ki, Osmanh imparatorlugu teessus etmege basladigi zaman, bu kadar genis 
hudutlar iginde kaynasmakta olan bir alemin dort bucaginda tekevvun eden dini ve sosyal cereyanlan, 
bilgi ve tecrubeye sahip insanlan ve manevi kuvvetleri kendi arkasinda buldu. 

iste mevzuubahs cereyanlan bulmak ve is basinda gostermek tesebbusu, Prof. Fuat 
Koprulu'nun, Osmanh imparatorlugu'nun sur'atle kurulusu mucizesini izah etmek igin, ortaya attigi 
fikirlerin ve yaptigi ilmi yardimlan en muhimelerinden birin teskil etmektedir. Zira, ancak bu sayededir 
ki; Osmanhlastirilmis Bizanshlar, devsirmeler, islamiyeti kabul etmis esirler faraziyesine muracaat 
etmege luzum kalmadan, Osmanh imparatorlugu'nun kurulmasi igin lazim gelen kan ve kol kuvvetinin, 
akil ve siyaset adamini Osmanhlann, bilhassa ilk zamanlarda, nereden bulmus olduklann anlamak 
mumkun gozukmektedir. 

Filhakika, Osmanh tarihinde bilhassa istanbul'un fethine kadar, kutleler halinde islamlasma ve 
devletin kozmopolitlesmesi mevzuubahs degildir. Bilakis, Osmanh idare teskilati Selguki ve ilhanilerin 
devlet ve idare an'anelerine gore tesis edilmis ve devlet islerinde bidayette daha fazla Selguk idari 
teskilatina mensup yuksek Turk aristokrasisi ve memurlan kullamlmistir. Bu Turk idare adamlan 
devsirme unsurlar lehine ancak XV. asirdan sonra azalmaga baslamistir. Esasen Fuad Koprulu'ye 
gore, muhtelif unsurlardan tesekkul eden her buyu imparatorluk igin sarayin bir muddet sonra atsizlar 
ve soysuzlardan murekkep bir Kapu Kulu yaratmasi ve kozmopilitlesmesi mukadder bir hadisedir. 
Abbasiler ve Bizanshlar igin tabii addedilen bu hal, Osmanh imparatorlugu'nda neye Turklerin 
kabiliyetsizligine veriliyor? Bizansta bir gok imparatorlann yabanci unsurlann yetismis olmasi, Bizans 
Rumlarimn idare kabiliyetini haiz olmadigni mi ispat eder?.5 



Turklerin, Osmanh imparatorlugu'nun kurmak igin kendilerine lazim gelen kuvvetleri nereden 
bulduklanni gostermek itibanyla, Fuad Koprulu'nun o asirlarda Turk Anadolu'daki dini ve sosyal 



245 



hareketlere ait verdigi malumat'ta, yukanda soyledigimiz gibi, gok kiymetlidir ve bu husustaki esas fikir 
su sekilde hulasa edilebilir. 

Osmanh imparatorlugu'nun kurulmakta oldugu zamanda Anadolu'daki ug beylikleri, medeni bir 
hayatin kaynagi olan Turk ve islam dunyasimn her tarafindan gelmis her siniftan ve meslekten 
adamlarla doludur. iran, Misir ve Kirim medreselerinden gikan hocalar, orta ve sarki Anadolu'dan 
gelmis Selguki ve ilhani burokrasisine mensup sahsiyetler, muhtelif tarikatlerin mumessilleri islam 
§6valye ve misyonlerleri diyebilecegimiz dervisler. Bunlar arasinda bilhassa, Asik Pasazade tarihinde 
Gaziyani Rum diger tarihlerde Alpler (kahraman, muharip manasina) veya Alp Erenler nami altinda 
zikredilen ve daha islamiyetten evvel butun Turk dunyasinda mevcut olan eski ve genis bir teskilata 
mensup Turk sovalyeleri mevcuttu. Filhakika; Osman Gazi'nin arkadaslanndan bir gocugun unvani 
olan bu Alp tabiri dikkate sayandir. Bunlardan sehirlerde yerlesmis ve islam dunyasma mensup bazi 
dini tarikatlerin tesiri altida kalmis olanlann ise unvani bilahare "Gazi" ye tebdil edilmis gozukmektedir. 
Yine ayni kitapta ismi gegen Ahiyani Rum yani "abdal" ve "baba" isimini tasiyan ve bilhassa Turkmen 
kabileleri arasinda telkinatta bulunan ve umumiyetle Osmanh Padisahlanyla butun harplere istirak 
etmis bulunan delismen tabiath ve garip etvarli6 dervisler bulunmakta idi. 

Asik Pasazade tarihini Baciyani Rum yani Anadolu kadinlan dedigi ve haklannda tafsilata malik 
olmadigimiz teskilat veya tarikatten sarfinazarla, digerlerini ele alacak olursak, bunlann her birnin 
Turk ve islam dunyasimn her tarfinda subeleri olan ve bu gunku Komunist yahut farmasyon 
teskilatina benziyen teskilati bulunan tarikatler oldugnu goruruz. Kokleri bu suretle genis Turk ve 
islam dunyasma yayilmis olan bu gibi teskilat vasitasiyla her tarafla temas halinde bulunan 
Osmanlilann ise, Osmanhlasmis Rumlann yardimina muhtag olmadan daha evvelki emsali Turk 
imparatorluklan gibi buyuk bir imparatorluk kurmak tesebbusunde bu kuvvetlerden istifade etmis ve 
kendilerine lazim gelen her turlu unsurlan bulmus olduklanna suphe yoktur. 

Burada, yalniz bazi buyuk sehirlerde ve burjuvalar muhitinde degil, ug beyliklerindeki koylerde 
de bilhassa subeleri olan Ahi teskilatinin Anadolu'daki faaliyetlerini Osmanh imparatorlugu'nun 
kurulmasinda buyuk rol oynamis oldugunu kaydetmek icap eder.7 Prof. Fuad Koprulu'ye gore; "Gazi" 
Osman'in kayin pederi §eyh Edebali ile silah arkadaslanndan birgogunun hatta Orhan'in kardesi 
Alaeddin'in bu tarikata mensup bulunusu, ilk piyade askeri uniformasinin Ahi uniformasi olusu ve 
Yenigeriler igin ahi bashginm kabul edilmis olmasi, bu bakimdan sn derecede manidadir.8 

Bu mistik tarikat ve teskilatin ne buyuk bir kuvvet temsil ettigini, aralanna aldigi halk kutlesini 
muayyen sosyal nizamlar igin nasil harekete getirerek zamanlarimn vakay"nda buyuk roller oynamis 
olduklanni tarih esasen kaydetmektedir: Selguk Devleti'nin en kuvvetli bir zamaninda Babailerin 
Anadolu'daki butun Turkmen asiretlerini birden hareket getirmek suretiyle bu devleti fena halde 
sarsmis olduklan malum bir hakikattir. Futuhati basarmak igin Osmanh ordulanna yalniz teskilath ve 
imanh muharip temin etmekle kalmayip, bu misyoner dervislerin dini ve sosyal fikirler propagandasiyla 
da, halk kutleleri arasinda gok faal bir maya gibi faaliyete gegerek, o memleketleri sosyal bunyesinde 

246 



ve siyasi kurulusunda buyuk yenilikler yapmak igin musait kaynasmayi yaratmakta, temsil ve futuhat 
islerini kolaylastirmakta amil olduklan da muhakkaktir. Rum ilinin islamlasmasinda bu misyoner dervis 
gruplannin oynadigi rol her halde bijyuktur.9 

Hatta daha ileri giderek bazi delillere gore diyebiliriz ki, Orta Zaman Hiristiyan hukukiyatini karsi 
yeni bir sosyal nizam ve adalet telakkisi tasiyan ve esrarengiz bir din propagandasi sekline burunen 
misyoner Turk devrislerini telkinati ordularla birlikte ve hatta ordulardan evvel futuhata gikmis ve karsi 
tarafi daha evvel manen fethetmis bulunmaktadir. Demek oluyor ki, Osmanli imparatorlugu'nun 
kurulusu isinde galisan kuvvetler boyle tevetturu yuksek derin ve uzak menbalardan gelmekte ve 
Hiristiyan ve islam dunyalan gibi iki ayn alemin maddi ve manevi butun kuvvetleriyle karsilasmasi 
seklinde tarihi islemektedir. 

Prof. Fuad Koprulu'nun, tetkikimizin muhtelif fasillannda mevzuubahs toprak meseleleri 
munasebetilelO ve bazi yeni vesikalann yardimile islemek firsatini buldugumuz ve etudumuzun 
manasimn anlasilmasi igin zaruri bir methal telakki ettigimiz bazi esas fikirleri asagi yukan bunlardir. 
Bu fikirlerden hareketle, biz Osmanli tarihinde imparatorlugun tesekkuluyle beraber, igtimai 
bunyesinin kendisine mahsus hususi seklini almasi igin yugurulmasi hususunda is basinda galisan 
demografik ve dini amilleri tespit etmege galisacagiz. Kanaatimizca, yine ayni fikirlerin kuvvetle ortaya 
koydugu gibi, Turk tarihini bir muharebeler ve muahedeler tarihi, bir hanedan destani olmaktan 
kurtanlarak hakiki bir izahini yapmak ve anlasilmasim temin etmek igin bu meseleleri vaz' ile hemen 
ise baslamak lazim gelmektedir. Bu sebeble, Osmanli imparatorlugunun kurulus meselesinin daha iyi 
izah edebilmemize yarayacak olan boyle bir faraziyeyi takviye edecek mahiyette gordugumuz bazi 
vesikalan, gok hususi bir noktai nazardan yapmagi tecrube ettigimiz kisa izahlarla birlikte, 
okuyuculanmiza arz edecegiz. 

KolonizatorTurk Dervisleri 

Osmanli imparatorlugu'nu kurulusu hadisesini, Anadolu'dan gelen bir muhacereti akvam; daha 
dogrusu Anadolu'da istikranni bulamayan bir muhaceret akinin ve topraga yerlesmek uzere olan bir 
nevi muhacir gogebelerin temsil ettigi kudretin kendisine yer bulmak igin onune gegen siyasi hudutlan 
yikip takatinin yettigi bir yere, Tuna boylanna ve Arabistan gollerinin iglerine kadar yayilmasi hadisesi 
gibi tetkik ve mutalaa etmek lazimgelecegini yukanda soylemistik. imparatorlugun tesekkulunden 
evvel Anadolu'da buyuk bir izdiham halinde tekasuf eden Orta Asya goglerinin oteden beri bu 
istikametlerde yayilmaga namzet bir kudret temsil ettiklerini ve ilk Osmanli padisahlanni 
imparatorlugun kurulmasi igin lazimgelen askeri ve bu imparatorluga bir Turk devleti damgasmi vuran 
her nevi kuvveti bu buyuk insan hazineleri iginde bulmus olduklanni da goruyoruz. 

Boyle bir imparatorlugun kurulmasi hadisesinin buyuk mikyasta nufus kitlelerini yer degistirmesi 
nev'inden demografik yahut, "metanastasiques" hadiselerle ayni zamanda vukua gelmis oldugunu 
gostermek igin; istilalarla birlikte gogebe unsurlann bu harekati temin edecek bir sekilde kolayhkla ve 

247 



muvaffakiyetle ileri surulmus olmalanni, muhtelif mintikalann imar ve iskani igin kullanilan surgun 
usullerini ve topraklandirma ve topraga yerlestirme siyasetinin bu hususta oynamis oldugu rolu de 
baska bir yerde izah edecegiz11. Biz simdilik burada bu nufuz hareketlerini ve buyuk gapta 
kolonizasyon isinin sayam dikkat tezahurlerinden birini gozden gegirelim: 

Mevzubahs etmek istedigimiz mesele; hali ve tenha yerlerde, bos topraklar uzerinde bu Orta 
Asyah muhacirler tarafmdan kurulan bir nevi Turk manastirlan, (couvent ermitage)'i olan zaviyelerle, 
yeni bir memlekete gelip yerlesen kolonizator Turk dervisleridir. Dervislerle tekkelerin son 
zamanlardaki soysuzlasmis sekillerine ait tasidigimiz kanaatleri sarsacak mahiyette ve iddiali oldugu 
kadar garip de gozukecek olan bu fikrimizi hakli gosterecek bazi vesikalan bu tetkikimizde 
zikredebilecek vaziyette oldugumuzu zannediyoruz. Meselenin bu suretle izah edilmesi matlup bir 
takim vakialar seklinde hazirlanip bahse mevzu edilmesi ise, bizim tetkikimizin yeniliklerinden bir 
olacaktir. 

Filhakika, Prof. Fuad Koprulu'nun telkinlerine istinaden12 Musluman mistik tarikatlerinin 
tesekkullunde Turk Mogol §amanizmin tesirleri oldugunu ve binnetice Orta Asya'dan gelen akinlarla 
birlikte Anadoluy'a yeni bir takim dini cereyanlann sokulmus oldugunun kaydedebiliriz. iste bizim 
burada mevzuubahs etmek istedigimiz dervisler, kendileriyle beraber memleketlerinin orf ve adetlerini, 
dini adab ve erkanini da beraber getiren insanlardir ki bunlann iginde Turk islam memleketlerinden 
Anadolu'ya dogru mevcudiyetini kayit ve isaret ettigimiz muhaceret akinini sevk ve idare etmis 
mutesebbis kafile reisleri, bu istilanin oncusu olmus kolonlar, gelip yerlestikleri yerlerde hanedan tesis 
etmis soy ve mevki sahibi muhim sahsiyetler vardir. Bu dervislerin nazan dikkati celp eden din ve 
cihan telakkileri, daha eski Turk memleketlerinden gelen muhacir kitlelerin getirdigi din ve cihan 
telakkilerinin ayni oldugu gibi, muridleri de ekseriya kendi aile ve soylan azasidir. Bu sebebledir ki bu 
unsurlar sayesinde Anadolu ayri bir teskilat ve an'anelere sahib insan yiginlanyla beraber, onlarm 
getirdigi dini ve mistik cereyanlann da kaynasmasina bir sahne teskil etmekte idi. Bu siralarda 
karsimiza gikan sayani dikkat sahsiyetlerin haklannda bilahare uydurulmus menakibede umumiyetle 
kabul edildigi gibi dervis, tarikat muessisi ve keramet sahibi insanlar gibi tasvir edilmis olmalanna 
ragmen; maseri psikolojinin malum kanunlanna uyarak kendilerini ihata eden bu dini halenin hakiki 
manasini kesfetmek gug degildir. 

Onlar yeni bir dunyaya, yani diger bir Amerika'ya gelip yerlesen halk yigmlan igin, igtimai ve 
siyasi buyuk bir rol oynamis buyuk kahramanlar, bu hengameli devirde halkin iginden yetismis 
mumessil sahsiyetlerdir ve bu itibarla onlan son zamanin dilenci dervislerinden dikkatle ayirmak lazim 
gelir.1 3 bittabi biz burada ne Anadolu din tarihinden ne de muhtelif tarikatlerin birbirine benzeyen ve 
benzemeyen taraflanndan bahsetmek niyetinde degiliz. Dervislerle ve zaviyelerle alakamiz, onlarm 
Osmanh imparatorlugu'nun kurulusu meselesinin anlasilmasi igin uzerinde israrla durdugumuz bu 
garbe dogru akin isinde bize birer mumessil ve oncu gibi gozukmelerinden ileri gelmektedir. Birgok 
koylere ismini veren, elinin emegi ve alnmin teriyle dag baslannda yer agip yerlesen, bag ve bahge 
yetistiren dervisler ve daima garbe dogru Turk akini ile beraber ilerleyen benzerlerini doguran 

248 



zaviyeler ve bu zaviyelerin harbe giden, siyasi nufuzlanni padisahlann hizmetinde kullanan, 
zaviyelerinde padisahlan kabul eden ve onlara nasihat veren seyhler, bizim alakamizi celp etmek igin 
bir 50k vasiflan haizdirler. Hele onlann daha fazla yan gogebe Turkmenler arasinda telkinatta 
bulunusu, koylerde yasayisi, toprak isleriyle mesgul gozukmesi ve benimsemek igin dagdan ve 
bayirdan toprak agmasi bu alakayi siddetlendirmektedir. Filhakika, bilahare taniyacagimiz dervislerin 
sehirlerdeki tekkelerde ayin ve ibadetle mesgul olan ve sadaka ile geginen mumesillerinin aksine 
olarak mutemadiyen kirlara, bos topraklar uzerine yerlesen ve henuz bir devlet memur ve aylikgisi 
sekline girmemis olan bu dervislerin hayati ve onlan oralara iten kuvvetlerin manasi anlasilmaga 
layiktir. 



Bazi Tarihi Simalar 

Bu suretle, muhtelif memleketlerden gelmis muhtelif insanlann ve onlann temsil ettikleri 
telakkilerin kaynastigi Osmanh imparatorlugu; o zamanki Turk islam alemi iginde yeni bir dunya, bir 
baska Amerika teskil ettikten sonra, her turlu yeniliklere sahne yeni bir hayatin hazirladigi yeni bir 
alem haline girmis bulunuyordu. 

Dunyanin her tarafindan gelmis insan ve malzeme kuvveti onun zamanm cihansumul bir Turk 
ve islam dunyasi imparatorlugu olarak kurulmasina hizmet ediyordu. imparatorlugun kuvvetini aldigi 
menbalann goklugu ve bu nevi kozmopolitligi, kurulus devirlerinde bu devletin kuruculan yanmda 
toplanmis olan sahsiyetlerin muhtelif cereyanlann mumessili olan muhtelif menseli kimselerden 
tesekkul etmesiyle sabittir. Bu suretle bu sahsiyetlerin kimler oldugunu tespite galismak bu adamlann 
sahsiyetinde imparatorlugun kurulmasi igin is basinda olan kuvvetleri gahsirken gormek demek 
oluyor. bu bakimdan isimleri bir tesaduf gibi tarihlere gegmis olan bazi sahsiyetler ve onlar hesabina 
imal edilmis olan pek saf ve pek basit gozuken menalap, bize tetkikatimizin istikbali igin genis ufuklar 
agan kiymetli gorusler ilham edecek vaziyette bulunmaktadirlar. 

Filhakika, Osman Gazi'nin silah arkadaslan kimlerdir, kimlerle konusmus ve kimlerin yardimim 
ve hayirduasini istemistir. Bu hususta elimizde mevcut kayitlar, umumiyetle zannedildiginden gok 
daha manidardir. Bu kayitlara dair fikir vermek igin bazi tarihgilerin Osman Gaziye digerlerinin ise 
babasi Ertogrula gordukleri meshur"ruya" hikayesini ele alalim:14 

I. "Ertogrol hal-i hayatdayken bir gice dus gordu. bir aceb vakia gorub ol vaki'adan uyanib bu 
dusi fikr iderek, Allah'i zikr iderek durdu, sabah namazini kildi. suret degisdirub dogru Konya'ya vardi, 
anda bir muabbir kisi vardi adma Abdulaziz dirlerdi... amma bazilar didiler kirn bu dusu tabir iden bir 
aziki seyh idi..." (Giese'nin nesrettigi Tarihi Al-i Osman Sf. 1 1). 

Babinger'in nesrettigi Uruc Bey tarihinde ise, Ertogrul'un gordugu ruyayi tabir eden seyh, 
Konya'da oturan ve sultan Alauddin'in dahi itikat ettigi meshur vezengin bir sahsiyetti. Yukandaki 

249 



kayitta ismi gegen Abdulaziz'i ise, sultan Alauddin'in veziridir. Sultan Osman Konya sultaninin 
askerleriyle birlikte istanbul tekfuruna karsi yaptigi bir mucadeleyi muteakip, ganaimden osrunu 
gikarub konyasultanma gondermesi uzerine, sultan tarafindan kendisine gonderilen sancak ve saire 
He birlikte seyh Edebali'nin kizini da getiren iste bu vizirdir. Asagiya dercettigimiz kayittan anlasilacagi 
veghile, Osman Gazi'ye bu kizi ne igin almasi lazim geldigini izah ederken, babasi Ertogrul'un 
gordugu ruyadan su sekilde bahsetmektedir: 

II. "Ey ogul atan Ertogrul gordugu dus buydikim, Seyh Edebali ol dusi tabir etmisti... 

Atina sivar olup dogru Konya'ya vardi. Meger Konya'da bir mu'abbir mu'teber kisi vardi, Seyh 
Edebali dirlerdi. Sahib-i kemal idi. ilm-i ruyayi hub bilurdi. Kerameti zahir olmus kisidi, dunyasi gogdi. 
01 vilayet'de meshurdi, sultan Alauddin dahi ana itikat etmisti... 

Seyh ayitdi, ya yigit dusinin tabiri budur kirn bir oglun ola, adi Osman ola ve benim dahi bir 
kizim ola Rabia (diger tarihler de Balahun Malhum) adlu, benim kizimi senin oglun Osman'a vireler..." 
(Sf. 8). 

ilk Osmanh padisahinin bu surette akrabalik munasebetleri tesis ettigini gordugumuz bu seyh 
Edebali kimdir ve boyle nufuzlu bir adamla bir nevi siyasi anlasmayi tahakkuk ettiren bu izdivag ne 
gibi sartlar altinda yapilmis ve neticesi ne olmustur? Diger tarihler de, ruyayi goren sahsin Ertogrul 
degil Osman Gazi oldugunu ve seyh Edebali'nin davan, nimeti gok, misafirhanesi daima dolup 
bosalan zengin ve halk uzerinde nufuzlu bir seyh oldugunu ve Osman Gazi'nin bu seyhe sik sik 
misafir oldugunu kaydetmektedirler. Ruyada bu seyhin kusagindan gikan bir ay Osman'in koynuna 
girmekte ve oradan golgesi butun alemi tutan bir agag halinde yukselmekte olduguna gore ruyayi 
goren sahsin bu seyh ile tanisik olmasi ve golgesi alemi tutan bir agag hayaline sahip olacak kadar 
siyasi emeller besleyecek vaziyette bulunmasi; ruyayi tabir eden seyhin de hig olmazsa, boyle bir 
ruyanin ifade ettigi fikrin tahakkukunu mumkun telakki edecek kadar hadistain bu hususta 
hazirlamakta olduguna dair bir sezis ve tecrubeye sahib olunusu hakikaten manalidir. Bu nevi 
ruyalann Osmanhlardan evvel diger hanedan muessislerine de gordurulmus olmasi, bu nevi 
hikayelerin alelade bir masal ve fantazi oldugunu kabul ettirse bile, bu ruya hikayesi munasebetiyle 
Osmanogullarmin boyle bir seyhle siki munasebetlerini ogrenmekte ve seyhin kizile mevzuubahs olan 
bu evlenme hikayesini hakikaten manidar bulmaktayiz. §u halde yalniz bu bakimdan, yani tarihi 
folklor da malum bir mevzuu islemek igin o cemiyetten alinan motifler dolayisiyla, hadisenin hakikatte 
ne sekilde cereyan etmis oldugunu bize tasavvur etmek igin lazimgelen malzemeyi temin edecek olan 
hikayeyi muhtelif menbalardan takip edelim: 

III. "Meger Osman'in halki arasinda bir aziz seyh vardi. Adma Edebali dirlerdi ve dunyasi bi 
nihaye idi. amma dervissiyretin dutardi. Hatta dervis diyu lakap iderlerdi. Bir zaviye yapup ayende ve 
revendeye hidmet iderdi. Kah kah Osman onun zaviyesine misafir olurdi." (Nesri Tarihi, Yp. 24, 
Veliyuddin Efendi Kutuphanesi'ndeki nusha). 

250 



IV. "...kendulerin arasinda bir aziz seyh vardi, hayli kerameti zahir olmustu ve cemi halkin 
mutemedi idi. ve ilia dervislik batininda idi, dunyasi nimeti ve davan goktu ve sahib-i gerag ve alemdi, 
daim misafirhanesi hali olmazdi ve Osman Gazi kim bu den/ise konuk olurdu..." (Asik Pasazade 
Tarihi, istanbul basimi Sf. 6.). 

Goruluyor ki bu seyh "dunyasi" ve davan gok olan bir adamdi, butun zevahir onun mali 
kudretinin ve siyasi nufuzunun buyuk oldugunu gosterir. Misafirhanesi hig bir zaman bos 
kalmamaktadir. Bununla beraber. Asik Pasazadeye gore, butun bu alemetlerle beraber, bu meshur 
adam bir dervisti de. 

Bu nufuzlu seyh ile Osman Gazi'nin munasebetleri meselesi, Osman Gazi'ye verilen bu mujde 
ve mevzuubahs munasebetlerin temin ettigi yardim mukabilinde, kendisi Padisah oldugu takdirde 
gerek bu seyhe ve gerekse muritlerine yani butun zumreye ve teskilata bir sey vadetmesi 
mevzuubahs edilince, hakikT ve siyasi anlasma seklini almaktadir. Filhakika, Nesri'nin Seyh 
Edebali'nin oglu Mehmet Pasadan nakletiklerine gore, bu seyh ve muritlerinin Osmanli 
memleketlerinde isgal ettikleri mevkie bakihrsa, bu siki munasebet ve kiz alma hikayesinin hakikatte 
mutekabil bir anlasmadan ibaret oldugu meydana gikmaktadir: 

V. "Cunki seyh, Osmanin dusunu boyle tabir etdi, dervis Durgud adh seyhin bir muridi vardi, 
anda hazirdi, ayitdi: Ya Osman! Sana Padisahhk virildi, bize sukrane ne virirsin, didi. Osman'ayitdi, 
sana bir sehir vireyin, dervis ayitdi, Sol koycegize dahi raziyim, dedi ve bana mektub vir, didi. 

Osman ayitdi, ben yazi yazmak bilmezin, iste bir masraba ve bir kihcim var sana vireyin, ta ki 
sana nisan olub anlan evladim gordukde ibka edeler. 01 masraba ve ol kihg anlarda nisan kaldi. Ve 
simdi dahi padisah olanlar am gorub ziyaret idub ol dervisin evladma in'amlar ve ihsanlar ideler. Ve bu 
Edebali de didigimiz seyh yuz yirmi yasinda vefat itdi. Omrunde, hemen iki hatun aldi, birin civanhkda 
ve birin pirlide. Evvelki hatunun kizin Osman Gazi'ye virdi, sonraki hatuni Taceddin kurt kizi idi. 
Hayreddin Pasa ile bacanaklar idi ve bu munasebet ve bu menakib Edebali oglu Mehmed Pasadan 
naklolundu." (Nesri Tarihi. Yp. 24). 

Ayni mesele hakkinda tafsilat Asik Pasazade Tarihinde (istanbul tab'i) 60. sayfasindada 
mevcuttur. Fakat mevzuubahs tarihe gore, seyh Edebali'nin muridi olan ve Osman'a "bize bir kagit vir 
imdi" diyen ve atasmdan kalmis bir kihci nisan olarak ah koyan Seyh Durgud adlu dervis degil, Kumral 
Dededir15 ve bu defa kendisine bir sehir vadedilmis gozukmektedir. Burada Ertogrul Beye ait olarak 
gosterilen kihg, dervisin elinden koyunun gelecek padisahlar tarafindan geri ahnmamasi igin 
verilmistir. Her ne kadar bu iki tarihte gorulen isim farklan, ayni vak'anin iki anlatis tarzina ait gibi 
gorunuyorsa da, Osman'in bu tarikattan birgok dervise yardim mukabilinde sadece bir koy degil belki 
birgok koy ve kasabalar vadetmis olmasim da hatirlatabilir. Osman'in mezkur birgok dervislere yazih 
nisan yerine kihg verisi ise zikri gegen tarihgilerin izah etmek istedigi gibi, Osman'in yazi bilmemesine 
degil, belki henuz resmen nisan vermek salahiyetine sahip olmayisi veya sikisik vaziyette bu tarikatin 

251 



dervislerine yazili bir kagittan gok daha kiymetli ve kendisinden sonra gelecek evlatlan uzerinde de 
muessir olacak bir ata kihci vermege mecbur edilmesiyle, yahut da kendisinin her turlu supheyi izale 
edecek bir garanti vermek istemesiyle izah edilmelidir. Yoksa Osman Gazi'nin muhitinde herhangi bir 
senedi veya nisam hazirliyacak kimselerin mevcut bulunub bulunmadigindan subhe etmek caiz 
degildir. Ehemmiyetine binaen Asik Pasazade Tarihin'in verdigi malumati da asagiya dercedelim: 

VI. "Seyh Edebali kim Osman Gazi'nin dusini tabir eyledi ve padisahhgi kenduye ve neseb ve 
nesline mustuladi. Yaninda seyhin bir muridi vardi "Kumral Dede" dirlerdi, ol dervis ayidir: Ey Osman, 
sana Padisahlik virildi, bize daha sukrane, didi, Osman Gazi ayidir: Her ne vakit kim Padisah olam, 
sana bir sehir vireyin, didid. Dervis ider, bize bir kagit vir imdi, dir. Osman Gazi ayitdi ben kagid 
yazmak bilir miyim ki benden kagid istersin, didi. Amma atamdan bir kilig kalmisdir sende dursun, 
nisan. Beni Allahu Teala Padisahliga irgururse benim neslim ol kihci goreler, koyunun almayalar, 
deyu virdi. Simdi dahi ol kilig Kumral dede neslindedir. Al-i Osman'dan her kim ki Padisah olsa ol kihci 
ziyaret iderler." (Sf. 6). 

Asagiya dercettigimiz kayittan da Seyh Edebali'nin nufuzlu bir Ahi Sefi bulundugu, kardesinin de 
bir Ahi oldugu anlasilmaktadir. Filhakika Bursa fethinde Orhan'a yoldashk eden ahi Huseyin, 
mevzuubahs Seyh Edebali'nin kardesi Ahi §emseddin oglu idi: 

VII. "Orhan Bursa fethine giderken babasinin onunde "yer opup itaat gosterdi. Ve yine Kose 
Mihali ve torgut Alpi Orhan Gazi'ye yoldas kosdu. Ve anda bir aziz vardi ana §eyh Mahmud dirler idi. 
Anunla Edebali didikleri azinin bir kanndasi var idi. Ahi §emseddin dirler idi. Anin oglu Ahi Huseyinin 
Orhan Gazi atasindan isteyup Osman Gazi dahi virdi ve bilece gonderdi." (Nesri Tarihi, Sf. 38). 

Bas tarafta, Osmanh imparatorlugu'nun kurulusu meselesini tetkik ederken, Prof. Fuad 
Koprulu'niin o zamanlar Anadolu'da kuvvetli bir teskilat halinde mevcut olan bu ahi zumrelerine 
mensup sahsiyetlerin bu devletin kurulusunda buyuk bir rol oynadiklanna ait fikirlerinin hulasasini 
kaydetmistik.16 Bu neviden dini teskilat, mevcut delailden anlasildigina gore diger Anadolu 
Beyliklerinin tesekkulunde de buyuk bir rol oynamistir. Anadolu'da, Osmanhlardan evvel tesekkul 
etmis olan diger beyliklerin de Osmanhlar gibi muhtelif tarihlerde Anadolu'ya gelen veya nakledilen 
Oguz yani Turkmen boylannin Bizans ve Kilikya hudutlanna yerlestirilmesi neticesi meydana geldigi 
dusunulecek olursa, Turkmen kabileleri arasinda yayilmis olan dini tarikatlerin ve bu tarikatleri temsil 
eden sahislann nufuzu kendiliginden meydana gikar. 

Selguk Devleti'nin sarsilmasinda bu Turkmen kabilelerine istinat eden BabaTlerin isyan ve 
propagandalannin tesiri oldugu gibi, ayni Babai seflerinin Ertogrul ve Osman Gazi zamaninda 
faaliyette bulunduklan ve Karamanogullannin da mustakil bir devlet kurmasindan BabaTligin ve Babai 
seflerinin buyuk bir rol oynamis oldugu anlasilmaktadir. Bu muhim meselelerin tafsilatiyla tetkikinin 
yapacak ve bu hususta kat'i bir fikir beyan edecek vaziyette bulunmamakla beraber; biraz ilerde 
toprak mulklerinin ve vakiflanni tetkik edecegimiz dervislerin hakiki sahsiyetleri hakkinda bir fikir 

252 



edinebilmek igin, esasen herkes tarafindan bilenen bazi kayitlan burada zikretmegi munasip 
gormekteyiz: 

VIM. "Alauddin vefat itdi. Hicretin 659'unda oglu sultan Giyas tahtina gegub padisah oldu, hukmu 
hukumet itdi. Amma zulum itmege basladi. Meger ol zamanda bir seyh vardi, adina Baba ilyas 
dirlerdi. Acemden gelmisdi. Sultan Alauddin zamamnda gelub Amasya nahiyesinde Cat dirler bir 
kasabada karar itmisdi. Hazreti Mevlana Celaleddin dahi ol vakitde Konya'da olurdu. 01 zamanda gok 
ulular ve seyhler vardi. Zira Sultan Alauddin seyhlere muhib oldugu igin kamu onun memleketine 
gelmislerdi... 

Sultan Alauddin vefat idub oglu Giyasuddin kim tahta gegdi idi gok zulumler itmege basladi 
akibet bir sebeb ucundan Baba ilyas'dan havf idub lesker gonderdi. Babaileleri kihgtan gegurdu. Anun 
dahi baska bir hikayesi vardir, Asik Pasa oglu Elvan Celebi menakbnde malum itmisdir. 

Karaman iline evvel Yunan dirlerdi, Karaman dinmesine sebeb anun gun bu hikayeti geturduk: 
Bir gice nagahsultan Giyasuddin Padisahi kullan tepelediler, oglu ve kizi memleket hali kaldi. 
BabaTlerden Muhlis Pasa bir sebeple Padisah oldu. BabaTleri kiranlardan intikam alub ol leskerden 
kim varsa hep kihgdan gegurdi, kirk gun beylik itdi. Bazilar alti ay beylik itdi didi. Andan sonra 
BabaTlerden Halite Gore Kadi, baba ilyas zamamnda ug ile (ug yila) Halite olmusdu. Meger ol Gore 
Kadinin bes yasinda bir oglu kalmisdi, adina Karaman dirlerdi. Muhlis Pasa ol oglani geturub tahta 
gegurdi, Padisah eyledi, Nefes idub itdi ki, bu nesil bu vilayeti duta, Padisah ola, didi, Karaman 
vilayetine. Karaman didiklerine sebeb budur." (Urug Bey, Tevarih-i Al-i Osman, Sf. 11. Babinger Tab'i 
1925). 

IX. "Ertogrul zamamnda Baba ilyas divane vardi. Rum'a Ertogrulla bile gelmislerdi ve Kogum 
Seydi vardi. Baba Myas'in Halifesi idi, bunlann kerametleri zahir olmus dualan makbul azizlerdi." 

"Osman Gazi zamamnda ulemadan "Tursun Fakih vardi ve fukaradan Baba Muhlis ve Osman 
Gazi'nin kayin atasi Edebali vardi, bunlar dualan makbul azizlerdi." (17) (Asik Pasazade Tarihi Sf. 
199). 

X. "Murad Hudavendigar zamamnda "dirler ki ol vakit Kala-i Ankara ahiler elinde idi. Sultan 
Murad Han Gazi yakin geliyecek Ahiler istikbal idub kla'yi teslim etdiler. Cunki Sultan Murad Han Gazi 
sehre girdi, uzerine akgeler nisar ittiler, kullar ol akgeyi yagma itdiler." (Nesri Tarihi, Yp. 55). 

Ahilikte BabaTligin ve burada muhtelif mumessillerinin isimleri zikrettigimiz muhtelif tarikatlann 
yekdigerleriyle olan munasebetini tayin edememekle beraber, bu tarikatlar mumessillerinin Turkmen 
kabileleri uzerinde telkinatta bulundugu, Turkmenlerle birlikte onlan temsil eden bu dervislerin ve 
tarikatlann da Orta Asya'dan gelmis oldugunu soyleyebiliriz. Diger tarikatlar gibi Ahiligin de yalmz 
sehirlerdeki Burjuva simflanna has bir teskilat, mesleki zumrelere ait tesekkuller olmadigi ve birgok 
Ahi riiesasimn koylerde yerlesmis oldugu da nazan dikkati celp etmektedir. Ve biz burada henuz 

253 



layikiyla tenvir edilmemis olan bu meselelerin uzerinden atlayarak, gerek Ahileri gerek diger tarikat 
muessirlerinin koylerdeki faaliyetleriyle, bilhassa koylerde tesis ettikleri zaviyeler ile, memleketin imar 
ve iskani ile dini propaganda islerini yaptiklan yardim bakimindan ve tamamen hususi bir zaviyeden 
tetkik edecegiz. Anadolu'da dinlerin tarihi, sehirlerin ve sehre ait tesekkullerin tarihi bizim 
mevzuumuzdan harigtir. 1 8 Bununla beraber, bu hususta daha fazla malumata sahip olmak bizim 
isimizi de gok kolaylastirabilirdi. 



Buraya kadar Osmanogullannin bir devlet kurmak tesebbuslerinde ilk gunden itibaren 
esrarengiz gozuken bazi sahsiyetlerin ve onlar vasitasiyla birtakim dini ve siyasi te§ekkullerin 
yardimindan istifade etmis olduklanni ve bu yardimlan daima kendilerine birtakim arazinin mulkiyet 
haklannin veya sadece topragin temin ettigi menafiin terki seklinde mukafatlandinlmis olduklanni 
gormege alistik. Bundan sonra, bu hususu daha fazla derinlestirerek, ayni meselenin tenvir 
edilmesine yardim etmege galisahm. Bu hususta Osman Gazi'nin kayin atasi Seyh Edebali ve 
muritlerine Osman Gazi'nin daha pasdisah olmadan vadettigi koyler ve ellerine verilen nisanlardan 
sonra; ayni sekilde Anadolu'da son zamanlann siyasi vekayiinde buyuk bir rolleri olan tarikatlar 
mumessillerinden birine, Bursa'da turbesi olan Geyikli Baba'ya verilen araziden bahsedelim: 

Yukanda mevzuubahs ettigimiz gibi, Osmanogullan ile beraber, bir gok seyhler gelip 
Anadolu'nun garp taraflannda yerlesmislerdi. Bu yeni gelen dervis muhacirlerin bir kismi gazilerle 
birlikte, memleket agmak ve futuhat yapmakla mesgul bulunduklan gibi; bir kisimi da o civarda 
koylere veya tamamen bos ve tenha yerlere yerlesmisler ve oralarda muritlerile beraber ziraatla ve 
hayvan yetistirmekle, mesgul olmuslardi. Filhakika, o zamanlar bu sayani dikkat dini cemaatlere 
hemen her tarafta tesaduf edilmete idi. Onlann, tercihan bos topraklar uzerinde kurduklan zaviyeleri, 
bu suretle buyuk kultur, imar ve din merkezleri haline giriyordu. Bu zaviyelerin ordulardan daha evvel 
hudut boylannda gelip yerlesmis olmasi, onlann harekatini kolaylastiran sebeblerden biri oluyordu. 
Asagidaki kayit bu noktayi gostermektedir: 

XI. Goynuk ve Taraklu, hazirlanan bir akinda "Osman Gazi Kose Mihal'in bu vech tedbirini 
savab bilub guzati cemidub gelub Bes tas (Besiktas) zaviyesine konub seyhine Sakari suyunun 
gegidin sordular, seyh ayitdi..." (Nesri, 26) (Asik Pasazade, 12). 

Bursa'nin fethini muteakib, Evliya Qelebinin kaydettigi gibi, 19 Belh, Buhara ve Horasan 
taraflanndan nice erenlerin gelip tavattun etmesi de manidardi. Ve esasen, Bursa'da turbesi 
olanlardan §eyh Abdal Murad "Horasan erenlerinden olub Bursa fethinde bulunmusdur". §eyh Abdal 
Musa Yesevi fukarasindandir. Ve Haci Bektas ile Rum'a gelmistir. Emir sultan Huseyini nesebdir. 
Buharada dogmus buyumustur." §eyh Geyikli Baba Sultan da fukarayi Yeseviyedendir. Konya'da, 
bazi asiretler arasinda "Geyiklu Baba dervisleri"nin bulunduguna nazaran, bu taraflardan gelmis bir 
Turkmen kabilesine mensup olmasi lazim gelen Geyikli Baba'nin Bursa'nin fethini muteakip Orhan 

254 



Gazi ile munasebetlerine ait asagidaki fikra da, naklettigi menakibi isleyen motifler bakimindan, 
dikkate sayandir. Bu kayittan anladigimiza gore, bu siralarda inegol civannda ve Kesis Dagi yaninda 
gelip yerlesen dervisler "bir nice"dir ve bu dervisler tercihan kirlara ve koyler civanna yerlesmislerdir. 
Bunlar, Baba ilyas muridlerinden ve Seyyid Ebu elvan tarikatindendirler. Az gok kendi alemlerinde 
kendi kuvvetlerinden emin, gekingen bir halde yasamakta ve zamanin Padisahimn harekatini uzaktan 
takip etmektedirler. Asagidaki kayitta goruldugu uzere Geyikli Baba'nin kendisiyle o kadar gorusmek 
isteyen Sultan Orhan'a karsi istignasi, gunun birinde Bursa'ya gikageldigi zaman hediye olarak bir 
agag getirip dikmesi de manidardir. Kendisini mekaninda ziyaret eden Padisahin verdigi kiymetli 
esyayi red ile dervisin "sol karsuda duran tepecikden beri yercegiz dervislerin avlusu olsun" seklinde 
arazi temlik edilmesini teklif etmesi ve padisahin gerek kendi nefsine ve gerek nesline bu dervislerin 
makbul dualannin temin etmis olmak hususunda gosterdigi alaka da aynca kayda deger: 

XII. "Hikayet-i Geyikli Baba Hazretleri: Rivayet olunur ki, gunki sultan Orhan Gazi Bursa'ya geldi, 
Bursada bir imaret yabdirub dervisleri teftis itmege basladi. inegol yoresinde Kesis Dagi yaninda bir 
nice dervsiler gelub karar itmislerdi. Amma iglerinde bir dervis vardi, dagda geyikcikler ile bile yururdu. 
Turgut Alp ana gayet muhabbet itmisdi, dayim anmla musahabet iderdi. Turgut Alp ol vakit gayet pir 
olmusdu. Sultan Orhan Gazinin dervisleri teftis ittugun isidub adem gonderub ayitdi: Benim koylerim 
dayiresinde bir nice dervisler gelub tavattun itmislerdir, iglerinde bir dervis vardir, geyikcikler ile 
musahabet ider, higbir hayvan ondan kagmaz, hayli kimesnedir. Deyu haber gonderdi. Sultan Orhan 
Gazi isidub kimun muridlerindendir sorun diyub yine kenduden istifsar itdiler. Andan dervis ayitdi: 
Baba ilyas muridlerindendir sorun diyub yine kenduden istifsar itdiler. Andan dervis ayitdi: Baba ilyas 
muridlerindendir ve Seyyid Ebu Elvan tarikatindeyin. Dedi. Gelub Sultan Orhan Gazi'ye didiler, adem 
gonderub vann ol dervisi bunda geturiin didi. Varub dervisi da'vet itdiler. Gelmedi, ayitdi: Zinhar 
Orhan dahi bunda gelub beni gunaha koymasin. Bu haberi Sultan Orhan Gazi'ye didiler. Yine adem 
gonderub ayitdi bizim hazretimiz ile didar gorusmek gayet muradimizdir, nigun gelmezsiz veya nigun 
bizi anda varmaga komazsiz didi. Dervis yine cevab virdi ki dervisler gozcu olur dua ideruz, deyub 
bunun uzerini birkag gun gegdi. Bir gun ol dervis bir Kavak agacin omuzuna koyub geturub Bursa 
hisannda Bey sarayi havlusun kapusinin ig yaninda bu kavagi dikmege basladi. Tiz Sultan Orhan 
Gazi'ye haber verdiler ol dervis bir kavak agaci geturmus dikeyordu. Sultan Orhan Gazi dahi 
sormadan dervis haber virdi kirn bizim teberrukumus oldukca budur. Amma dervislerin duasi sana ve 
senun nesline makbuludur, deyub hemandem dua idub ve durmayub yine donub gitti. Ol kavak 
agacinin simdi eseri vardir, saray kapusunun ig yanindadir, gayet yogun ve buyuk agag olmusdur, 
padisahimizi ol agaca timar idub daima kurucasin giderirler. Sonra Sultan Orhan Gazi dahi ol dervisin 
mekanina varub bir vafir esya virmek muradidub dervis ayitdi. 

Ey Han bu mulk ve mali hudayi mutte'al ehline virir biz bunlann ehli degiliz, yine mal sizlere 
layiktir, didi. Sultan Orhan Gazi ibram idub ayitdi: Dervis elbetde sozu kabul eyle, didi. Dervis ayitdi, 
padisahim senin sozun sinmasun sol karsuda duran depecikden beri yercegiz dervislerin avlusu 
olsun, didi. Sultan Orhan Gazi kabtil idub dervisin yine hayir duasin alub gitdi. Sonra ol dervis vefat 

255 



edicek Sultan Orhan Gazi uzerine turbe yapub yanina bir tekye ve bir cami dahi yapdi. Simdiki halde 
anda bes vakitde dua olunub ihya olunmusdur. Geyikli Baba zaviyesi dirler." (Nesri, Yp. 50) (Asik 
Pasazadeye de bak, Sf. 46). 

Askeri istilalarla birlikte, ilerde tetkik edecegimiz bir sekilde, birgok asiretlerin veya koylu ve 
asker halkin kendiliginden gelub yerlesmesi ile veyahut mecburi iskan ve surgunlerle birlikte gelen ve 
ayni cereyanin bir baska sekildeki ifadesi olarak dervis sifath insanlann az gok bir teskilatin tabi 
akinlan, bos yerlere gelip yerlesmeleri ve orada bir nevi Turk uzletgah ve manastirlan (couvent 
ermitage) tesis ettikleri ve oralanni yavas yavas bir koy, bir kultur ve tarikat merkezi halinde 
teskilatlandinldiklan gorulmektedir. Bidayette Turk nufusunun mutemadiyen garbe dogru tasmasimn o 
kadar tabii bir tezahuru olan bu te§ekkuller, Anadolu iginde bu tasib yayilmanin butun merhalelerini 
tespit etmege hizmet edecek vaziyette adim adim ilerlemislerdir. O kadar ki bu kolonizastor Turk 
dervislerine ve onlan koylerde tesis ettikleri zaviyelere, Turk istilasi ile birlikte ilerleyen bir sekilde, 
butun Anadolu'da tesaduf edilmektedir. Ayni muhacir akini garbe dogru tastikga bu akinin onculeri 
olan dervisler ve onlann kurduklan ma'mureler (zaviyeler) garbe dogru ilerlemis ve gogalmistir. Bu 
yayihs hakkinda oldukga tam birfikir vermege yardim edecek birgok kayitlan ihtiva etmesi, tetkikimiz 
igin iddia edebilecegimiz kiymetli noktalardan birini temin etmektedir. Turk tarihi igin bu kadar buyuk 
ve ehemmiyetli bir meselenin halli igin bundan boyle girisilecek mesainin kiymetli yardimcilanndan biri 
gibi telakki edebilecegimiz bu kayitlan ne sekilde anlamak lazim gelecegine ait burada verdigimiz 
izahat ise, ancak bir "deneme" mahiyetindedir.20 



Bu kayitlara gore, bidayette ve asliyet halinde bu sekilde kendiliginden bir kolonizasyon 
hareketin temsil eden bu zaviyelerin muessisligi ve seyhligi vazifesi, yavas yavas devlet tesekkul 
ettikge, bir me'muriyet sekline girmis ve nihayet bu devlet muesseseleri de soysuzlasarak bir nevi 
tufeylilige (parasitisme) muncer olmuslardir. O kadar ki, son devirlerin dilenci dervisleri ve tenbelhane 
haline inkilab etmis tekke ve turbelerile mevzuubahs ettigimiz muesseseler arasinda higbir munasebet 
kalmamistir. 

Bittabi Osmanli imparatorlugu tesekkul edecegi devirlerde Anadolu'ya dogru yapilmis oldugunu 
gordugumuz bu dervis akini ve bu dervislerin koylerde yerleserek toprak isleri ve din propagandasi ile 
mesgul olmalan hareketi ve zamanm beylerini bu gibi kolonizator dervislere birtakim muafiyetler, 
haklar ve topraklar bahsetmek suretile onlann kendi memleketlerine yerlesmelerine temine 
gahsmalari, Anadolu istila ve iskanlan kadar eskidir ve bu istilalann sidditiyle mutenasib bir sekilde 
kuvvet ve ehemmiyet kazanmakta bulunmustur. Bu itibarla, Osmanogullan beyliginin kuvveti gun 
gegtikge artmakta oldugu siralarda bu teskilatm Anadolu'da ancak oteden beri mevcut cereyanlan 
temadi ettirdigini ve belki ancak son siyasi hareketler dolayisiyla daha fazla bir hareket ve faaliyete 
meydan vermis oldugunu kaydedebiliriz. Nitekim; tetkikimizin kayitlar kisminda gorebilecegimiz, 24, 
25, 26, 28, 29 ve 217 numarah kayitlara gore Anadolu'da tesaduf edilen zaviyelerin gogunun 

256 



Osmanlilardan evvelki beyliklerin himaye ve nisanlanyla kurulmus Ahi zaviyeleri olmasi lazimgelir. Bu 
ahiler ve seyhler, biraz sonra Osmanogullan zamaninda oldugu gibi, bu devirlerde mevcut hak ve 
imtiyazlannin "ayende ve revendeye" hizmet etmek mukabilinde almislardir (216, 73, 77, 78). 21 Hatta 
bazilan "bu yerlerin kafirin kovub gelub" oralarda yerlesmislerdir (82, 91). Ayni sekilde, mesela; Ahi 
Mahmud Aydin taraflannda isa Bey nisanile birtakim araziye mulkiyet uzere tasarruf etmekte idi. (96). 
Bu gibi eski devirlerden mudevver olmak uzere Saruhanda Ahi Asian, Ahi Farkun, Ahi Saban, Ahi 
Carpik, Ahi Yahsi ve ogullanna Ahi Yunus, Kandirmis seyh, Adil seyh, Duruc Baba, Nusrat seyh, Saru 
isa, Saru seyh, Kutlu Bey, Kizil Emeli zaviyeleri ile Mentese'de Ahi Yusuf, Ahi Feke, Ahi Debbag, Ahi 
Ummet, Ahi ismail zaviyelerinin mevcut bulunmasi da bu hususu teyit eder. Amasya'da ve Tokat'da 
da ayni sekilde eski devirlerde tesis edilmis olmasi muhtemel bulunan pek gok ahi zaviyesi mevcuttur 
(198, 199). Nitekim meshur seyyah ibn-i Batuta da ahileri "Bilad-i Rum'da sakin Turkmen akvaminin 
her vilayet ve belde ve karyesinde mevcut" olarak tasvir etmistir.22 

ilk Osmanli padisahlan da, ayni ananeyi idame ettirerek mevcut zaviye seyhlerini muhafaza 
ettikleri gibi; birgoklannm yeniden yerlesip zaviye agmasina da yardim etmislerdir. Osman Bey'in ve 
Orhan Gazi'nin seyhlerle olan munasebetlerine dair bazi tarihi kaynaklarda gordugumuz kayitlan 
yukanda zikretmistik. Burada, arazi tahriri defterlerinden gikardigimiz diger bazi kayitlara istinaden; 
bu hanedanin seyh, ahi vesaire gibi birer dini teskilata merbut kimselerle olan munasebetlerini takib 
edecegiz: Mesela kayitlar kisminda birgok numunelerini gikardigimiz veghile, 544 numarali Bolu evkaf 
defteri ilk Osmanli Padisahlanni ve silah arkadaslannm vakif ve mulklerini ihtiva etmektedir. Bunlar 
arasinda pek gok seyh, fakih ve ahi mevcuttur. Bundan baska (22, 225) numarali kayitlar da gerek 
Osman ve gerek Orhan Gazi'nin bu gibi sahsiyetlere verdigi mulklerden bahsetmektedir. 

Nitekim (46) numarali kayit da, Ezine kasabasmi Suleyman Pasanin Ahi Yunus'a vakf ve 
kendisini her turlu tekaliften muaf kilmis oldugunu; sehrin sahibinin ise artik kendisine ait olan bu 
sehrin varidatini gelene gegene hizmet edilmek uzere zaviyesine vakfetmis bulundugunu 
gostermektedir. Ayni Suleyman Pasa zamaninda Gelibolu'da Haci izzeddin isminde bir zat 
"Hudavendigann basi sadakasi" olarak "Umid Virani'ni ve Kavak'daki bagi yaninda giftligi ile" Kavak 
Ahisine, Emir ilyas giftligini ise ishak Fakihe vakfetmistir (192). Bu kayitlarda mevzuubahs olan kavak 
ahisi, Kavak kasabasindaki ahi manasi alinacak olursa, her koy ve kasabada bir ahi reisi mevcut 
bulundugu anlasilmaktadir. Kayda gore Kavak Ahisi vefat edince bu yerler diger bir ahiye verilmistir. 

Bu suretle, Osmanli Padisahlanni Rumelideki futuhatlan ve icraatlan esnasinda da bir takim 
ahiler, Seyhler ve munasebette goruyoruz. Ayni teskilat, ayni akin Rumeli'ne de gegmis ve kendisine 
mahsus usullerle oralan da Turklestirmege, islamlastirmaga ve imar etmege galismaga koyulmustur: 

Mesela (195/4) numarali kayitlarda mevzuubahs Ahi Musa ailesine Geliboluda bahsedilen 
imtiyazlar ve arazi bu hususta tetkika sayandir. Ellerinde bulunan ve 767 tarihinde tanzim edilmis olan 
vakifname mucibince; bu ailenin mulku evlathk vakif olarak Ahi Musa'nm evladina ve evladi inkiraz 



257 



bulduktan sonra akrabalanndan veya koylulerinden her kim Ahilik icazeti verilmisse ona; sart 
konulmustur. 

Bu sart, Ahiligi tesvik ve himaye eylemek uzere konulmus oldugu gibi Ahilik teskilatimn 
ehemmiyetini de gostermektedir. Bundan baska istilayi mutakib birgok dervisler ve ahi unvanini haiz 
kimselerle birlikte Rumeli'ne gegen bu seyhin, ilk Osmanli Padisahlan nezdindeki itibarh mevkii bu 
ailenin ele gegirdigi diger mulklerle de goze garpmaktadir. Filhakika ayni Ahinin giftliklerinden baska, 
Malkara sehrinde bir bashane ile dukkani ve degirmelenlerinin mevcut bulunmasi bu keyfiyeti ispat 
eder. Nitekim ahi Musa evladindan ve hatta azadh kullanndan diger bazilan da, bu civarda evlatlik 
vakif olarak bazi giftliklere sahip olmuslardir. Ayni sekilde Gelibolu taraflannda bir kara Ahi koyu, diger 
bir ahi Zule (?) zaviyesi de mevcuttur. 

Murad Hudavendigar'in Rumeli'nde ilk isgal mintikalan uzerinde bulunan Malkara koylerinde, 
Yegan Reise bir koy bagisladigi ve bu koye oraya yerlesen Yegan Reis evlatlan namina izafeten 
Yegan Reis koyu denildigi gibi Yegan Reisin bu koyde bulunan zaviyesi vakfi oglu ahi isa ve evladi 
elinde bulunmakdadir (195/1). Ayni mintikada yine Murad I. zamanindan beri Aydin Seyhe vakfedilmis 
bir yer bulunmaktadir (168). Ayni sekilde Yildirim Beyazid'in de Dimetokada diger bir Ahiye bir zaviye 
yapdinp, aynca sehir iginde bina ettirdigi bir bashanenin gelirini bu zaviyeye vakfetmis oldugu 
gorulmektedir (169). Yenice Zagra'da Kihg Baba zaviyesi (204), Cirmen'de Musa Baba zaviyesi (197) 
hep bu devirlerde tesis edilmis zaviyelerdir. Ve yalniz Pasa livasmda ekserisi bu suretle ilk 
zamanlarda tesis edilmis bulunan 67 zaviye mevcuttur. 

Diger taraftan, Rumeli'ne ilk Osmanli Padisahlanile birlikte gegen ve futuhati beraber yapan bu 
dervislere dair hakikaten sayani dikkat bazi malumati ihtiva eden kayitlar da mevcuttur. 

Bu hususta birfikir edinmek igin (172-173) numarali kayitlan gozden gegirmek kafidir: Dimetoka 
kazasinda medfun eyseyyid AN nami diger Kizil Sultan (kizil Delu) "diyar-i Rumeli seref-i islamla 
muserref oldukta bile gegub" zikrolan koylere 804 tarihli bir mulkname ile mutasarnf bulunmaktadir. 
Ve o tarihten beri Kizil Deluogullannin tasarruflannda olan Tatar Virani ve Tatarhk gibi mezralar 
zaviyelerine inen yolculara hizmet etmek mukabili evlatlik vakif olarak kayithdir. Ve sayani dikkattir ki, 
vaktile, Tatarlar tarafindan iskan edilmis olan bu viraneler bir derbend koyudur. Ve babalan hissesine 
mutasarnf olan ahi oren ve Bahsayis, vakfin muessisi ve atalan adina izafeten "Kizil Delu derbendi" 
ismi verilen bu derbendi kendulerile birlikte olan dervislerile beraber hifzetmektedirler ve bu derbend 
onlar sayesinde 58 Musluman ve 23 kafir haneli bir koy haline gelmistir. Demek oluyor ki, Allah'in 
daginda boyle asayisin ve yolculugun temini igin senlendirilmesi lazimgelen bir derbend yerinde 
zaviyeyi tesis ve koy vucude getirmis olan bu Bektasi seyhleri ayni zamanda hizmetleri takdir edilen 
jandarmalar, dag baslannda emniyeti temine kadir tabiatte insanlardir. Ve, ilk zamanlarda ancak bu 
gibi hizmetleri mukabilinde orfi tekaliften muaf tutulmuslar ve kendilerine dag basinda ancak bir 
harabenin mulkiyeti bahsedilmistir. Filhakika, bu devirlerde henuz yuzlerce koylerden harag toplayan 
Bektasi dergahlanndan eser yoktur. Dag baslanni, hali ve gorak topraklan islemek igin yerlesen, 

258 



evlatlan gogahnca koyler tesis eden ve yerlestikleri topraklan yavas yavas bir kultur ve iktisat merkezi 
bir ma'ure haline sokan birtakim muhacirler mevcuttur. Dag baslannda yerlesen bu muhacirlerin 
orada tutunup gogalmalan da onlann kuvvetini gostermektedir. Bunlar gozu pek ve azimkar Turk 
kolonlan, bu memlekete yalniz birfatih ve isgal ordusu olarak gelmiyen Turklerin memleket ve toprak 
agilandirlar (Not. 11). Yeni fethedilen bir Hiristiyan memleketinde, bu sekilde gelip dag baslannda 
yerlesecek, oralann imar ve emniyeti ile mesgul olacak ve tesis ettikleri merkezlerle Turk dil ve dinini 
yaymaga baslayacak misyonerlere ve gonullu muhacirlara malik olmak ise; yeni kurulmakta olan Turk 
devletinin en buyuk kuvvetini temsil etmekte oldugu meydandadir. imparatorlugu kuran kuvvet iste 
kendisinden bu kadar emin, kendiliginden tasan ve atilgan bir istila kuvveti idi. 

Bu dervislerin geldikleri yerlerde fevkalade imtiyazlarla karsilastigini da zannetmek dogru 
degildir. Bir asker gibi harp edebildigi halde yine bir koylu gibi gahsan bu dervislerin gogu bu devirde 
henuz osurden bile muaf degillerdi. Mesela, 182 numarah kayitta gorulecegi uzere, Anadolu'dan gelip 
§umni'ya tabi bir koyde yerlesen Huseyin Dede ve yerine gegen bes oglu, o koyde bina edilmis olan 
zaviyede gelene gegene hizmet mukabilinde cemi rusumdan muaf olmakla beraber, osurlerini koy 
sipahisine vermekte devam etmektedirler. 

Filhakika, bu devirlerde gordugumuz dervsiler, henuz bizzat ziraatle mesgul olan ve bag bahge 
yetistirmekle zaviye ve degirmen insa etmekte mahir olan isguzar insanlardir. Vakitlerini ayin ve 
ibadetle gegirdiklerine, baskalan sirtindan yasadiklanna dair ortada henuz higbir delil mevcut degildir 
(Not: 11). Nitekim, bilahare bir gok vakiflara sahip buyuk bir dergah halini alacak olan, Varnaya tabi 
Kaligra kalesi iginde bulunan San Saltik Baba turbesi ervisleri de henuz bir siralarda isledikleri bag, 
bahga ile, ellerindeki sazlik, gayir ve giftliklerinin mahsulunden bir kismini sipahiye ve padisaha 
verdikten sonra geriye kalani zaviyede gelene ve gegene yedirmektedirler. Bu suretle bu mezar da 
henuz buyuk ve zengin bir tekke halinde degildir (208/1 ). 

Mevzuubahs San Saltiga ait bildiklerimizi biraz hatirlamak, bu dervislerin Rumeli'nin isgalinde 
oynamis olduklan muhim rol hakkinda bize bir fikir vermege de hizmet edecektir. Filhakika; gerek 
Evliya Qelebi'de23 ve gerek diger saltiknameler 24 de verilmis malumat efsanevi hikaye ve menakip 
mahiyetinde25 olmagla beraber, gok manidardirlar. Bilhassa, dervisin eski bir Turk vatani olan 
Dobruca ile diger Hiristiyan memleketlerindeki faaliyeti, Osmanh istilasi ile birlikte ve ondan evvel 
Balkanlan isleyen din ve fikir propagandasinin ve bu propagandanm faal ajanlan olan dervislerin rolu 
hakkinda bizi dusunmege sevkedecek mahiyette gorulmektedir. 

Koylerde Zaviyeler Nasil Kurulur 

Umumiyetle bizim sehirlerde gordugmuz turbe ve mezarlar, sahiplerini olumden sonraki 
hayatlannin temini igin, birtakim hayir isleri ve umumi hizmetlere tahsis edilen gelirlerle 
vakiflandinlmislardir. Bu suretle "ayende ve revendenin" yani gelenin gegenin gesmesinden su igip 
hayir sahibi igin dua ettigi turbeler oldugu gibi, vakit vakit fukaraya yiyecek ve giyecek dagitmak, yolcu 

259 



ve misafirlere yiyecek ve yatacak yer temin etmek igin vakiflan olan turbeler de vanr (2, 135). Bu 
hususta en muteammin olan usullerden birisi de, birakilan vakif para ile turbeyi bekleyen kimselerin 
olunun istirahat-i ruhi igin gece gunduz ibadete yahut Kur'an okumaga memur edilmeleridir. Ayni 
sekilde metammin olan diger bir usul de, zamamn zengin ve nufuzlu sahsiyetlerinin yine kendi 
ruhlannin selameti hesablariyle, bazi evliyalann veyahut eshabtan bazi kimselerin mezarlanni tamir 
ve ihya ile bu buyuk olulerin yardimini kendi uzerine gekmek istemeleridir. Bu gibi mezarlan ziyarete 
gelenlerin getirecegi adaklar ve sadakalarla zengin olmagi veya kolayca yasamagi dusunerek bir 
evliya mezan ihdas ve ihya idub kendisini turbedar tayin ettirmek isteyen insanlar da bittabi mebzulen 
mevcut bulunmustur.26 

Fakat bizim burada tetkik edecegimiz turbeler ve bazen o turbelerin etrafinda tesekkul eden 
zaviyeler, dah baska mahiyette ve daha manali muesseselerdir ve gok data zaviyede yatan oluler o 
zaviyenin tesisinde bir gaye degil ancak bir vesile ve timsal hizmetini gormektedirler. Filhakika, bizim 
tetkik etmek istedigimiz zaviyeler, igtimai ve dini muhim cereyanlann dogurdugu muhim propaganda 
ve kultur muesseseleri, yeni agilan memleketlerde yerlesen Turk muhacirlerinin yerlesme ve 
teskilatlanma merkezidirler. Mevzubahs zaviyelerin muessisleri veyahut namina kurduklan seyhler ve 
dervisler de umumiyetle o koylerde yerlesen muhacirlan o mintikada onculeri ve kafile sefleri veya 
buyuk babalandirlar. 

Bu hususta daha agik bir fikir vermek igin tetkikimizin Defteri Hakani kayitlan kisminda bulunan 
bazi zaviye tarihgilerini gozen gegirelim: 

Mesela, (142) numarah kayda nazaran; a'n cemaatin dervislerile diyar-i Horasan'dan gelmis 
olan seyh Haci ismail, Larende kazasinda kendi ismini verdigi bir koyu kurmustur ve bu suretle seyhin 
evladi ve akrabalanyle tesekkul eden bu koy halki, Yavuz Sultan Selim zamaninda yazilan bir 
defterde 95 yetiskin erkegi ihtiva etmektedir. Bu koyde oturan Seyh Haci ismailogullarim yaylak ve 
mera islerinde civarda oturan Turkmen asiretlerile olan istirakleri ve sair munasebetler, bu ailenin bu 
cemaatlerden aynlmis ve topraga yerlesmis bir cemaat oldugunu ve belki de bu memleketlere komsu 
cemaatlerle ayni zamanda gelmis olduklanni gostermektedir. Diger taraftan; bu aile gun gegtikge bu 
koyde yerlesmekte ve gogalmaktadir: Seyh ismail'in oglu Musa Pasa burada bir zaviye bina etmis ve 
onun oglu da ikinci bir zaviye yaptirmistir. Ayni cemaatten Yunus Emre naminda bir zat, bir mezraayi 
Karamanoglu ibrahim Beyden satin almistir ve elinde mulknamesi vardir. Bundan baska, bu ailenin 
efradi ve dervisleri avanzden, resm-i ganemden ve resmi gift'den muaflardir ve osurleri de bu 
zaviyede sarf edilmektedir. 

Goruluyor ki, Seyh Haci ismail koyunu kuran dervis, bizim bildigimiz dervisler gibi elinde asa, 
belinde teber dolasan cezbeli bir asik degildir.27 Belki de bir cemaat begi ve bir kabile reisidir.28 Her 
halde nufuzlu bir sahsiyettir. Qunku, birgok imtiyazlarla buraya gelib yerlesmis olan bu Horasanh 
muhacirlerin devlet hemen hig bir islerine karsimamaktadir. Bu siralarda onlan zaviyelerine misafir 



260 



olmus olan seyyahlann kendileri hanedandan bir kisinin, bir Derebeyinin konagina inmis 
addedeceginde suphe yoktur. 

Bir koyde bir zaviye insasile osurun oraya tahsisi de, bugun devlete ait olan umumi hizmet 
islerinden birini, yani yolun ve yolculugun temini hizmetinin bu ailenin mustakil olarak ifasina terk 
edilmesi seklinde anlasilabilir. Ayni sekilde, Ankara'da Tapu ve Kadarstro Umum Mudurlugu'nde 
muhafaza edilmekte olan 537 numarali Erzurum Evkaf defterinde, Kuzey Nahiyesi'nde Kurdi koyunde 
su izahat mevcuttur: 

XIII. "Molla Mehmed Kurdi ulema-i i'zamm mevdudi idi. Diyan Acemden olub, Akkoyunlu 
zamanmda Rum'a gelub Kurdi nam karye hali iken ihya idub, zira'at hiraset idub Talebeye talimi hasbi 
ve kut-i layemuta vefa edecek nafakasi kendi kisbi imis..." (Kayit, 159). 

Bos bir koye gelip yerlesen ve orayi ihya eden Molla Mehmed'in Kurdi unvanin izah igin vilayet 
muharriri soyle bir hikaye naklediyor: Mu§kul bir meseleyi Acem ulemasi halledemeyib kendisine 
gonderdikleri zaman, o meseleyi, bu adam ulemamn kurdudur seklinde bir takdir uyandiracak tarzda, 
halletmistir. Fakat, ilmi bu dereceyi buldugu halde gelib bir koyde ziaraatle mesgul olan bu Turk 
aliminin Kurd'lukla olan munasebeti aynca tetkike deger bir mesele teskil edecegi meydandadir. 
iglerinde ehl-i ilm ve muderissi olanlan da bulunan ve bu suretle bulunduklan yerlerde nesir-i maarif 
eden, fakat daima ziraatle de mesgul olan dervislere, diger kayitlarda da tesaduf edilmektedir (143). 
Ayni sekilde, akraba ve taallukatile gelib bir mintikayi senlendiren, koyler tesis 



261 



eden, derbendleri bekleyen, kopruler, cami ve degirmenler kuran ve ancak bu gibi hizmetleri 
mukabilinde kendilerine seyhlik rutbesi verilen ve muafiyetler bahsedilen "sahib-i velayet ve keramet" 
sahsiyetlere ait daha bir gok misaller zikretmek, bizim igin mumkundur. Mesela (194) numarali kayitta 
mevzuubahs olan "mefhar-ul-arifin" Yakub Halife'nin akrabasi ve taallukati, Trabzon'da Kortun 
kazasinda, elinde toprak olan "35' ve topraksiz olarak 38 olmak uzere cem'an 73 hane halinde o 
civarda bes koy tesis edecek sekilde dagilmis bulunmaktadir. Bu aile buradaki Yakub Halife ve 
Suleyman Halife koprulerine; Yakub Halife ve bakacak derbendlerine hizmet ettikleri igin 6§ur ve 
rusumdan muaf addedilmektedir ve mahsulatlanni hanedan-i mezkureden her kim seyh olursa 
ayende ve revendeye sarf etmektedir. Ayni sekilde 203 numarali kayitta da, yol uzerinde oldugu halde 
otuz kirk yildan beri harab olan bir yeri asiretlerden adam bulub senlendirmek sartile Sinan Beye 
kadimlik ve Yurdluk olarak ve "otorub senlik olmasina sebeb olsun" maksadile vermislerdir. Bu zat da 
orada bir cami ve tekke bina edib yeni yerler agib giftlik haline sokuyor ve bu suretle mulku haline 
giren bu topragi zaviyeye vakfediyor. 



Bu ve buna benzer kayitlar, birgok zaviyelerin nasil tesis edilmis olduklanni agikga 
gostermektedir. Filhakika, bu dervisler buralara akvam ve akrabalar ile gelib yerlesmis olan 
muhacirlerdir ve boyle hali bir yerde bir zaviye bina etmek isi, oralann iman ve asayisinin temini igin 
oldugu kadar, ailenin imtiyazli mevkiinin muhafazasi igin de tesisi luzumlu umumi bir hizmet muessesi 
kurmak demek oluyor ve imar ve iskan taahhudunu ifa edilmis olmasinin fiili bir alemeti sayihyor 141 
numarali kayitta da, Akga Kurum demekle maruf bir zemin uzerinde birtakim muafiyetlerle topragi 
isleyen sadat gorulmektedir. Diger bir koy de yine senlendirmek sarti ile dervislerin elindedir (202). 

Nitekim Yatagan Abdal zaviyesinin Bozdag da Karh Oluk deresi ve Kaba Koz denmekle meshur 
yerleri bu seyhe verilmis yurtluk yerlerdir (198). Ayni sekilde §arki Karahisar da kadimlik yurdlan 
uzerinde zaviyedar olan bir abdah taallukatinin, ayni zamada fatih-i vilayet olanlann evladi da olmalan 
dolayisiyle ve yol uzrinde bir yerde oturub gelene gegene hizmet ettikleri igin, "salb ve siyaset icab 
etmedikge" hig bir kimsenin mudahale edemeyecegi bir istiklal iginde, o mintikayi idare ettikleri 
anlasilmaktadir (158). Bu zaviye sahiblerinin fatih-i vilayet olanlann evladi olarak anilmalan da dikkate 
sayandir. Filhakika, diger taraflarda da bir gok dervis bizzat o memleketlerin fethine istirak etmis gazi 
askerler olduklan da malumdur. Ekseriya bu gibi hizmetler mukabili olarak kendilerine verilen bos 
topraklar uzerine ailelerile birlikte yerlesmektedirler. Bu suretle birgok koylere isimlerini veren seyhler 
mevcuttur. 

Bu imar ve iskan isinin vus'ati hakkmda birfikir vermek igin, ayrica su misalleri de zikredebiliriz: 
Rumeli'nde, Yagmuroglu Hasan baba zaviyesi, Tann dagi kurbunde hali ve viran bir mezrea uzerine 
kurulus olmakla beraber, kendisine cezb ettigi kalabahk ve civannda bina edilen degirmen ile bahge 
sayesinde, buralann mamur olmasina ve gelene gegene faydali durak ve ograk mahali haline 
gelmesine sebep olmustur. Bu zaviyede 28 nefer dervis toplanmistir (179). Haskoy civanndaki 

262 



Osman Baba zaviyesi de, Osman Baba'nin tapuladigi bos yerler uzerinde kurulmus olmakla beraber, 
bu seyhin maiyeti defterde 69 kisi olarak kayithdir. Bu zaviyenin esyasi arasinda 16 kazan, 37 tepsi, 
16 Bakrag ve saire mevcut oldugunu, merasim gunlerinde pisen yemegin ehemmiyeti hakkinda bir 
fikir vermek igin zikretmek mumkundur. Filhakika, bu zaviyeye senede 356 kadar kurbanlik koyun 
gelmekte oldugu yine kayitlardan anlasilmaktadir. Ayni sekilde zaviyelerle birlikte o zaviye civarmda 
toplanan kalabaliga bir misal olarak, Dimetoka civarmda Elmalu Mezreasi'nda yerlesmis olan 
Temurhan Seyhe ait bir kaydi da zirkedebiliriz. 

Bu zaviye civarmda sahibi vakif evladindan 128 hane mevcuttur ve bunlar bilfiil beratla bu vakfa 
tasarruf eden 24 haneden ve beratsiz olarak tasarruf eden diger 31 haneden ayndirlar. Aynca bu 
vakfa hizmet ettigi igin muaf addedilen 53 hane mevcuttur (171, 1 74). Ayni sekilde, Eskihisan zagrade 
bervech-i timar tasarruf edilen Mumin Baba Zaviyesinin de 30 nefer dervisleri oldugu gibi (177). Seyh 
Omer Dede Zaviyesi'nin dervisleri de seyh-i mezburun nesli oldugu ve bizzat kendileri gahsib zaviyeyi 
isletmekte olduklan tasrih edilmektedir (212). 



Agilacak Toprak Arayan Muhacir Dervisler 

Goruluyor ki; zaviyelerin pek gogu bos toprak bulmak ve kendilerine yer ve yurt edinmek igin 
gelib yeni agilan Rum memleketerine yerlesen muhacirler tarafindan kurulmaktadir. Filhakika, yeni 
agilan veya bos bulunan bu topraklar uzerinde zaviyelerin tesisi oralanni senlendirmek, imar ve iskan 
etmek hususunda buyuk bir rol oynamaktadir. Bos toprak aramak, dagdan ve bayirdan toprak agmak, 
iskan edilmeyecek bir halde issiz, tenha ve vahsi bir tabiat ortasinda, hirsiz yatagi yerlerde yerlesmek 
gibi islerin ise ancak azimkar insanlar ve hayatiyeti yuksek bir millet tarafindan yapilabilecegi 
asikardir. Hatta biraz sonra gorecegimiz veghile, zaviyelerin ekseriya devlet tarafindan bilhassa 
seyahat ve mubadele isleri igin tehlikeli addedilen yerlerde tessi tesvik edilmektedir ve bu bakimdan 
daglarda korkung bogazlarda tesis edilen melce'lere, jandarma karakollanna benzemektedirler. 

Bu hususta bir fikir edinmek igin bazi zaviye kayitlanni gozden gegirmege devam edelim. Bu 
suretle zaviyelerin dagdan, bayirdan yer agmak ve yeni koyler tesis etmek hususunda oynadiklan rolu 
daha iyi anlayacagiz. 

Saruhan'da Nif nahiyesinde Kapu Kaya demekle maruf mevzii Hamza Baba namdervis "dest-i 
rencile agub ihya idub, su getirib bir zaviye bina idub bag dikub" Allah nzasiygun oradan gelub gegene 
hizmeti dokundugu sebeble; Sultan Bayezid tarafindan osurden affedilmistir (89). Kutahya kbylerinden 
birinden Geng Abdal ismindeki dervis, bir zaviye bina iderek zaviye civarmda kafir zamanmda kalmis 
"koryerleri" dervisler muavenetiyle agub ziraat etmis oldugundan; Kutahya kadisi, bu dervislerin "kafiri 
korden yer agub, ziraat idub zaviye bina itduklerin" Padisaha bildirince, ellerine bazi vergilerden 
muafiyet igin hukum verilmis bulunuyor; ayni sekilde, Kutahya'da Besparmak isminde birdagm altmda 
Husam Dede nammda "seccade nisin bir aziz" kendi gabasiyla otuz bes donum kadar yer agub bir 

263 



mikdar yere baglar dikmis; oraya evler, ahirlar, hankah ve mescit yapmis ve bu suretle meydana 
gikardigi mulklerinin gelirini gelene gegene sarf edilmek uzere vakfetmis. Sonra, oraya daha bir gok 
dervisler gelub sakin olmuslar ve gahsub hasil itdiklerini osurunu ve resm-i zeminlerini sahib-i arza 
virmekle beraber, aynca oradan gelub gegenlere de hizmet idiyorlarmis (35); Saruhan'da Seyhler 
koyundeki zaviyenin "arz-i beyzasina dede Bali b. Seyh Togrul arak-i cebiniyle bag ve bahge idub" 
ziraat olunan arzin 6§uru zaviyeye vakfedilmis (1-4). Yine Saruhan'da, Akkaya adlu dag iginde Succa' 
Abdal ve arkadaslan mustereken "suvanndan bir pare yer tapulayub tas ve agacin andub on akge 
haraciyle yurd idinub ihya idicek" Fatih Sultan Mehmed tarafindan kendilerine muafiyetname verilmis 
(84). Ayni sekilde Malatya'da bir zaviyenin vakfi olan toprak, "mevafdan ihya edilmisdir (628). 



Bu dervislerin yalniz "mevafdan, "kafiri kor"den toprak agub tasim budadigini andub bag ve 
bagge yetistirmekle kalmayub; gayit iyi cinslerde meyve agaglarmi, limon, portakal ve gul baggeleri 
yetistiren mahir bagcivanlar, degirmen argi ve binasi insa eden, kuyu kazub su gikaran ve araziyi 
sulamasmi bilen muktedir muhendisler oldugu da anlasilmaktadir. Zamanin teknik vaziyeti 
dusuniJIecek olursa, munasebetli bir yerde bir degirmen bina etmek ve onu isletmek gibi isler, buyuk 
bir meharete ve tecrubeye mutevakif addedilebilir. (100, 101, 102, 1) numarah kayitlardaki zaviyelerin 
vakflan iginde gul ve limon bahgesi, armutluk, zeytunlik ve kestanelikler ve diger meyve agaglan 
zirkredilmektedir (214) numarah kayitta da Delu Baba seccadesi uzerinde oturan Haci baba, 
zaviyesine iki degirmen ile mulk zeytun baggesi ve armutluk vakfedilmi§tir ve §eyhin ogullan ziraatle 
me§gul olmaktadirlar. 

(215) numarah kayitta ise; Tufan Dede namile me§hur §eyhin kendi bina ettigi zaviyesinde 
gelene gegene sarf edilmek uzere vakfettigi mulkler arasinda, degirmen, haraglu bagge ve saire 
yaninda, meshur bir cins armut yetistiren "Koz deresindeki Abasi armutlugu" da bulunmaktadir. Hele 
degirmen yapub vakfetmek hemen hemen umumi bir usul sayilabilir: Varna'da Akyazih baba 
zaviyesinin dervisleri birgok degirmenler yapmislar ve degirmenlerin etrafinda bag ve bagge 
yetistirerek zaviyelerini vakfetmek igin musaade almislardir. Fakat vaktile aldiklan bu musaadeler 
sayesinde resimden affedilen degirmenlerle osru alinmayan bag ve bahgeleri zamanla gok buyumus 
olacak ki, muahhar bir fermanla "fakat sair degirmenlerun resmin ve Batava nehrinin ve Varna 
etrafinda olan baglannin ve baggelerinin osrun vermemek caiz degildir" denilmektedir. Filhakika, bu 
zaviyede, zamanla dervislerin sayisi muhtelif tarihlerde 5, 10, 19 olarak arttigi gibi, iki goz degirmen 
de 4, 6 degirmen olmustur (208). 

Ayni sekilde, Nigebolu'ya tabi dervisler koyu de su sekilde tesekkul etmistir: Koyun Baba 
dervislerinden AN Kocu nam dervisin zaviyesinin vaktile higbir evkafi ve varidati yokmus. Bu zat 
oldukten sona ahbaplan toplanip "kendi yetistirdikleri" baglardan ve bahgelerden hasil eylediklerini 
zaviyede gelene gegene sarfetmege baslamislar. Bu mintikada bos ve defterden harig bir mezreayi 
tapulayub, bedel-i 6§r senede 200 akge vermek uzere, Padisahtan hukum almislar. 

264 



Ondan sonra, bu mezrea igindeki iki degirmen bina etmisler ve bu suretle zaviyenin vakfi olan 
mezrea yavas yavas buyumege baslamis, harigden kimsenin yazihsi olmayan kafirlerden de 14 nefer 
kadar kafir toplanarak mezrea 45 hanelik bir koy haline gelmis ve zamanin Padisahi da bu koyu butun 
hukuku ve rusumu ile, nufuz ve kudretini bu suretle gostermis olan zaviyeye vakfetmis (181). 

Cirmen nahiyesinde Timur Tas Bey Ogulu Hizir Baba'ya verilen ve kendisi tarafindan zaviyeye 
vakfedilen yerler uzerinde de az zamanda 22 hane den/is toplanmistir. 

Bu dervisler bizzat 35 mudluk tohum ekilen bir topragi islemektedirler ve 300 kadar armut agaci 
yetistirmislerdir (193). 

Goruluyor ki, mevzuubahs ettigimiz dervisler, zahit ve tufeyli bir zumre teskil etmekden ziyade; 
gahsmak ve topragi agmak muhabbetile muteharrik bir sinif kolon, kirlara dogru tasmakta ve 
yayilmakta olan bir cemiyetin dogurdugu canh ve mutesebbis bir tip yeni insandir. Ve esesan, istifade 
etmekte olduklan ehemmiyetsiz bazi muafiyetler, bilhassa bidayette tasidiklanni gordugumuz buyuk 
hizmet ve fedakarlik duygularma karsi hakikaten yerinde ve adil bir mukafat teskil edecek sekilde 
verilmis bulunmaktadir. Boylece bos ve tenha yerleri ihya etmis gozuken dervislerin bile, birgok 
vergilerden muaf tutulmadigi, osur verdikleri ve orfirusum igin de miriye maktu bir sey odedikleri 
gorulmektedir. Siki bir devlet kontrolu de bu dervis isimli giftgilerin bilahare yaptiklan gibi muhim bir 
kisim devlet gelirini ellerine gegiren bir mutegallibe ve istismarci sinif haline gelmesine mani olmaga 
gahsmaktadir. §u halde bu dervisler terkik ettigimiz devirlerde, cemiyet iginde duyulan bir ihtiyacin 
ifadesi olmamn verdigi bir hayatiyetle canh kalarak binbir muskulata ragmen kendilerinden yerlestikleri 
yerlede topraga yapisup tutunmakta ve oralarda muvaffakiyetle uremektedirler. 

Esasen bu gibi zaviyelere daha ziyade "mevafdan agilmis veya hali ve harabeden satun 
ahnmis olan ve bu itibarla hukukan kendilerini isleyecek olanlann mulku olabilir bir vaziyette bulunan 
topraklar vakfedilebilmektedir.29 

Bazan osur veren bir mulk toprak, zaviye vakfi olduktan sonra da osur vermekte devam ettigi 
gibi; vaktile sahibinin sefere esmek mecburiyetiyle elde ettigi bir yurtluk toprak da; zaviye vakfi 
olduktan sonra da yine sefere eskunci gondermek mecburiyetinde bulunmaktadir. 

Mesela, (67, 71) numarah kayitlardaki zaviye vakfi topraklar, osur ve harag vermekte devam 
etmektedir. (8, 9, 10, 71 ve 73) numarah kayitlarda gordugumuz vechile, harbe giden veya yerlerine 
adam gonderen zaviye seyhlerinin bulunmasi, daha evvel Osman Gazi'nin ve Orahi'nin birgok silah 
arkadaslannin Ahi ve dervis unvani tasiyan muharib dervisler oldugunu yukanda gordugumuz igin, 
bizi hayrete dusurmemelidir. 

Nitekim; ahilerden bahseden ibni Batuta da onlann Anadolu'da Turkmen akvami arasinda her 
koy ve kasabada mevcut olub eskiyayi tenkil igin buyuk bir kudret temsil ettiklerini soylemektedir. 



265 



Suphe yok ki, bugunku bazi Fasist rejimlerdeki firka milisleri gibi, Ahilerin emri altindaki genglik 
teskilati da, silah kullanmasini ogrenmis oluyor ve icabinda Ankara ahilerinin yaptiklan gibi, idari bir 
istiklale kadar varan saglam bir teskilat kabiliyetini gosterebiliyorlardi. Bundan sonra gorecegimiz 
veghile; tenha ve issiz yerlerde adeta bir emniyet karakolu ve bekgi vazifelerini goren zaviye 
seyhlerinin bu hususi zaviyeleri de ancak kendilerinin temsil ettikleri bu harb ve tenkil kuvvetli ile izah 
edilebilir. 

Derbend Bekleyen Dervisler ve Zaviyelerin Emniyet ve Menzil Vazifeleri 

Zaviyelerin bir kisminin tesis ve muhafazasmin sebebini, bos toprak bulup yerlesmek 
ihtiyacinda olan muhacirlerin nufuzlu mumessilleri tarafindan yeni agtiklan topraklann geliri mukabili 
olarak, devlete ait umumi hizmetlerden bir kismini kendi uzerlerine alarak yolculara ve nakliyata 
yardim etmek suretile muafiyetlerini idame ettirmek tesebbusu gibi telakki edebiliriz. Filhakika, 
unutmamak lazimgelir ki, hukumetin zaviye sahibleri gibi ig kolonizasyon islerinin faal ajanlan 
vaziyetinde olan dervislere karsi uzun zaman birtakim imtiyazli vaziyetler tanimasi igin, onlann tesis 
ettikleri zaviyelerin hakikaten mahallinde agilmis olmasi ve muessir bir sekilde yolculara muavenette 
bulunabilmesile kaimdir. Aksi takdirde ya 15 numarah kayitta gorulecegi uzere, yol uzerinde vaki 
olmadigi igin zaviye olmaga salahiyeti olamayacagindan bahsedilerek; veyahut 12, 13, 14 numarah 
kayitlarda oldugu gibi, seyhlerinin "ayende ve revendeye hizmette kusuru" veya "bel'iyati" zahir 
oldugundan bu zaviyeler ilga ve yahut sahiplerini elinden ahnub baskalanna verilmektedir. 

Diger taraftan devlet igin malum birgok zaviyelik yerler bos ve harap oldugu zaman, oralanni 
tekrar senletmege ve zaviyeyi isletmege iltizam edenlere tekrar verilmektedir. Nitekim, Kutahya da 
Seyh Saltik zaviyesinin vaktile timara verildigi igin harab olmus bulundugunu goren bir vilayet 
muharriri, onu merkeze "tamir ider kimesne bulunur" diye bildiriyor. Bu suretle bu zaviye seyhligi talibi 
uhdesine havale edilmek uzere, adeta askidadir (15). Bu sekilde munhal olan diger bir zaviye seyhligi 
igin ise; Kutahya kadisi Ahi Hizir'in munasib oldugunu bildirmektedir (16). Ayni sekilde Kutahya'da 
harab bir halde birakilmis olan Seyh Bahsayis zaviyesinin "imaretine" isa Fakih "iltizam gosterdugu 
ecilden" kendisine sadaka olunmustur (18). Ayni suretle Karaman'da Oyuklu Viran denilen mezreayi 
dervis Bahsayis "tamir ve ayende ve revendeye hizmet eylemege iltizam gosterdigi sebebden" Cem 
Sultan isaretile mezkur dervise kaydolunmustur. 

Daha sonraki bir tarihte de ayni zaviye "gayret mahallinde bir zaviye oldugu ecilden" kaydiyla 
"mukarrer kihnmsitir" ve bu seyhin evladi bu zaviye civannda "kendi giftgileriyle" ziraat idub ayende 
verevendeye hizmet ettikleri mukabilinde rusum ve avanz virmezler imis" (36). Kadi olanlann kime 
dilerlerse verdikleri diger bir zaviye hakkinda da; "Haci Hizir, tamirine iltizam itmekle" eline berat 
verilmis o da zaviyeyi, yeniden insa ile gelene ve gegene hizmet etmege baslamis oldugu kaydini 
gormekteyiz (37). Bursa'da birkag defa yandiktan sonra yenisi yaptinlamiyan bir zaviyenin; "yol 
uzerinde ve ayende ve revende yatagi oldugu" ileri surulerek bu defa asil vakif koy iginde 
kuruldugunu goruyoruz. Sivas taraflannda yol uzerinde "memerrinasta" "mahalli hatar" birtakim 

266 



viraneleri "senledub ve zaviye bunyad idub ayende ve revendeye hizmet itmege" birtakim dervisler 
"iltizam" etmislerdir (152). Corumlu livasinda; "haricez defter", "mahuf ve tahaffuzu vacib" bir yerde 
Mezid Fakih bir mescit ve bir karbansaray bina idub senletmek igin gelecek halka birtakim muafiyetler 
bahsedilmesinini temin etmis bulundugundan; bu sekilde "konagi muhafaza igin istimalet" ile cem 
olanlarla teskil edilen bu koyun malikane hissesi "zaviye" ye ait bulunmaktadir. Bu kayda nazaran; 
"zaviye" kelimesi gayet umumi bir mana ifade etmekte ve bazan bir tekke, bir konak yeri veyahut 
burada oldugu gibi, bir karbansaraya bile zaviye addedilmektedir. Filhakika, 219 numarali kayittan da 
anlasilacagi veghile; zaviye, yolculann emniyetle inub istirahat edebilecekleri, hatta yiyecek 
bulabilecekleri bir yerdir ve zaviyenin biraz buyugu bir imaret addedilebilir. Bu kayitda vilayet muhariri, 
Silifkenin, Kibns fetholunahdan beri gayetle gegit yeri oldugu sebebden, zaviye degil hatta imarette 
kulli ihtiyaci varken zaviye vakinin medreseye verilmesini gok manasiz bulunyor ve gelub gidenlerin 
yatacak yer hususunda muzayaka gekmelerini munasib gormeyerek "ber karar-i sabik taam gikmak 
uzere" zaviyelik uzere tasarrufunu deftere gegiriyor. Nitekim Bursa civannda da Samit Dede isminde 
bir dervis Bursa ile inegol arasinda Aksu kenannda boyle karbansarayh bir merkezi idare etmektedir. 
Bu yeri kendisinden evvel Cigek Dede senletmistir (88-65). Bu kayitlar bize gostermektedir ki, 
mevzuubahs ettigimiz dedeler ve §eyhler yalniz ufak zaviyelerin degil, bu zaviyelerin daha buyumus 
sekilleriden baska bir sey olmayan tekkelerin karbansarayh konak yerlerinin de basmda 
bulunmaktadirlar. 

Tekkeler ile konak yeri ve zaviye arasindaki bur vazife birligini asagidaki kayitlarda da 
gormekteyiz. Nigebolu'da Hezar Girad civannda Bali Bey Oglu Yahya Beyin tekkesi Tutrakan gibi 
Rumeli'nde sekavet yeri olarak tanilan ve halk agzinda, son zamanlara kadar. "Tutrakandan 
gelmiyorum" yani, o kadar kaba degilim, seklinde dolasan bir sozun yasamasina sebep olan bir yerde, 
kurmustur: "Zikrolan mahal, ifratla mahuf ve harami yatagi olmagin ol yerde mezkur tekkeyi bina 
eyleyub ve Haymana'dan ayende ve revendenin atlanna ot bigub odun geturmek igin mezkur kafirleri, 
cem eyleyub teskin etdirmis. Ol vakitden beru zikrolunan mahal, mezkur bey sebebiyle muemmen 
olub Muslumanlar bila havf gelub gider olmuslar..." Bu suretle meydana gelen 162 haneli koy kaydinm 
kullandigi tabir ile, Padisah tarafindan "Bali bey zaviyesine" vakfedilmistir (183). Ayni sekilde, 
Bozok'da, yalniz yol uzeri olmakla kalmayub ayni zamanda bir ihcasi bulunan koyde, gelub gidenlerin 
inmesine ve hizmet gormesine mahsus olarak yapilan bina, "tekke misali bir ev" olarak tavsif 
edilmekedir. 

Bu suretle kendiliginden bir iskan ve kolonizasyon sekli olmaktan gikarak hukumetin mutemadi 
kontrolu altinda galisan bir umumi bir hizmet muessesesi seklini aldiklanni ve zaviye seyhliklerinin 
resmi bir memuriyet haline girdigini ve bu suretle memleketin nakl ve mubadele islerinin muntazam 
islemesine yardim etmek sayesinde, refahin ve zenginligin artmasi igin ne kadar buyuk bir mevkii 
oldugunu buyuk idare memurlannin gok iyi takdir etmis olduklanna diger bir misal de Erzincan evkaf 
kanununda bulunmaktadir. Bu kanunun muhtelelif maddelerinde uzun suren harbler neticesinde 
harab olan bir memleketi senlendirmek, asayis ve emniyetini temin ederek halki celb edebilmek igin 

267 



du§unulen tedbirler arasinda; (madde, 3) eski zaviyelerin ihdasi ve munasib mahallelerde yenilerini 
ihdasi hususu, vilayet muharrine devlet merkezi tarafindan sarih bir talimat seklinde tafsilatiyle 
emredilmis bulunmaktadir.30 Bundan baska, zaviyelerin oynadigi rol hakkinda bir fikir edinmek igin 
Sultan Suleyman tahrirlerine gore; bu siralarda Anadolu vilayetinde, (623), Karamanda (272), Rum 
vilayetinde (205), Diyarbakir'da (57), Zulkadiriyeide (14), Pasa livasinda (67), Silistire livasmda (20), 
Qirmen livasinda (4) zaviye mevcut bulundugunu hatirlatmak da lazimdir.31 

Bu zaviyelerin her birinin luzumlu ve tenha yerlerde mamur bir konak yeri hizmetini gordugunu, 
derece derece muhtelif buyuklukte olanlanmn, imaretli ve karbansarayli sekillerinin mevcut 
bulundugunu da biliyoruz. Zaviye seyhlerinin ayni zamanda gerek zaviyenin ve gerek civarm 
emniyetinden de mes'ul bulundugunu hatirlayalim. Filhakika; Osmanli imparatorlugu'nda aylikla akser 
ve memur kullanacak kadar para ekonomisi munkesif bir halde bulunmadigindan, her vazife ve 
memuriyet toprak gelirinden bir kisminm hasr ve tahsisi veya sadece bazi vergilerden muafiyet 
mukabili olarak ifa edilmektedir. 

Bu vaziyette yollann ve memleketin emniyeti ile alakadar olan devlet; gok defa bu emniyetin 
temin edecek vaziyette olan kimselere, harb adamlanna veya cemaat reislerine bir koyun timanni 
veya bir derbend yerinin bac resmini vermektedir; veyahut o hizmet mukabilinde cemaati ile beraber o 
civarda yasayip her turlu vergi vermekten affedilmis olmasim kabul etmektedir. Fakat bu kabil 
kimseler, bu gibi muafiyetler mukabilinde, o yerin emniyetinden mesuldur. O civarda bir hirsizhk veya 
katil vakasi vuku bulursa onlar tazmin etmekle mukellefdirler. Suret-i umumiyede derbend teskilatma 
has olan bu nizamlar zaviyelerin bir gogunda caridir. (156, 155, 156, 210). Dag baslannda (83, 65) ve 
isimlerinin ifade edecegi veghile mesela, Yalniz Kuyu demekle maruf viranelerde (136), Ahi 
Qukurunda (119) "be-gayet gereklu" yerlerde tesis edilen zaviyelerin, yukandanberi gosterdigimiz 
veghile kirlarda emniyet ve konak hizmetleri oldugu gibi; 3 numarah kayitta gorulecegi uzere, agikga 
"issuz ve korkuluk" yerleri gorup gozetmek igun bir tekke kurub oralara yerlesen ve sefer oldugu 
zaman asker gonderen yerler gibi zaviyeler de pek goktur. Filhakika, o zamanin munakale tekniginin 
gok geri vaziyetine ragmen ancak bu sayededir ki ticaret ve ziyaret maksatlanyla seyahat buyuk 
mikyasta kolaylasmis, teminat altina ahnmis bulunmaktadir. Qunku, yol boylari ve menziller hesabh 
bir sekilde yerlestirilen koyler zaviyeler ve karbansaraylar tarafindan itina ile muhafaza edilmektedir. 
Ve sayani dikkattir ki, bugun ancak devletin salahiyetdar dairelerinin bir plan dahilinde tasavvur idub 
meydana getirecegi bu neviden etrafli dusunulmus ve ilerisi gorulerek tahakkuk ettirilmis eserler, o 
zamanlar daha ziyade hususi tesebbuslerle ve pek gok defa kendiliginden meydana gelmekte 
bulunmustur. Devletin bu hususta takib ettigi hatti hareket ise, bu gibi tesebbuslerin tesvik edilmis 
olmasi igin zaruri olan musaadeleri, muafiyetleri ve hatta idari mali muhtariyetleri bahsetmekten 
gekinmeyerek, her mahallin ihtiyaglanni o mahalde bulunub hissedenlerin rey ve tesebbuslerile 
becerebilmesi igin adami merkeziyetgi ve mumkun oldugu kadar her tesis kendi mahiyetine uygun bir 
sekilde inkisaf edebilmesi igin mudahalelerini az hissettirir bir tavir ihtayar etmis olmasidir. iste tetkik 
ettigimiz zaviyeler de, umumiyetle vakf muesseselerine bahsedilmis olan bu idari mali muhtariyetten 

268 



istifade etmektedirler ve zamanina gore yollann emniyetini en kolay, en muessir ve en ucuz bir 
sekilde temini igin bulunmus en iyi gareyi temsil etmektedirler. 

Zaviyelerin idaresi ve isleyis Tarzi 

Bu zaviye seyhliklerinin ekserisi, vaktiyle o zaviyeleri tesis etmis olanlann evlatlan elinde ve 
evlathk vakif32 olarak bulunmakla bera.er; zamanla evlat munkariz olunca veya seyhlerin bazi 
yolsuzluklan gorulunce, yerine devlet tarafindan baskalanmn tayin edildigi (17, 29, 34). Ve bu suretle 
vakfin evlathk vakif halinde gikarak bir amme vakfi haline girdigi gorulmektedir (22). Diger taraftan bu 
zaviyelerden bir kisminin dogrudan dogruya devlet tarafindan agilmis olmasi da mumkun oldugu gibi, 
bazi vakiflar sart olarak "hakim-ul-vakt, her kim bu makamin hizmetine elyak ise am seyh nasb ider" 
kaydini koymus bulunmaktadirlar (215). Filhakika, diger vakflar gibi, zaviyeler de vakflann tayin 
edecegi sartlar dahilinde idare edilmektedirler, onlann da bazen mutevellileri ve nazirlan vardir (65, 
83). Fakat topraklar, daha ziyade, vaktile yurtluk olarak virilmis olub ailenin musterek mail 
vaziyetindedir. 

Bu vaziyette, bittabi bazen sart-i vakf iyice tasrih edilmedigi igin, evlathk vakf halinde idare 
edilen zaviyelerde mesihat "bervech-i istirak" tasarruf edilmektedir (217). Fakat gok defa, bir zaviyenin 
idaresine seksen kisi kansmasin diye, "istirak merfu olmagin" ibaresiyle berat hak sahiblerinden yalniz 
birine verilmektedir (38). Filhakika, yukanda pek gok misallerini gordugumuz veghile, bu zaviye 
muessislerinin evlat ve akrabalan pek kalabahktir. Nitekim, herkesin hissesine sahib olmak istemesi 
uzerine buyuk ihtilaflar gikmis olan, Kenginda Kozlu Dede boynundaki, iki zaviyenin sahibleri (§eyh 
§ami evladi) 50 kisi idi. Bu sebeble hukumet, hisse usulunun tamamen kaldinp bu zaviyelere 
"tarikatleri uzere kim seyh ve seccade nisin olur ise" yalniz onlann nazir olmasim emretmistir (145). 
Bu zaviyeler bazan ayni tarikate mensub diger daha eski zaviyeleirn bir subesi mahiyetinde 
bulundugundan, yeni zaviyenin seyhleri ana zaviyedeki dervislerin aslahi olarak segilmektedir (167). 

Bazi zaviye muessislerinin (63, 74, 32, 81) numarah kayitlarda gordugumuz Kiz Baci, Ahi Ana, 
Sakari Hatun, Haci Fatma zaviyeleri gibi bazi zaviye seyhlerini de ayni suretle kadinlar olmasi nazan 
dikkati celp etmektedir. Bu hususta bir misal olarak (43 mukerrer) numarah kaydi zikretmek isteriz: 
soyle ki, Kutahya evkafi iginde Od Yakan Baba namindaki dervisin bir koyde bina ettigi tekke, 
civardan gelen adaklar ve kurbanlarla az zamanda inkisaf bulup dini muhim bir merkez haline girmistir 
ve bu inkisafta bu zaviyeyi idare etmis olan "Haci baci nam saliha ve mutedeyyine ehl-i velayet 
hatun"un ve kendisinden sonra yerine gegen Hundi Haci nam hatunun ve ondan sonra zikrolan ocagi 
ihya etmis olan "Sume Baci nam bir aziz ve saliha ve bakire hatun"un buyuk hizmetleri olmustur. Ve 
hatta bu sonuncu Baci, kendi zamaninda tekkeye malettigi giftliklerle, bag, bahge, degirmen ve 
sairenin, kendi olumunden sonra akrabasmdan kimsenin mudahale etmemesi igin, kendi parasile 
temin edilmeyip hayrat-i musliminden toplanan para ile satin ahnmis oldugunu herkesin onunde ikrar 
ve zabta gegirmistir. 



269 



Filhakika, bu asirlarda Anadolu'da kadin tekke seyhleri gormek bizi hayrete dusurmemelidir. 
Yukanda zikrettigimiz gibi, Asik Pasazade bu kadin dervislerden "baciyani Rum" nami altinda 
bahsetmektedir ve Haci Bektas'in Rum ahileri, Rum Abdallan ve Rum Gazileri gibi grublar iginde 
Baciyan-i Rumi ihtiyar edip, kadincik ana (Fatma) isminde bir kadina, butun kerametini gostermesi ve 
takirati ona ismarlamasi bu bakimdan manidardir: 

XIV. "Ve hem bu Rum'da dort taife vardir kirn misafirler iginde anilir. Biri "Gaziyan-i Rum" biri 
"Ahiyan-i Rum" ve biri "Abdalan-i Rum" ve biri "Baciyan-i rum". 

imdi Haci Bektas Sultan bunlann iginden Baciyan-i Rumi ihtiyar itti kirn o "Hatun Ana" dir, am kiz 
idindi, kesf ve kerametini ana gosterdi, teslim itdi, kendi Allah rahmetine vardi. 

Sual: Bu Haci Bektas Hazretlerinin bunca muridi ve muhibbi vardir, bunlann biatleri ve silsileleri 
nerede olur? 

Cevap: Haci Bektas, Hatun Anaya ismarladi, nesi varsa, Kendi bir meczub budala azizdi, 
seyhlikden ve muridlikten farig idi. Abdal Musa dirlerdi bir dervis vardi. Hatun Ana'nin muhibbi idi ol 
zamanda seyhlik ve muridlik iken zahir degildi, silsileden daha fariglerdi. Hatun Ana ol azizin uzerine 
mezar itdi. Geldi bu Abdal Musa bunun uzerine de bir nice gun sakin oldu." (Asik Pasazade Tarihi Sf. 
205). 



Birgogu ayni zamanda tekke misillu, musterek bir ayin ve ibadret yeri de olan zaviyelerin, gerek 
mutad olan vakitlerde yolculara temin ettikleri yatak ve yiyecek ve gerekse musterek buyuk merasim 
gunlerinde hazirladiklan yiyecek hakkinda bir fikir edinmek igin onlardan bazilannin sahib olduklan 
esyanin gozden gegirilmesinin faydah olacagmi zannediyoruz. Sayani memnuniyettir ki, tetkik 
ettigimiz defterlerdeki zaviye kayitlan gok defa bu gibi malumati da ihtiva etmektedir. Fakat, bu 
hususta bu defterlerde ne buldu isek almis olmakla beraber birzaviyenin ig hayatini ve dini vazifelerini 
tetkik igin baska menbalardan aynca istifade etmege de luzum vardir. Bu hususlar aynca yapilacak 
islerdir. Biz burada yalniz su kadanni hatirlatmakla iktifa edelim: Umumiyetle, buyuk bir giftlik, bir zirai 
merkez ve malikhane manzarasini arz eden zaviyelerde her turlu zirai isler, bahgivanlik, meyvacihk, 
finncihk, degirmencilik yapilmaktadir ve bilhassa hayvan yetistirilmektedir. Bu hususta bir misal 
vermek igin Aydin taraflannda Umur Pasa turbesi evkafinin bu sekilde buyuk bir zirai isletme halinde 
bulundugunu hatirlatahm (105). Filhakika bu vakif giftlikte 32 bas su sigin, 70 bas kara sigir mevcut 
oldugu gibi; vakfin diger bir giftliginde de 73 kara sigir mevcuttur. Bundan baska, bu giftliklerin aynca, 
yoncaliklan, korulan, yaylak ve kislaklan, ortakgilan ve ihtimal "ortakgi kullan" mevcuttur.33 Fakat, 
boyle buyuk bir isletme mahiyetinde olan bir vakfin zamanla maruz kalacagi buhranlar ve ziyalar da 
bu kayitlarda gorulmektedir. Cunku, birgok vakiflarda vaktiyle kaydedilmis bulunan, sagmal ineklerle 
diger gift hayvanlan ve kullar, boyle bir giftlik manzarasini arz eden bir vakfta uzun zaman idare 
edilmemektedir. Kullar zamanla hurler arasinda kansiyor, zaviyede nufuz ve mevki kazaniyor; hatta 

270 



bir kismi dervis ve seyh oluyorlar. Hayvanlar bakimsizhk yuzunden oluyor ve kayboluyorlar, idaresizlik 
ve su-i istimal de kendisini hissettiriyor. 

Bu itibarla, en saglam ve devamh zaviyeler, digerleri kadar zengin olmamakla beraber, bizzat 
sahibleri tarafindan islenen ve aile vakfi olarak verilmis olan zaviyelerdir. Kullann gahstinldigi bir giftlik 
seklinde idare edilen bir zaviye misalini Bursa livasinda Kans daginda §eyh Akbiyigin tesis ettigi 
zaviyede gormekteyiz (220). Bununla beraber-ekseri zaviyelerin, gift hayvanlan, kovan, inek ve saire 
ile birlikte birkag beyaz veya Arab kula sahib olduklanni da bu zaviyelerin esya listelerinden 
anlamaktayiz (76, 190). Muessir bir din propagandasi merkezleri olan bir gok zaviyelerin bilhassa 
Rumeli'nde bazi muridlerini de Musluman olmus kullar ve Hiristiyan reaya arasindan temin etmis 
olduklan nazan dikkati celb etmektedir. 

Birgok dervislerin Abdullah Oglu olarak kayitli bulunmalan bazi mutevellilerin kul ve kul oglu 
olmalan bu hususu isaret etmektedir. Eski Hiristiyanlardan yapilmis dervisleri daha mutaassib ve 
hararetli bir din propagandasi vasitasi olacaklan da asikar oldugu gibi; uzun seneler, zaviyede oturan 
Hiristiyan hizmetkarlann, coskun ve esrarh dini ayinlerin tesiri altinda Muslumanhgi kabul 
etmemelerinde de esasen imkan yoktur.34 Hiristiyan memleketlerinde galisan Turk misyoner 
dervislerinin bu neviden faaliyetleri, Hiristiyan iken sonradan Musluman olmus dervisleri bazi 
tarikatlerin ayin ve erkani uzerinde yapacaklan tesirler de aynca tetkik edilecek mevzulardir. 

Ayni sekilde, bu tarikatlerin igtimai hayat idealleri ve muhtelif igtimai meseleleri telakki tarzlan da 
aynca tetkike degerse de, bu hususlar maalesef bizim igin malum degildir. Yalniz, birgok dervisleri 
komunist bir hayat yasamak igin bir araya toplandiklan ve beraber galisib beraber yemenin ve boyle 
musterek bir hayat surmenin zevklerini tercih ettiklerini kabul edebiliriz. 

Bundan baska, son zamanlarda Rumeli'nde bazi dervislerin beraber galisib elde ettikleri 
mahsullerini iki gozlu anbarlanna taksim ederek bir gozun muhtevasini kendilerine ve diger gozdeki 
mahsullerini yolculann fukaralanna tahsis etmek uzere kullandiklan nakledilmektedir. Bu hareket 
tarzlan, onlann hayir ve beni nevine hizmet gayesine kendilerini hasretmis olduklanni istidlal 
ettirebilirler. Her halde muhakkak olan bir sey varsa, o da bir igtimai yardim muesesesi oldugu kadar, 
bu tekkelerin ayin zamanda bir imar ve iskan vasitasi bulunmasi ve emniyet ve munakalatin temini ve 
dini propaganda bakimindan birinci derecede ehemmiyetli tesisler olmasidir.35 

1 Gibbons'un Turkgeye Prof. Ragb Hulusi Ozdem tarafindan Osmanh imparatorlugu'nun 
Kurulusu (Turkiyat Enstitisu mesriyatmdan) nami altinda gevrilmis olan kitabinin bazi fasillannin 
ismini gozden gegirmek bu hususta kafi bir fikir verecek mahiyettedir. Birinci mebnas Osman tarihde 
yeni bir irk zuhur ediyor (s. 1-38). ikinci mebhasi Orhan yeni bir millet tesekkul ediyor ve garb alemiyle 
temesa geliyor (s. 39-91 ) 

2 Les origines de Pempire Ottoman (Paris 935) namindaki eser, Profesorun Sorbon 
Universitesinde "Turk etudleri merkezi"nde verdigi konferanslann bir araya getirilmesi suretile vucude 

271 



gelmistir.Aym muellifinl 933 senesi Varsova'da toplanmis olan beynelmilel tarihi ilimler kongresinde 
yaptigi bir komunikasyonun mevzuunu teskil eden "Bizans muesseselerini Osmanh muesselerine tesir 
hakkinda bazi muhazalar" ismindeki etudu de Turk Hukuk ve iktisat Tarihi Mecmuasi'nin birinci 
cildinde nesredilmis bulunmaktadir. (sf. 165-313). Bu beseleye dair, yine ayni muellifin, Hayat 
Mecmuasi (sayi 11 ve 12, 1924) nda gikan tenkidi makalelerine bakiniz. 

3 Zikredilen eser, s. 38-41 . 

4 zikredilen eser, s. 39, 58-59, 118,1 20. 

5 ismi gegen eser. s. 17. 

6 11 numarali nota bakiniz. 

7 Bu hususta Giese'nin tercumesi Turkiyat Mecmuasi'nin I. cidlinde (sf. 151-171) nesredilen 
makalesi ile, bu makale hakkinda Fuat Koprulu'nun Hayat Mecmuasi'nda yazdiklanna (sayi 11 ve 12, 
1922) bakiniz, F. V. Hasluck'un Prof. Ragip Hulusi Tarafindan Bektasilik tetkikleri nami altinda 
tercume edilen (1928) makalelerine de bakiniz (sf. 83) 

8 Zikredilen eser, s. 1 09-1 1 1 . 

9 Prof. Fuat Koprulu, Osmanh heyeti igtimaiyesinin bunyesindeki ususiyeteleriyle o 
zamanlar mevcut sosyal fikir propagandalannin nazan dikkati celbedecek mahiyette oldugunu 
gostererek igin, Avrupa'da ronesansin onculerinden biri gibi telakki edilen fakat hayatini bir kismim 
Turkler arasinda ve Osmah sarayinda gegirmis olan Pleton isminde bir zatin memleketinde ortaya 
attigi sosyal reform fikirlerinin tesekkulunde islam aleminde o zamanlar mevcut dini ve sosyal 
cereyanlardan ve Turk cemiyetinin sosyal bunyesini taklit arzusunda mulhem olub olmadiginm tetkike 
deger bir mevzu oldugunu kaydediyor (s. 112).Tarihgilerin daima kaydettigi uzere, Osmanh 
idarecisinin yabancilan cezbeden "adilane" hareketinin mevcudiyetine de istinad ederek bu fikrin 
dogru oldugunu kabul edebiliriz. 

10 Bu etudumuz ve bunu takip edecek olanlar, "Osmanh imparatorlugunda, Kurulus Devri'nin 
Toprak Meseleleri" ismini tasiyacak olan eserimizin medhali mahiyetindedir ve zaviyetlerle 
dervislerden sadece toprak meselelerinin su veya bu sekli almasinda muhim bir amil olmus olan bir 
iskan ve kolonizasyon metodu munasebetiyle bahsetmektedir. Okuyculanmizdan makalemizi bu 
hususlan goz onunde bulundurarak mutalaa etmelerini bilhassa rica ederiz. 

11 Prof. Fuat Koprulu, influence du Chamanisme Turco-Mongol sur les ordres mysttiques 
musulmans. Memoires de I'institut deTurcologle de I'universite dlstanbul. 1929. 

12 iktisat Fakulteleri Mecmuasi'nin lll.cildinden baslayarak "Osmanh imparatorlugu'nda, bir 
iskan ve kolonizasyon metodu olarak surgunler" bashgi altinda nesredilecek olan yazilar. 

272 



13 Bizim burada tedkik ettigimiz dervislerle XVI. asm eski Osmanh sairlerinin tasvir ettigi 
sekilde, giplak gezen, esrar yiyen, kaslanm, sag ve sakallanni tiras eden, vucudlennda yanik yerleri 
ve dovme Zulfikar resimleri ve ellerinde musiki aletlerile dolasan serseri dervisler arasinda buyuk bir 
fark mevcud bulunmasi lazimgelir. Prof. Fuad Koprulu, Turk Halk Edebiyati Ansiklopedisi'nde yazdigi 
abdal maddesinde; XVI. asirdan beri Turkiye'de yasayan abdal lakapli seyhler ile abdallar yahud 
isiklar ismi verilen dervis zumreleri hakkinda izahat verirken Ionian birtakim gezginci dervis zumreleri 
gibi tasvir etmistir. Bu izahata gore onlar ayin ve erkan itibarile oldugu gibi akideleri bakimindan da 
mufrit Sii ve Alevi heterodokse bir zumre idi (sf. 36). Diger serseri dervis zumreleri gibi evlenmeyerek 
bekar kahrlar ve sehir ve kasabalardan ziyade kbylerde kendilerine mahsusu zaviyelerde yasarlardi. 
Bunlann arasinda bilhassa daha fazla Kalenderiye tarikatinden muteessir olanlann dunya 
alakalanndan tamamen uzak olmak, gelecegi dusunmemek, tecerrdud, fakr, dilenme ve melamet 
bashca siarlandir. Bununla beraber, butun Rum abdallannin her zaman ve her yerde dilencilerden, 
serseri ve gingene dervislerden ibaret oldugunu farzetmek dogru degildir. Esasen, Prof. Fuad Kopulu 
de, butun abdallann ayni sekilde yasamadigin ve bazi abdal zumrelerinin, mucerred kalmak 
prensibinden aynlarak, sair Kizilbas zumreleri kabilinden bir secte halinde Turkiye'nin muhtelif 
sahalannda koyler kurup yerlesmis olmalan ihtimalini kaydediyor. Ayni suretle profesor, iran Turk 
asiretleri ve Hazer otesindeki Turkmenler arasinda abdal adini tasiyan Turk oymaklanna tesaduf 
edilmesini ve Eftalitlerin daha asirlarca evvel abdal adini tasimis olmalanni da tedkike sayan gorerek 
hatirlatmistir. Bu vaziyette, "abdal" sozunun bir tasavvuf istilahi olmadan evvel bir asiret veya zumre 
ismi halinde bulunun bulunmadigi ve bu nam altindaki butun dervislerin bidayette Orta Asya'dan 
gelmis abdal asiretlerini mumessili birer asiret evliyasi olup olmadigi meselesi tedkike muhtag 
gozukmektedir. Serseri dervis zumrelerinin dokuntulerinin topraga yerleserek koyler vucude getirecek 
yerde, koyler vucude getirecek sekilde topraga yerlesmekte olan gogebe asiretlerini birtakim dervis 
zumreleri meydana getirmeleri daha fazla muhtemeldir. Esasen Prof. Fuad Koprulu de, bu abdallann 
kendilerini Horasan'dan gelmis gostermelerini, eski Oguz rivayetlerinin aralannda hala yasamasim, 
bunlann etnik mense'lerinin yani Turkluklerinin tesbiti bakimindan gok muhim addetmekte sh. 39) ve 
abdallan Turkluklerinden en ufak bir suphe bile caiz olmayan ve eski Turk Samanizmi'nin izlerini hala 
saklayan Anadolu AlevT turklerinden ayirmaya imkan gormemektedir. Su halde, abdallann 
dilencilerden ve gingenelerden ibaret olacagina tipki bu Alevi Turkler gibi, kismen gogebe olmakla 
beraber, kismen de eski zamanlardan beri topraga baglanmis ve ekincilik hayatma gegmis Turk 
oymaklanndan gikmis olmalan lazimgelmez mi? (26 numarah nota da bakiniz). Bu nevi ruya 
hikayelerini tarihi bir hakikat gibi telakki edilmeyecegini ve Prof Fuad Koprulu'nun tedkiklerinin 
gosterildi gibi gibi, onlann Residdudin'in de ve Paris nushasi bir Anonim Selgukname'de daha evvel 
kaydedilmis bulunan Eski bir Oguz efsanesini yeniden canlandirmis bir seklinden ibaret oldugu 
mahakkak ise de; biz yine, ilk Osmanh menbalarimn buna benzer hikayeler ile dervis menakibini 
suslemek igin kullanildigi motifleri hatirlatmamn, hig olmazsa bu tarihgilerimizin yazdikan zamanlarda, 
kurulus devrine ait kanaatlerin mahiyetini anlatmak bakimindan faydah olabilecegine inaniyoruz. Bu 
sebeble burada, bu nevi dervis menkibini, bu menakibin tesekkul ettigi zamanin psikolojik halini ve 
onun arkasindan tarihi hakikatin kendisini bulabilmek gayesile tahlil ediyor ve bu arada mevzuubahs 

273 



hikayelerde umumiyetle dervislere atfedilen nufuz, gokluk ve toprakla alakadarhk vasiflanni ve onlara 
umumi nufuz ve arazi tahririni defterlerindeki kayitlan yekdigerlerini tamamlar vaziyette goruyoruz. 
Elviya menakibinin, birgok dervisleri ziraatle mesgul ve toprak isleriyle ilgili gosterdigi gibi.Osman 
Bey'ide gift surmekle. istanbul sehri inkilab Muze ve Kutuphanesi'nde M. Cevdet yazmalan arasinda 
(kutguk boy) Velayetname-i Haci bektas-i Veli sf. 157'ye bakiniz. halk agzindan dolasan ve bektasi 
dervisini elinde gapa tasavvur eden su soz de manahdir: "Bektasinin gapasi, Mevlevinin givisi". 

15 Yukanda ismi gegen Turk Halk Edebiyati Ansiklopedisi'ndeki Kumral Abdal maddesine 
bakiniz (sf. 58). 

16 Osmanli imparatorlugu'nun kurulus devirlerinde dini tarikat ve teskilatin oynamis oldugu 
rollere mumasil tesirleri, son zamanlann tarihi vak'alannda da musahade etmek mumkundur. Hasluck, 
Turkgeye Bay Ragib Hususi Bektasilik tedkikleri nami altinda tercume edilen (1928) etutlerinde. 
Yanyah AN Pasa (vefati 1822)'nin Tisalya ve Arnavutluk'ta tesis ettigi Bektasi tekkeleri tamamen siyasi 
maksadlar en islek yollarla hakim sevkulceys noktalannda kain olan bu tekkeler etraflanndaki ahali 
igin siyasi igtima merkezlerinde idi. Tisalya'da Tempe Bogazi medhalindeki Hasan Baba Tekkesi o 
bogazdan bir ticaret yolunun kontrolu igin Ali Pasa tesis ve himaye edilen bir Bektasi Tekkesi idi. 
Tirhalada da bizzat Ali Pasa tarafindan insa edilen ve muhim bir gegidi murakabe eden buyuk ve 
mamur bir tekke mevcuddu (sf. 35). Ali Pasa bu tekkelerin seyh ve muridlerini muntazam memurlar 
gibi kullaniyordu. 

Tekkelerin halk uzerindeki nufuzundan istifade etmek igin, bu siralarda Rumeli ve Anadolu'da 
tesekkul eden ayan ve mutegallibe de tekke ve tarikatlerle siki bir munasebet halinde idiler (sf. 32). 
Hasluck'a gore, bu yan mustakil derebeylerinin ahenk ve mesalemet igindeki idareleri ve 
Hiristiyanlara karsi muameleleri arkalannda Mevlevilik ve Bektasilik gibi hur prensipli dinlere ait 
serbest teskilatin mevcud oldugunu farzettirir. Osmanli imparatorlugunda son zamanlara kadar 
devam eden Mevlevi Bektasi nufuz mucadeleleri de herkesin malumudur. Yenigeriler Bektasilik 
tarafindan tutulmakta idi. Sultan Mahmud devri islahatinda yenigerelikle birlikte Bektasiligin de 
mahkum edilisinde Mevlevi teskilati buyuk bir rol oynamis gozukmektedir. (sf. 132). Yenigeri-Bektasi 
ittifakinin pervasiz bir dusmani olan vezir Halet Efendi, mevlevilerle siki bir munasebet halinde idi. 
Galatadaki Mevlevihaneyi o yaptirmis 

1 7 Baba Muhlis hakkinda nasir Ali beyin ilave ettigi not: Cengiz fetretinde Anadolu'ya gelerek 
Amasya kurbunde bir mahalde tavattun eyleyen Seyh Baba ilyas Horasani'nin ogludur. Devleti 
Selgukiyeninleri inkisaminda alti ay Konya'da Emir olmus ve badelistifa sultan Osman ile gazalarda 
bulunmustur. Asik pasanin pederidir. 

18 9 numarah nota bakiniz. 

19 Cilt II. S. 9 ve 46. 



274 



20 Dervis ve zaviyelerin hakiki huviyet ve mahiyetleri ile, sarih bir sekilde yer tayin etmek 
suretile onlann cografi yayihs tarzlanni, adatlerini ve dervislerin ellerindeki vesikalara nazaran 
zaviyelerin tercumei hallerini ve muhitlerile olan munasebetlerini nakleden bu kayitlann, Fatih 
Mehmed, Selim ve Kanuni Suleyman devirlerinde yaptinlmis olan umumi nufus ve arazi tahriri 
defterlerinde resmi bir vesika mahiyetini kazanarak muhafaza edilmis bulunmalan onlann kiymetini 
busbutun arttirmaktadir. Herhangi bir seyyahin tesadufen naklettigi sathi musahadelerden veya halk 
arasinda nakledilen rivayetlerin toplanmasi suretiyle elde edilen malumattan farkli olarak bu kayitlarda 
tahrir eminleri bir devlet memuru sifatiyla bizzat mahallinde yaptiklan tedkiklerle bu devrvisleri 
isimlerile kaydetmisler ve bilhassa zaviyelerin esyasim tarlalanni, degirmen ve bahge gibi emlakini 
ayn ayn sayip dokmek, mevkiin ehemmiyeti ile zaviyenin ifa etmekte oldugu vazifeler ve bu vazifelere 
mukabil istifade ettigi imtiyaz ve muafiyetleri ayn ayn bildirmek suretile bizim igin gok kiymetli 
malumati toplamislardir. Bu tahrirlerin mahiyeti hakkinda iktisad Fakultesi Mecmuasi'nin ikinci 
cildinde nesrettigimiz makalelere bakiniz (Osmanli imparatorlugunda buyu nufuz ve arazi tahrirleri ve 
hakana mahsus istatistik defterleri). 

21 Bu sekilde mutanza iginde zikredilen rakamlar, tetkikimizin sonunda siralanmis olan 
Kayitlan sira numaralandir 

22 Cild: I. sf. 331. 

23 Cild: II. Sf: 133,137. "Hoca Ahmed Yesevi'den cihaz-i fakn kabul idub diyari Rum'da sahibi 
seccade olmaga izin almis ve ug yuz yetmis fukarasile Kaligra sultan ser gemse-i fukra oldugu halde, 
Rum'da Orhan Gazi'ye gelub siginmistir. Bursa fethinden sonra Haci Bektas Kaligra sulnati yetmis 
kadar fukarasile Moskov, Leh, Cek Dobruca diyarlanna gonderub Rum erenlerinden olmaga izin 
vermisti". 

24 Topkapi Sarayinda, Hazine Kutuphanesi Kitaplan arasinda No: 1612'ye bakiniz. 

25 Hasluck yukanda ismi gegen etudlerinde, Evliya Celebi tarafindan tesbit edilen Saltuk 
Menkibesini tedkik ile, Sari Saltugun Kinmdan gelen muhacir Tatar kolonlan tarafindan Baba daga 
ithal edilen bir asiret evliyasi oldugunu farzedilebilecegini (sf. 68) ve onun Kinm'da Sodak civanndaki 
sehre ismini veren baba saltuk ismindeki veli olmasi lazimgeldigini, ilk defa islamiyeti kabul etmis bir 
Turk hukumdan olmak uzere maruf efsanevi bir sahsiyet olan Satuk Bugra (944-1038) ile San Saltuk 
arasinda bir sirayet hadisesi mevzuubahs olabilecegini, Kurt halk rivayetlerinde mevcud sari salti 
unvanli dervisin sari saltik efsanesinin garba dogru intikalinde bir menzil teskil ettigini soyluyor. San 
Saltuk ancak bilahara ziyaretgaha memur edilen dervisler ve halefleri tarafindan Haci Bektas 
halkasina ithal edilmis bir asiret evliyasidir. San lakabi umumiyetle asiretlerin inkisama ugrayan 
subelerini ayird etmege yarayan renk sifatlanndan gelmektedir. Yine Hasluck'a gore, bu mintikada 
tesekkul eden San Saltuk menkibeleri arasinda Bulgar halk rivayetlerinde ilyas peygambere ait 



275 



bulunan menkibeler mevcuddur. Arnavudluk'a ise eski Ayayorgi hikayeleri, eski Hiristiyan bir azizin 
yerine bir Musluman evliya kaim olustur. 

26 Mense ve tesekkul tarzi turbe ve tekke tipleri bulunabilecegi ve hatta zamanla ayni 
tekkenin hayatinda buyuk degisiklikler olabilecegi asikardir. Bu hususta Hasluck'un yukanda 14 
numarali notta ismi gegen etudlerinde etrafli malumat vardir. Zaviye tipleri arasinda Anadolu Seyyid 
Battal Gazi, Huseyin Gazi, Melik Gazi ile istanbul'daki eyub Sultan turbeleri Arab kahramalannin 
mezarlan oldugu. Bu mezarlar gok defa bir ruya veya keramet vak'asile kesf ve tespit edilmistir. 
Hasluck'un Osmanli devrindeki zaviyelerden bir kisminin eski Hiristiyan azizlerine atfedilen halk 
peristiskahlanmn ve azizlerin ismi degistirilerek Turk futuhati devirlerine bazi tekkelerin eski 
manastirlar olmasi da mumkundur. Bu suretle bu mezar hakkindaki mahalli eski halk itikadlannin 
islamilesmis. tekkenin veya peristisgahlann mecnunlar, saralahlar ve kisir kadinlar uzerinde sifa verici 
bir hassaslanndan Hiristiyan ve Musluman halkin mustereken Bektasilerin diger tarikatlerin mubarek 
yerleri ile birtakim asiret ziyaretgahlanni Zaviye kurmak iktisadi ve igtimai bunyenin ve dini hisleri tabii 
ve zaruri bir neticesi olarak her tarafta zaviyeler kurmak ve hayati bu zaviyeler Devrin hususi sartlan 
iginde zaviyelerin tebaruz ettirilmege deger bir mana ve vazifesi oldugu suphe goturmez bir hakikattir. 
Bu dikkate sayan kudret tezahurlerine, dini ve tasavvufi cereyanlann kendi organlanni yaratma 
faaliyetine bilhassa koylerde tesaduf edilmesi ise; o devirlerde koy hayatini bugun oldugu gibi 
sehirlerin tabii artik ve ek bir mevcudiyeti yasamaktan ibaret olmaktan ziyade; kendilerine mahsus bir 
alemi ve hayati yaratmakta devam edecek kadar mustakil ve heyatiyeti bol bir vaziyet teskil ettiklerini 
butun hayat prensiplerini kendi iglerinde bulduklanni, kuvvetli bir sekilde koklerini kendi topraklan 
iginde oldugunu gostermektedir 

27 11 ve 18 numarali notlan okuyunuz. zaviye seyhlerini umumiyetle bir cemaat beyi veya 
kabile reise olmasi, bir asiretin muhtelif pargalanni muhaceret dolayisiyile gidip yerlestikleri uzak 
noktalarda hep ayni nam altinda koyler ve zaviyeler kurmasi ve evliyalar kabul etmis bulunmasi 
keyfetini de kolayca izah edebilir. Hasluck da yukanda ismi gegen makalelerinde, haklannda 
uydurulan menakib ne olursa olsun, birgok tekkelerin bir asiret evliyasi mezan olarak kuruldugunu 
farz ve kabul etmektedir. Bu suretle, Karaca Ahmed'in, ak Yazih Babanin, Sari saltugun muhtelif 
yerlerdeki mezarlarim ve bu isimlerde muteaddid koylerin mevcudiyetini, hep ayni asiretin muhtelif 
yerlerdeki mezarlarim ve bu isimlerde muteaddid koylerin mevcudiyetini, hep ayni asiretin muhtelif 
yerlere dagilmis olan muhtelif pargalarmin eserleri gibi kabul ediyor ve evliya isimlerindeki sari kizil 
gibi renk sifatlannin ayni kabilenin muhtelif pargalarmin yekdigerinden aynlmasi igin kullanilan sifatlar 
olmasi lazim geleceginden, bu surete mevzubahs sifatlan tasiyan evliyalann kabileleri menseini 
isbata gahsiyoruz.Bu faraziyeler, bizim tedkik ettigimiz dervislerin ve o dervisleri temsil ettikleri 
gruplan Orta Asya'dan gelmis muhacir gogebelerin mumessil ve bu muhacceret akinin onculeri 
olduklan. 

29 Hukuk Fakultesi Mecmuasi'nin VII. cildinin 1-2. sayilannda (1941) "Sultanlann temlik 
hakki ve mulk topraklar" ismini tasiyan makalemize bakiniz (sf. 489) 

276 



30 Ve haric-ez defter bazi mahuf derbend ve mermerr-i nas vaki olan kurada kadimeden 
zaviyeler vaz olunub, ahalisi Kizilbas fetretinde perakende olub gitmek ile kura ve zevaya hali ve 
harab kalub, bervech-i tahmin yazihb timara virilmis imis. Oyle olsa vilayet-i mezbure muceddeden 
kitabet olundukda, o hali ve harab olan kuranin ehalisinden bazi kayd-i hayatta olanlan hazreti 
hudavendigar-i gerdun iktidann eyyam-i adaletinde il ve vilayet emn-u eman uzere asude hal olmagla 
gelub her biri yerlu yerine mutemekkin olub senlenub, ehali-i vilayeti mezbure zikr olan hali ve harab 
zaviyeler ihya olunmasi labud ve lazimdir, memalik-i mahrusaya dahi intifa'i vardir deyu rica 
eyledukleri baisden, vuku uzere der-i devlet nisaba arz olundukta padisahimiz e'azallahu ensaruhu 
hazretlerinin hayrat-i amme mey-i tammesi olub bazi evvelden harab ve yebab olub giruihyasi lazim 
olan uraya ve bazi mahuf derbendlerde ber karan ihyasi kabud olan mahallelerde zaviyeler vaz idub 
evkafini hullide mulkunu kibelinden her hangi karyede vaki olmus ise mahsulunden birer giftlik tayin 
ve takdir idesin diyu emrolunmagin ber muteb-i emr-i munif lazim olan mahaller de bazi ihya ve bazi 
ihdas zaviyeler vaz olunub sebt olundu (istanbul Basvekalet Arsivi 917 numarah defter). Bu kanunu 
butunu yakinda nesredilmis bulunacak olan "Osmanli imparatorlugunda, XV. ve XVI. asirlarda, ziraT 
ekonominin hukuki ve mali esaslan isimli itabimizm birinci cildinde XX. numarah kanun olarak 
mevcuttur. 5 sf. 74). 

31 iktisat Fakultesi Mecmuasinda nesredilmekte olan "Osmanli imparatorlugu'nda buyuk 
nufus ve arazi tahrihleri ve hakana muhsus istatistik defterleri isimli etudumuze bakiniz (cild II. ). 

32 Hukuk Fakultesi Mecmuasinda (1940 senesi, VI. Cildin birinci sayisinda) nesredilmis olan 
"Evladlik vakflar" baslikli yazimiza bakiniz. 

33 iktisad Fakultesi Mecmuasimn 1. 2 ve 4. Sayilannda gikmis olan "Osmanli 
imparatorlugunda toprak isgiliginin organizasyonu sekilleri: 1, kulluklar ve ortakgi kullar" baslikli 
makalelerinize ve bunlar iginde bilhassa 47 numarah notun bulundugu yere ve XXXV numarah kayda 
bakiniz. 

34 Zaviyelerinden propagandasi bakimindan oynamis bulunduklan rolun buyuk olmasi lazim 
gelir. Cahil halk yiginlan igin azizlerin mezarlanna, onlann metrukatina ve kerametlerine inanmak 
daha basit ve kolay anlasilabilir bir din teskil etmektedir. Bu sebeple, bahsettigimiz zaviyelerdeki dini 
hayat kolayca evliya perestlik sekline girmis bulundugundan halk arasinda buyuk bir tesir icra edecek 
vaziyettedir. 

Diger taraftan, bahse mevzuu zaviyeleri kuran veya idare eden dervisler gok defa yerli 
Hiristiyanlan temsil kabiliyeti dikkate sayan bir derecede buyuk bir takim dini cereyanlann ve 
tarikatlerin mumessilleridirler. Bu tarikatlerin ekserisinde bilahare Bektasilikte oldugu gibi islam dini 
yerli halk tarafindan benimsenebilmek igin lazim gelen butun kolayhklan ihtiva eden bir sekle girmis 
munevver, musamahakar ve telifci bir mahiyet alarak bazan yerli ayin ve itikatlan da 
benimseyebilmistir. Butun insanlann kardesligi, ise ve vicdan temizligine nazaran dini ayin ve ibadet 

277 



sahasindaki sekilciligin kiymetsizligi gibi, her dervishane diJsuncede gizli bir sekilde mevcut bulunan 
fikirler, dini kaynasmayi buyuk nispette kolaylastiryordu. Hasluck'a nazaran, islamiyetin ehl-i sunnet 
haricinden kalan bu ulzastinci ve munis sekillerinin tesiri altinda cahil Hiristiyanlann din degistirmeleri 
pek kolay olmus ve bu suretle fatih bir irk veya misyoner teskilatina malik bir ruhban sinifi tarafindan 
ecnebi memleketlere getirilen bir din, ikna ve intibak kuvvetile, kendisini yerli ayinler uzerine ilave ve 
ilzam etmistir. Bu suretle dini kaynasmayi mumkun kilarak Hiristiyanlar igin islamligi kolayca kabul 
edilir bir sekle sokmak hususunda Bektasiligin ne suretle gahstigim gostermek isterken Hasluck'un iki 
tarafh ziyaretgahlar hakkinda vermis oldugu malumat da dikkate sayandir. Bektasiler ve onlardan 
evvel diger tarikatler bu nevi tekke ve ziyaretgahlarda yatan Musluman evliyanin mezannda bir de 
Hiristiyan aziz, bulundugunu veya eski Hiristiyan azizin gizlice Muslumanhgi kabul etmis bulundugunu 
ileri surerek turbeleri her iki din salikleri igin ziyaret edilebilir bir hale sokmuslar ve bu istirakten 
kendileri igin buyuk faydalar ummuslardir (sf. 53, 62). Boylece Hasluck'a gore, Selguk hanedanin 
cismani ve Mevlevi dervislerinin ruhani merkezi olan Konya da, ayni suretle gerek Hiristiyan ve gerek 
Muslumanlar tarafindan hig bir vicdani endise olmaksizin ziyaret edilen dort peristisgah vardi, y bu 
gibi imkanlarla Konya sultanlan zamanmda Hiristiyanhk ve islamhk birbirine yaklasiyor ve 
kaynasiyordu. Orta zaman Anadolusu'nun gayri mutecanis ahalisi arasinda bir kaynasma zemini 
hazirlayan bu nevidini cereyanlar, sultanlar igin siyasi bakimdan, Mevleviler igin ise felsefi gorusten 
arzuya sayandi ve bu ihtiyaca cevap vermek igin dogmusa benziyorlardi. XV. asirdaki §eyh 
Bedruddin isyaninin muharrik kuvveti de temsil ettigi fikirlerin bu nevi bir dini kaynasma ihtiyacinin 
hazirladigi bir zemin uzerinde kolaylikla yayilabilirl bir mahiyette olmalanndan geliyordu. (sf. 141). 

35 Bu zaviyelere ugrayan yolcular orada herkese agik bir misafirhane, yatacak yer ve yiyecek 
bulunabilmektedir. Hatta bunlardan bazilannda mevcut kazan ve tepsilerin adedi hig olmazsa ayin ve 
bayram gunlerinde buyuk miktarda yemek dagitildigini isbat etmektedir. Mesela, Haskoyun koylerinde 
Yagmur Oglu Hasan Baba zaviyesinde 16 kazan, 37 tepsi ve 16 bakrag vardir ve senede 350 kadar 
adak koyun kesilmektedir. (96). Qirmende Hizir baba zaviyesinde sekiz kazan, 16 tepsi vardir. Diger 
bir goklannda gerek yemek takimlan gerek hah, yatak ve yorgan goktur. 63 numarada kayith bulunan 
Ahi Ana zaviyesinin esyalanna da bakmiz. 



278 



Balkanlar'da Osmanh Hakimiyeti ve iskan Siyaseti / Dog. Dr. Mehmet 
inba§i [s. 154-164] 

Ataturk Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Giris 

Anadolu'da Selguklu Devleti'nin yikilmasiyla birlikte, kurulan beylikler arasinda futuhat alanina 
yakin bir yerde kurulan ve Anadolu'daki Mogol baskisi sebebiyle Turkmenlerin yogun sekilde iskanina 
maruz kalan Osmanh Devleti, XIV. yuzyihn ikinci yansindan itibaren en onemli faaliyet sahasi olarak 
Balkanlar'i segmistir. Yuzyihn sonlanna dogru, Bulgaristan'in iglerine ve Makedonya'ya kadar pek gok 
yer Turk hakimiyeti altina girmistir. Bu gahsmada, bolgedeki Turk fetihlerinin gelisme asamalan, 
fetihten sonraki iskan politikasi ve XVI. yuzyil sonuna kadar ki idari yapi ile Turk halkimn durumu 
hakkinda bilgi verilecektir. 

Balkanlar ve Anadolu 

Anadolu Selguklu Devleti'nin Mogol baskisi altmda kalmasi, hudut bolgelerinde bulunan ug 
beylerine daha serbest hareket etme imkam saglamisti. Bunlardan birisi olan ve Karacadag, Sogut, 
Domanig havalisinde faaliyet gosteren Kayi Asireti'nin reisi olan Osman Bey, kisa surede mustakil 
olarak hareket etmeye baslamisti. Faaliyet sahasi olarak Bizans'in Bithynia'daki topraklanni kendisine 
hedef segen Osman Bey, elde etmis oldugu bolgelerde kendi adini tasiyacak olan beyligini kurmus ve 
kisa surede bu devletin aleyhine topraklanni genisletmisti. 

XIV. yuzyihn baslannda, Osmanlilann buyuk bir gug olarak ortaya gikisi, Anadolu tarihinin 
onemli olaylanndan birisidir. Avrupa'daki Osmanh olgusunu ortaya gikaran en onemli olay, 1204'te IV. 
Hagh Seferi'nin Kudus'e degil de istanbul'a olmasiydi. Bizans'in baskentinde Latin hakimiyeti 
kurulduktan sonra, Mora'daki Bizans topraklan onlann arasinda paylastinldi. imparator VIM. 
Paleologos, 1261'de Konstantinopolis ve Bizans'i ele gegirinceye kadar Trakya, Makedonya ve 
Teselya'da bulunan Latin beylikleri hakimiyetlerini surdurmuslerdir. Daha sonra XIV. yuzyilda 
meydana gelen olaylar, Kuzey Balkanlar'da, Arnavutluk ve bati Mora'da kuguk beylikler ortaya gikardi. 
Bunlar igerisinde en onemlisi sadece Sirbistan'i degil Makedonya'nin buyuk bir kismini, Trakya, 
Arnavutluk ve Epir'e kadar bir gok yeri hakimiyeti altina alan Sirp imparatoru Stephan Dusan idi. Onun 
olumu ile ulkesi, Vukasin ve Uglyesa arasinda paylasilmisti. Ayni durum Bulgaristan ve Tuna 
bolgesinde de meydana geldi. Bizans ise, zaten buyuk bir gekisme ve saltanat mucadelesi ile mesgul 
idi. Nitekim bu hususla ilgili olarak gagdas muelliflerden Nikephoros Gregoras, "Bizans imparatorlugu 
dogu bolgesini gormezlikten geldigi igin, Bithynia bolgesindeki bir gok sehir ve bolge, Turklerin eline 
gegti" demektedir.1 



279 



Bu sirada Osmanhlarin bolgede bir gug olarak ortaya gikmasinda, dis sartlar bakimmdan onemli 
gelismeler meydana gelmistir. Bunlar; iran ve Anadolu'da hakim Mogol ilhanh Devleti'nin gokusu, 
Turkmen beyliklerinin yukselisi, Latin koloni devletlerinin 1204-1320 doneminde siyasi-ekonomik 
baskisi sonucu Bizans'in goku§u ve Rumlar arasinda Kantakuzenos gibi Turklerle isbirligi yapmak 
isteyenlerin ortaya gikmasi, Bizans'taki saltanat mucadelesi, 1396'ya kadar bati Hiristiyan aleminde 
Hagli seferi organizasyonunun yapilamamasi, Bati Anadolu'daki Turkmen beyliklerinin ozellikle 
Aydinogullan Beyligi'nin yukselisi ve Orhan ile temasa gegmesi, Balkanlar'da Sirp ve Bulgar 
Devletlerinin pargalanmasi ve Osmanhlarin 1352'den itibaren Venedik ve Latinlere karsi Cenevizlilerle 
ittifak kurmalandir.2 

Ozellikle Mogol etkisinin gok az hissedildigi Antalya-Sinop hattinin, baska bir ifadeyle 
Kizihrmak'in batismdaki bolgede bulunan ve Anadolu Selguklu Devleti'nin etkisini kaybetmesiyle 
filizlenen Turkmen beylikleri iginde, Osmanhlarin mustesna bir yeri vardir. Nitekim futuhat bolgesine 
agik olmasi nedeniyle, Anadolu'da bulunan gaziler, oncelikle gegimlerini temin etmek, arkasindan 
gaza hareketlerinde bulunmak maksadiyla, Marmara ug bolgesine yogun bir sekilde gog etmeye 
basladilar. Bu durum yeni fetih bolgeleri aramalanna sebep olmustur. 

Rumeli'ye Gegis ve ilk Fetihler 

Osmanh kuvvetleri, ilk defa 1321'de Mudanya'yi aldiktan sonra, Marmara Denizi kiyilanna 
ulasarak Rumeli ile karsi karsiya gelmislerdir.3 Zaman zaman da Bizans'i tazyik maksadiyla kuguk 
gruplar halinde Rumeli'ye gegis yapmalan, Turklerin Rumeli'yi gormelerine ve tanimalanna imkan 
saglamistir.4 

1341 yihnda Bizans imparatoru III. Andronikos'un vefati ile tahta gegecek olan oglu V. lonnes 
Paleologos'un gok kuguk yasta olmasi sebebiyle, kendisine vasi olarak tayin edilen Domestik 
Kantakuzenos, kisa bir sure sonra iktidan ele gegirebilmek igin faaliyete girismisti. Kantakuzenos ile 
mesru varis lonnes arasinda baslayan saltanat mucadelesinden Turkmen beylikleri, ozellikle de 
Osmanh Beyligi istifade etmistir. Cesitli beyliklere mensup Turkler, parah asker veya muttefik sifatiyla 
Bizans'in saltanat mucadelesinde tarn anlamiyla taraf oldular. Kantakuzenos, once Aydinoglu Umur 
Bey, onun da tavsiyesi uzerine Orhan Bey ile temasa gegerek rakiplerine karsi ustunluk elde etmistir. 
Orhan Bey ile olan bu dostluk ve ittifak, Kantakuzenos'un kizi Theodora ile evlenmesiyle daha da 
artmistir.5 1345 bahanndan beri Osmanhlar, Kantakuzenos'un muttefiki olarak Balkanlar'da faaliyette 
bulunmaya baslamislardir. Bu donemde Karesi Beyligi'nde meydana gelen ig kansikhklardan istifade 
eden Orhan Bey, bu mucadeleye mudahale etmistir. Boylece 1345'te Karesi Beyligi'nin ilhaki, 
Osmanh Devleti'ne Edremit Korfezi ve Kapidagi arasindaki bolgeyi kazandinnca da, Osmanhlar 
Rumeli topraklan ile karsi karsiya gelmislerdir. Ayni zamanda Karesi Beyligi'nin ilhakinm Osmanhlarin 
Rumeliye gegisini hizlandirdigi, hatta onlann Rumeli'de gun gegtikge ilerleyecek futuhatlanna onemli 
bir zemin hazirladigi gorulmektedir. Suleyman Pasa, Rumeliye gegisin gerek hazirhk safhasinda 
gerekse sefer sirasinda Karesi Beyligi umerasindan olup, Osmanh kaynaklannda Aclan Bey'in 

280 



hizmetinde bulunduklan belirtilen Ece Bey, Fazil Bey, Evrenos Bey ve Haci ilbeyi gibi beylerin yardim 
ve desteklerini g6rmu§tur.6 

Osmanlilann Balkanlar'daki devletlerle iliskileri, 1340'h yillara kadar dayanmaktadir. Bu tarihte 
Bizans imparatoru'na rakip olarak gikan Sirp Krah Stephan Dusan, Makedonya'yi elde ettikten sonra 
istanbul'u ele gegirmek igin Orhan Bey'e bir heyet gondererek anlasma teklifinde bulunmustu.7 Orhan 
Bey, menfaatlerine ters dustugij igin bunu dikkate almamisti. Bizans'taki taht mucadeleleri sirasinda 
Stephan Dusan, gikarlanna uygun olarak Bizans imparatoru V. Paleologos'u, Osmanlilar ise 
belirtildigi uzere, tahti elde etmek isteyen Kantakuzenos'u desteklemislerdir. Boylece 1352'de 
Rumeli'ye adim atan Osmanlilar, Bizans'in iginde bulundugu durumdan istifade ile kisa surede 
bolgedeki faaliyetlerini genislettiler.8 Gelibolu Yanmadasi'nda sehirlerin etrafindaki kirsal bolgelere 
yerlesen Turk kuvvetlerinin basinda bulunan Suleyman Pasa ile ilgili olarak Gregoras, "Bir Osmanh 
kolonisinde bulunuyormus veya kendi 6z yurdunda imis gibi davraniyordu" demektedir.9 Ayni yil 
igerisinde, Cenevizliler Turk birliklerini gemileriyle Avrupa'ya tasidilar. Ekim 1352'de Turkler, 
Edirne'nin guneyindeki Pythion'da Sirplan yenilgiye ugrattilar. Bu sirada Kantakuzenos'un kuvvetleri 
arasinda Katalanlar ile birlikte Turkler de vardi. Orhan Bey ile Cenevizliler arasinda yapilan 
antlasmayi, Kantakuzenos da kabul etmek zorunda kaldi.10 Osmanlilann destegi ile bu savasi 
kazanan Kantakuzenos, tahti elde etmistir. Bu hadiseden sonra Sirplar, Osmanlilara karsi bir Hagh 
Seferi tesebbusune girismisler, ancak 1355'de Krai Dusan'in olumu, bu faaliyeti sonugsuz 
birakmistir.11 Boylece Kantakuzenos, kendisine bagli olmadigina kanaat ettigi sehirleri gozetmek ya 
da Bulgarlar ile Sirplan tehdit etmek igin Turk birliklerini kullanmaya devam etti.1 2 

Kantakuzenos, Orhan Gazi'nin bu yardimlanna karsihk Rumeli'de bir us olarak Cimpe, Qimbi 
(Cinbi)/ Tsympe Kalesi ve civanni Osmanlilara verdi.13 Boylece 1352'de Kantakuzenos'un muttefiki 
olarak Cimpe Kalesi'ne yerlesen Suleyman Pasa, burasini Balkanlar'da yayilma igin onemli bir 
koprubasi olarak teskilatlandirdi. Anadolu'dan getirttigi kuvvetleri yerlestirdi ve boylece Osmanh 
Rumelisi'nin gekirdegi kurulmus oldu.14 

Osmanh kuvvetlerinin Cimpe Kalesi'ne yerlesmesinden sonra, 1-2 Mart 1354'te meydana gelen 
depremde, surlan yikilan Gelibolu Kalesi ile etraftaki kasaba ve koyler, Turk kuvvetleri tarafindan 
fethedildi.15 Kisa surede Suleyman Pasa, Anadolu'dan getirttigi kuvvetleri, bosalan bu yerlere iskan 
ederek Gelibolu'da onemli bir askeri us olusturdu.16 Gelibolu'nun fethinden sonra Suleyman Pasa, 
Rumeli'de sag, orta ve sol kolda olmak uzere uglarteskil ederek, fetih hareketlerini organize etmistir. 

Kantakuzenos, bu Turk ilerlemesi karsisinda, Orhan Bey'e haber gondererek elde ettigi yerleri 
para karsiliginda iade etmesini teklif etti. Aynca kendisi ile izmit'te gorusmek istedigini bildirdi. Orhan 
Bey ise, kendisine ittifak karsihgi verilmis olan Cimpe Kalesi'ni on bin altin karsiliginda iade 
edebilecegini, ancak Gelibolu ve diger kalelerin kendi kuvvetleri tarafindan fethedildigini, bu sebeple 
de iadesinin mumkun olmadigini bildirdi. Bu sirada Suleyman Pasa, Malkara, ipsala ve Vize taraflanni 
ele gegirdi.1 7 1357'de Suleyman Pasa'nin vefati, Rumeli futuhatini bir muddet yavaslatmis ise de, 

281 



Orhan Bey'in diger oglu Sehzade Murad ve Karesi beylerinden Evrenos ve Haci ilbeyi gibi 
komutanlann gayretleri neticesinde, yeniden hiz kazanmistir. Ancak erken donem Osmanh 
Vekayinameleri, Rumeli'deki fetihlerde Karesi Turklerinin etkisinden ziyade, Suleyman Bey'in 
kabiliyetleri uzerinde durmaktadirlar.18 

Balkan Fetihlerinin Gelismesi 

Sultan I. Murad'in saltanatinin ilk yillannda Edirne, 1361'de fethedildikten 4 yil sonra da devlet 
merkezi buraya nakledilmistir.19 Osmanh hukumdari, Merig Vadisi boyunca hareketle 1363'de 
Filibe'yi zaptetmis ve Bizans'i nufuzu altina almisti.20 Edirne'nin fethinden sonra uglarda biriken 
Turkmenlerin Rumeli'ye gegisleri hizlandinldi.21 Balkanlar'daki Turk ilerlemesine karsi Bizans, 
Papadan yardim istemis ve 5 Aralik 1366'da Katolik ve Ortodoks kiliselerinin birlestirilmesi ile bir Hagh 
Seferi duzenleme tesebbusune girismis, fakat bundan bir netice elde edilememistir. 26 EEylul 1371'de 
meydana gelen ve II. Merig ya da Cernomen denilen muharebede, Sirp krah ve muttefikleri, 
Osmanlilar tarafindan maglup edilerek Vukasin ile Uglyesa 6ldurulmustu.22 Cirmen Zaferi'nden sonra 
Bati Trakya'nin, muteakiben Makedonya'nin zapti da mumkun olmustur. Buna karsihk Macar Krah 
Layos, Osmanhlara karsi bir Hagh Seferi duzenleme arzusunu agikga belirtmesine ragmen bunu, 
Bulgaristan ve diger Hiristiyan devletleri aleyhine olarak topraklanni genisletme maksadiyla kullanmak 
istediginden, sonug ahnamamistir. 1371 'den itibaren Osmanh tehdidi, bati igin tehlikeli bir boyut aldi. 
Bati Hiristiyan dunyasmda papanin onculijgunde, bir Hagh Seferi duzenlemek igin pek gok gorusme 
ve pazarhklara ragmen neticesiz kalmistir.23 

Evrenos Bey ve Halil Hayreddin Pasa'nm basanlanndan sonra, Vardar Nehri vadileri Osmanh 
kuvvetlerine agilmis ve Vardar'in dogusu Osmanh hakimiyetine girmistir. 1372'de Kostendil, 1380'de 
Vardar'in sol sahilindeki istip, 1382'de Manastir ve Pirlepe ve 1385'te de Ohri fethedildi.24 Bulgaristan 
taraflannda da 1385'de Sofya, 1386'da Nis'in fethinden sonra artan Turk baskismi onlemek igin bu 
donemde Sirp Devleti'ni yeniden kuvvetlendiren Lazar, harekete gegerek Plosnik'de onemli bir Turk 
kuvvetini maglup etti.25 1389'a gelindiginde bile, Osmanh tehdidinin ciddiyetinin farkina varmalanna 
ragmen Bati Hiristiyan alemi, sorunlan ve ticari kaygilan ile fazlasiyla mesgul, kendi aralannda 
bolunmus durumdaydilar.26 Buna ragmen Plosnik basansi, Balkan devletlerini umitlendirmistir. Bu 
sebeple Sirp ve Arnavutlann gogunlukta oldugu Balkan devletlerinden olusan bir ittifak kurulmustu.27 

Sultan I. Murad, ordusunun basinda ihtiman, Sofya, Kostendil, Kratova yoluyla Pristine'ye 
hareket edip, oncu kuvvetlerin komutanhgina, Gazi Evrenos Bey ile Pasa Yigit Bey'i tayin etmistir.28 
Oncu kuvvetlerini muteakiben esas Osmanh Ordusu da Pristine'nin hemen guneyindeki Kosova'ya 
gelerek dusman karsisinda tertibat aldi.29 Tarihlere I. Kosova (Kosovo-Polje) Savasi olarak gegen bu 
harpte, Osmanh Ordusu buyuk bir zafer kazanarak Sirp Krah ile muttefiklerini maglup etmistir.30 
Sultan Murad, savas sonunda muharebe alanmi gezerken, padisaha bir elgi gibi yaklasan Milos Obilig 
adinda bir Sirph tarafindan sehit edilmistir.31 



282 



Sultan I. Murad'in sehadetinden sonra, Osmanh tahtina oglu Yildinm Bayezid gegmistir. 
Kazanilan bu zaferden sonra baslayan ve Guney Balkanlarda genisleyen Turk fetihleri, Makedonya, 
Sirbistan, Arnavutluk ve Bosna'ya kadar uzanmistir.32 Yildinm Bayezid, 1390 yihnin bahannda 
Timurtas Pasa'yi Lazar ilinin zaptina gonderdi. Ayni zamanda Evrenos ve Pasa Yigit Beyler de 
bolgede fetih yapmakla gorevlendirildi.33 Bu hususda HadTdT'de manzum bir kayit bulunmaktadir. 
Buna gore; 

"Cuius eyledi tahta Yildinm Han 

Atasinin yirinde oldu sultan 

Karatova gumus madenlerini 

Cevahir toptolu mahzenlerini 

Pasa Yigit Beyi Uskup'e saldi 

Vidin etrafini Firuz Bey aldi" 

seklinde bilgiler yer almaktadir.34 

Burada da belirtildigi gibi Oskup, Yildinm Bayezid zamaninda Pasa Yigit Bey tarafindan 
fethedilmistir. Osmanh muellifleri fetih hadisesinden bahsetmekle beraber, fethin tarn olarak tarihini 
vermemektedirler. Batih muellifler ise, sehrin fethini 6 Ocak 1392 olarak gostermektedirler.35 

Bati Hiristiyan aleminde, Balkanlar'daki Turk ilerlemesine karsihk, 1396'da yeni bir hareket 
meydana gelmistir. Ancak 1396'da Nigbolu'da meydana gelen savasta, Osmanhlann galip gelmesine 
ragmen, Konstantinopolis uzerindeki baski gegici bir sure igin kaldinlmis oldu. Osmanhlar, 1402 
Ankara Savasi'nda Timur'a karsi koyamayarak maglup oldular. Bu sirada Venedik ve Ceneviz 
gemileri, kalan Turk kuvvetlerini Avrupa'ya tasiyarak guvenliklerini sagladilar. 1403'te de, Bayezid'in 
oglu Suleyman Qelebi ile ittifak kurmaktan ve onu desteklemekten geri kalmadilar. Latinlerin ve 
Hiristiyan aleminin duyarsizligmdan yakinan Luttrell bu durumu, "Verilen tavizlerin ardindan Latinler, 
Osmanlilan levanten dunyasinin ayrilmaz bir pargasi olarak gormeye basladilar ve onu surekli 
koruma yolunu segtiler" seklinde ifade etmektedir.36 Luttrell'in bu sekildeki ifadesine ragmen, 
Osmanhlann elde ettikleri arazinin stratejik konumu, Canakkale Bogazi'na hakim olmalan ve 
Karadeniz'e agilan ticaret kolonilerini kontrol etmeleri sebebiyle, Avrupah Hiristiyan devletler ozellikle 
de, italyan devletlerinden Venedik ve Ceneviz, ticari menfaatlerini, gogu defa kurulacak bir Hagh 
ittifakina tercih etmislerdir. Bu durum, Osmanhlann lehine birgelisme olmustur. 

Osmanhlar, Balkanlar'da ug koldan ilerlemelerini devam ettirdiler. Guneyde Arnavutluk ve 
Adriyatik kiyilanna, Yunanistan ve Selanik'e, kuzeyde Bulgaristan ve Sirbistan uzerinden Belgrad'a 



283 



kadar ulastilar. Balkanlar'in fethi, XIV. yuzyil ortalanndan yuzyil sonuna kadar gok kisa bir surede 
gergeklesti. Sayet Timurtehlikesi ortaya gikmasaydi, Balkanlar'in fethi gok daha gabuk olacakti.37 

Qelebi Mehmed zamaninda (1413-1421) Balkanlar'da yapilan fetihlerde bir duraklama 
olmasina ragmen, Sultan II. Murad, tekrar bu hususa agirlik vermistir. Sirbistan, Arnavutluk ve 
Macaristan ile olan mucadeleler neticesinde pek gok basanlar elde edilmistir. Bizans'in ikinci buyuk 
bir kenti olan Selanik bu sirada fethedilmistir. Varna ve II. Kosova zaferleri ile artik Osmanlilar, 
Balkanlar'in en buyuk hakimi olmuslardi. Fatih'in (1451-1481) Bizans'in merkezi olan istanbul'u 
1453'te fethetmesi, kendisini Bizans'in mesru varisi ilan edip onceki Bizans topraklanni ele gegirmek 
igin faaliyete gegmesi, Balkanlar'daki hakimiyeti daha da kuvvetlendirilmistir. Mora, Bosna, 
Arnavutluk, Ege adalan ve hatta Belgrad'in muhasarasina kadar uzanan fetih hareketi, Fatih'in son 
donemlerinde Pulya seferi ile italya'ya uzanmistir. II. Bayezid'in (1481-1512) Bogdan seferi ile 
Osmanh hakimiyeti Romanya'ya kadar ulasirken, Modon ve Koron'un ele gegirilmesi ile Mora'nin fethi 
tamamlanmistir. 

Avrupa'daki Osmanh hakimiyeti, Kanuni Sultan Suleyman'in saltanati zamaninda (1520-1566) 
Rodos ve Belgrad'in fethi ile baslamis, Macaristan'in hakimiyet altina ahnmasi, Viyana ve Malta 
muhasaralanna kadar gok genis bir yelpazede devam etmistir. XVI. yuzyihn sonuna kadar diger 
hukumdarlar zamaninda kuguk gapli da olsa bazi basanlar elde edilmistir. 

Rumeli'nin iskani 

Orhan Bey zamaninda Rumeli'de baslayan futuhat hareketi, Osmanlilann kuracaklan 
imparatorluk igin en onemli olaydir. Nitekim Osmanh imparatorlugu bir Balkan imparatorlugu olarak 
dogdu ve gelisti.38 Turklerin Balkanlar'a gegisi ile ilgili olarak kaynaklarda verilen bilgiler, gunumuz 
tarihgileri tarafindan gesitli sekillerde yorumlanmaktadir. Bunun sebebi, birincil kaynaklarm 
olmamasidir. inalcik'in da belirttigi gibi, bu konuda yorum yapabilmek igin Asikpasazade'nin gok iyi bir 
sekilde irdelenmesi ve bunun uzerine, Bizans kaynaklannin da konularak toponomi arastirmasi 
yapilmasi gerekmektedir.39 Bu hususta Ortayh; "Colin Imber'in Rumeli'ye gegisle ilgili soyledikleri 
seyin bilimsel bir dayanagi yoktur. Qunku gergekle iliskisi olmadigini tespit igin, hakikaten gergegi 
nakleden verileri bulmaniz lazimdir. Oysa Colin Imber, o sahayi gezmemistir. Yani vekayinamelerdeki 
nakilleri, donemleri sinayacak bir saha arastirmasi yapmamistir. Yapildikga bazi seylerin dogru 
oldugu anlasihyor. Yani Halil Bey'in ve obur geng arkadaslann yaptigi toponomi arastirmalanndan 
vekayinamelerin bazi anlattiklannin gergek oldugu anlasihyor... Rumeli'ye gegisle ilgili olarak 
kaynaklarda yer alan olay, menkibedir. Bunun da yasatilmasi gerekir. Qunku menkibe, milletlerin 
tarihinde hos seylerdir... Yapilan arastirmalar, Rumeli'ye gegisin higte kolay olmadigini, bir dizi 
olaylara ihtiyag duyuldugunu, italyan sehirleri ile Bizans'taki ig kansikhklar sonucu gergeklestigini, 
ustelik Gelibolu'da bir depremin lazim geldigini biliyoruz." seklinde, Rumeli'ye gegisle ilgili olarak 
sarkiyatgilann yaptiklan tenkitlere cevap vermektedir.40 



284 



Osmanhlar, yeni fethedilen yerlerin guvenligini saglamak amaciyla iyi hazirlanmis bir iskan ve 
toplu surgun yontemi kullanmislardir. Basibos gogebeler, ya da bir koyun ve kasabanin sorunlu halki, 
imparatorlugun uzak bir bolgesine kaydinlirdi. Fetihlerin devam ettigi ilk yillarda Osmanlilar, 
Anadolu'nun her tarafindan akin akin kendi topraklanna gelen Musluman Turk halkin, Balkanlar'a 
gonullu gogunu surekli tesvik etmistir. Nufus fazlasini yerlestirme amacinin yam sira, askeri ve mali 
sartlar da, bu iskan politikasim zorunlu kiliyordu. Ordunun buyuk bir kismini azab ve yaya adlanyla, 
sehirlerden ve koylerden askere alinan Turklerin olusturdugu Osmanli Devleti'nin ilk donemlerinde, 
Turk nufusun askeri agidan buyuk bir onem tasidigi muhakkaktir.41 

Suleyman Pasa'nm Gelibolu'ya yerlesmesinden sonra, fethettigi yerlerde emniyeti temin etmek 
maksadiyla Anadolu'dan Turkmenler getirterek iskan ettirdigi bilinmektedir. Bununla ilgili olarak 
kaynaklarda benzerlik arzetmekle birlikte pek gok kayit bulunmaktadir. Bu kaynaklardan ilki olan 
Asikpasazade'de;"Gaziler gegdi kafir mulkune hosNice kafir sarayi etdiler bosCun Rumiline gegdi 
Musulman...Atasi Orhan Gazi'ye haber gonderdi kim devletinle himmetinle Rum-ili feth olunmaga 
sebeb olundi. Kafirler gayet zebundur. imdT soyle ma'lum ola kim, bu tarafdan feth olunan hisarlara 
vilayetlere ehl-i islamdan gok adem gerekdir. Bu feth olan hisarlar igun igine komaga ve hem yarar 
gaziler gonderin. Orhan Gazi dahi kabul etdi. Vilayetine goger Arab evleri gelmis idi. Anlan surdi Rum- 
iline gegirdi. Birinci zaman Geliboh nevahisine sakin oldilar. . .", seklinde yer alan kayitlardan 
Suleyman Pasa'nm iskan faaliyeti hakkinda bilgi edinmek mumkundijr.42 

Benzer bilgiler diger kaynaklarda da yer almaktadir. Bunlardan HadTdi'de; 

"...Bir iki gun iginde dasinub er 

iki binden ziyade gegdi lesger, 

... Hem alduk Rumeli'nin ug hisann 

Tektur -tagi, Geliboh diyann, 

Gaza igun bize lesger gerekdur 

Hisann hifzi igun er gerektur..." 

seklinde manzum bir kayit yer almaktadir.43 

Aym sekilde NesrT'de de; "...Suleyman Pasa Rum-ili'ne gegti, evvel atasi Orhan Gazi'ye haber 
gonderdi kim devletli sultammin himmetiyle Rum-ilini fethetmeye sebep olundu. Kuffann gayrette 
zebunlugu vardir dedi. Ve bu tarafta feth olan hisarlarda konmaga gok adem gerek. Lutf edip yarar 
yoldas gonderesiz dedi. Orhan Gazi dahT bu sozu isitip ferahnak oldu. Karesi vilayetinde goger arab 
olurdu. Goger evlerle gelmislerdi. Anda olurlardi. Anlan Orhan Gazi surup, Rum-iline gegirdi. Bir 
zaman Gelibolu nevahisinde sakin oldular... Yevmen fe-yevmen durmadan feth iginde oldular. Ve bu 

285 



taraftan Karesi vilayetinin halki dahi gelir oldular ve gelenler yurt tutup gazaya mesgul oldular..." 
seklinde yeralan kayit, Asikpasazade'nin verdigi bilgilerle hemen hemen aynidir.44 

Diger kaynaklardan Lutfi Pasa,45 Anonim Tevarih-i Al-i Osman46 ve Katip Celebi'de47 de 
benzer bilgiler yer almaktadir. Suleyman Pasa'nin 1357'de vefatmdan hemen sonra da, Rumeli'ye 
gog devam etmis, Rumeli'deki ug guglenmi§tir. Orhan Bey'in oglu Suleyman igin Bolayir'da yaptirdigi 
imarete ait 1360 tarihli vakfiyede, bu bolgede Turkge adlar tasiyan bir gok koy ve giftligin kuruldugu 
gorulmektedir. Yunan kaynaklan da bu gogu dogrulamaktadir.48 

Osmanh Devleti, Rumeli'de ilk futdhata basladigi andan itibaren ele gegirdigi sehir ve koylerde 
sistemli bir iskan politikasi takip etmistir.49 Osmanh fetihleri devam ettigi surece kirsal yorede 
yasayan Hiristiyan halk, Balkanlar'in daha ig bolgelerine ve daghk kesimlerine dogru hareket 
etmislerdir.50 Futuhat sirasinda koy ve kasabalanni terk ederek baska bolgelere kaganlann yerlerine, 
Anadolu'dan buyuk olgude Turkmen unsuru nakledilmistir.51 Bu gog harekati daha ziyade 
Bulgaristan'a dogru olmustur. Koylu nufusunu aynntih olarak veren mufassal tahrir defterlerinde, 
Dogu Balkanlar'da, Varna'dan Tuna'ya kadar uzanan bolgede yoruk koylerini, yerli Hiristiyan Bulgar 
koylerinden ayirt etmek kolaydir. Her seyden evvel ash Anadolulu olan Turk koylerinde, koy adlan, 
baba-ogul adlan, Musluman-Turk adlandir ve bu koyler, yerli Hiristiyan-Bulgar koylerine gore 
genellikle daha ufak ve fakir koylerdir. Bulgar koylerinde birkag Musluman haneye rastlanmaktadir. 
Bunlann islamiyeti yeni kabul eden yerli Bulgarlar oldugu, baba admin Abdullah yazilmasi ile 
anlasilmaktadir. Genel olarak Musluman olan Bulgarlar, yine kendi koylerinde yasamaktadirlar.52 
Turklerin bolgeye gogleri ve yerlesmesi, Balkanlar'in nufus ve ekonomik sartlan sebebiyle hizh bir 
sekilde gelismistir.53 

Osmanh imparatorlugu'nda devletin gelirlerini artirmak amaciyla ve eski bir idarecilik ananesinin 
tecrubelerine dayanan basit ve pratik usullerle reayayi, en verimli sahalarda ve rasyonel bir sekilde 
gahstirmak maksadiyla yapilan tehcir ve iskanlann yaninda, yeni fethedilen harap bir memleketi 
senlendirmek, askerT sevkiyati ve erzak tedarikini kolaylastiracak sekilde, yollar boyunca koyler ve 
kasabalar kurarak nakliyat ve seyahati teskilatlandirmak ve nihayet yabanci bir memlekette diger 
dusman unsurlar arasina yerlestirecek Turk ve Musluman muhacirler ile, siyasT ve askerT emniyeti 
saglamak gibi gayeler ile de, devletin surgun usulune sik sik muracaat ettigi gorulmektedir. Rumeli'nin 
iskani hususunda ahnmis olan tedbirlerin iginde en dikkati gekeni, bu bolgeye daha ilk gunlerden 
itibaren kulliyetli konar-goger unsurlann aktanlmis olmasidir.54 

Osmanhlar, Balkanlar'a nakletmis olduklan bu gruplarla, yakindan ilgilenmislerdir. Eski Osmanh 
kroniklerine gore, Suleyman Pasa tarafindan Gelibolu ve havalisine yerlestirilen Turkmenler daha 
ziyade Karesi bolgesinden getirilmistir.55 Balkanlar'a adim atan Osmanhlann hizh bir sekilde 
ilerlemesini kolaylastiran sebep, cografi oldugu kadar siyasi olaylardi. 



286 



Tuna vadisi boyunca Osmanhlarin ilerlemesi kolay olmus ve kisa surede Eflak ve Moldovya'ya 
kadar fetihler uzanmistir. Bunun yaninda Bizans'in gucunu kaybetmesi, Bulgar krallan arasindaki 
saltanat mucadelesi ve Dusan'in olumunden sonra Sirbistan'in Balkanlar'daki nufuzunu kaybetmesi 
gibi siyasT olaylar, Osmanh ilerlemesini hizlandirmistir.56 

Balkan Yanmadasi'ndaki hakimiyetin hizh gelismesinin sosyal, kulturel ve siyasi sebepleri 
vardir. Zira Osmanh Devleti, Bizans ve Haglilarm getirdigi feodal toprak rejimini ortadan kaldirarak 
araziyi mirT esaslar dahilinde isletmeye koymustur. Ortodoks halka genis imtiyazlar tammistir.57 XVI. 
yuzyila kadar Balkan Yanmadasi'ndaki halkm gogunlugu gayr-i muslim idi. Ama bu yapiya ragmen 
ideolojisi islamdi ve islam igin savasiyordu. Nitekim Balkanlar'in Bosnak ve Arnavut gibi iki onemli 
grubu XV. yuzyihn ikinci yansinda islam dinine gegtiler.58 

Balkanlar'in fethinden sonra bir tarafta dogu Musluman ve Grek Ortodoks dunyasi, diger tarafta 
batida Katolik dunyasi olmak uzere aralannda gok guglu bir rekabet vardi. XIV. yuzyihn ikinci 
yansindan beri, bilhassa bu bolgeleri kontrolleri altmda tutan Katolik gugler, Osmanh yayilmasi ve 
yerli halk ile birlesip butunlesmesi karsisinda saskina donduler. Bu sartlara gore Balkan 
Hiristiyanlannm Osmanhlarla bansi ve yakinlasmasi politik bir durumu da ortaya gikardi. islam? 
kurallara gore sadece Muslumanlann degil, Bati Hiristiyan dunyasinm ug ana kolundan birisi olan 
Ortodokslann da bu birlikte yer almasi, Osmanhlarin Avrupa'daki yayilmasinda etkili olmustur. Fatih'in 
kendisini Ortodokslann hamisi ilan etmesi ile bu politika, daha da gug kazandi. Osmanhlar zamaninda 
sadece Ortodokslar degil, Katolikler de onemli bir konuma geldiler. Ornegin Osmanh hakimiyetinde 
olup Musluman nufusun yogun olarak yasadigi Uskup'te Grek Ortodoks kilisesinin yam sira, Yahudiler 
ve Katolikler de bir arada yasamaktaydilar.59 Nitekim Bosna'da bulunan Fransisken papazlanna 
temel insan haklanni veren ve onlann Bulgaristan'da faaliyetine hosgoru ile yaklasan Fatih Sultan 
Mehmed idi. 60 

Osmanhlarin Avrupa'ya gok erken gegip yerlesmeleri, devlet bunyesinin kuvvetlenmesinde 
buyuk bir amil oldu. Bos ve zengin topraklar bulup buralarda yerlesmek maksadiyla bir gok gogebe 
unsurlar, fakir kbyluler, Rumeli'nin zengin topraklanni elde etmek isteyen sipahiler Orta Anadolu'dan 
ve Karesi, Saruhan, Aydin ve Mentese gibi sahil beyliklerden Trakya'ya geldiler. Boylece Osmanh 
Devleti Rumeli'den aldigi gugle surekli kuvvetini artirdi.61 

Osmanh fetihlerinin Balkanlar'da bu kadar hizh yayilmasinm diger bir sebebi de, bunun 
gergeklesmesinde onemli rol oynayan tarikat seyhleri ve halkla daha yakin temasta bulunan 
dervislerin faaliyetleridir. Bu dervislerin rollerini ug noktada toplamak mumkundur: 

1. Fetihteki rolleri; bu insanlar gegimlerini saglamak igin gonullu olarak sefere katihyorlardi. 
Bunlar Osmanh Beyligi'ne gelerek bey ile iliski kurup yanlanndaki, bazen 50-60 bazen de 150-200 
kisilik dervis gruplanyla beraber Bizans topraklannda bir takim fetihlere katihyorlardi. Bunun en guzel 
orneklerinden birisi Geyikli Baba'dir. 

287 



2. Turklestirme ve islamlastirmada etkin rol oynuyorlardi. Bu dervisler gegimlerini temin ederken 
yerlestikleri yerlerde zaviyeler kuruyorlardi. Bu zaviyeler, ya kendileri tarafindan ya da beyler 
tarafindan yaptiklan fetihlere karsihk olmak uzere, topraklan kendilerine vakfediliyor ve bu sekilde 
orada yerlesiyorlardi. 

3. En onemli fonksiyonlan ise, Osmanh hakimiyetinin mesrulastinlmasidir. Bu insanlar 
maiyetlerindeki dervislerin disinda gok buyuk kitlelere hitap ediyorlardi. Hatta Osmanh yuksek 
burokrasisi, yuksek askeri erkani igerisinde de bunlann muritleri olan kisiler vardi.62 

Bu seyh ve dervisler, Balkanlar'da, kurmus olduklan zaviye ve tekkeler vasitasiyla bolgenin 
gayr-i muslim halkini etkiliyor ve adeta Osmanh ordusunun gelip bolgeyi fethetmesinden once bir 
anlamda, halki psikolojik olarak fethe hazir hale getiriyorlardi.63 Bu zaviye seyhleri, dindeki 
musamahali tutumlanndan dolayi Hiristiyanlann daha kolayca ihtida etmelerini sagladiklan gibi, fetih 
hareketlerine de katiliyorlardi.64 

Osmanhlar tarafindan iskana tabi tutulan Turkmenler, Anadolu'dan Rumeli'ye dillerini ve 
kulturlerini de getirdiler. Bunlann gogu yeni isimler altinda, yeni koyler ve yerlesim birimleri kurdular.65 
Bu yonuyle Osmanh fetihlerinin gegici macera ve gapulcu hareketi degil, kesin bir yerlesme ve yurt 
tutma gayesini hedefledigi asikardir. Dolayisiyla Balkanlar'in fethi sirasinda buradaki bazi muayyen 
bolgeler, yogun bir gog ve iskan hareketine sahne olmus, kurulan iskan birimleri ile bosalmis topraklar 
senlendirilmis ve islenmeye baslanmistir.66 Buralara iskan edilen Turkmenler, zamanla buralarda 
han, hamam, kopru, medrese, zaviye, imaret, tekke, cami ve mescit gibi Turk-islam eserleri insa 
etmisler ve boylece Balkanlar'i bir Turk yurdu haline getirmislerdir.67 

Balkanlar'da uygulanan iskan politikalan iginde dikkati geken en ilging ornek, Bulgaristan'in 
Prevadi bolgesine Anadolu'dan nakledilen 1.025 ailenin yerlestirilmesidir.68 

Sultan I. Murad'i muteakiben Yildirim Bayezid doneminde Rumeli'nin Turklesmesi amaciyla 
daha buyuk olgude Turkmen unsurun nakledildigi bilinmektedir.69 Bu nakil sirasinda, devlet 
tarafindan kendilerine zengin topraklar verilmek, butun akrabalanyla gogecek olanlara yurtluk, toprak, 
timar gibi imtiyazlar tanmmak suretiyle muhaceret tesvik edilmistir. Yildirim Bayezid devrine ait ilk 
iskan kaydi 1400-1401 yillannda tuz yasagina uymayan asiretlerin nakledilmesi ile ilgilidir.70 Bu 
hususta Asikpasazade'de,71 "...Saruhan ilinin goger halki var idi. Menemen ovasinda kislarlar idi. Ol 
iklimde duz yasagi var idi. Anlar ol yasagi kabul etmezler idi. Bayezid Han'a bildirdiler. Han dahi 
Ertugril'a haber gonderdi kirn. Ol goger evleri her ne kadar var ise iyice duzene alasin. Yarar kullanna 
ismarlayasin. Filibe yoresine gonderesin. Ertugnl dahi atasinin sozlerini kabul etdi. Ol goger evleru 
gonderdi. Geldi Filibe yoresine kondurdular. Simdiki dem de Saruhan Beglu dedikleri anlardir. Pasa 
Yigit Beg, o kavmin ulusu idi. Ol zamanda anlarun ile bile gelmis idi." seklinde bir kayit vardir. Bu 
bolgeye yapilan iskan neticesinde, 1516 tarihli bir tahrir defterinde, merkezi Tatarpazan olan 



288 



nahiyenin Saruhan Beyli adiyla kaydedilmesi, kurulus asamasinda buraya yogun bir Turk unsurunun 
yerlestirilmis oldugunu agikga ortaya koymaktadir.72 

Yildirim Bayezid, Rumeli'nin Turklesmesinde buyuk gayret sarf etmistir. Nitekim Uskup ile Nis 
arasindaki araziye Musluman Turkleri yerlestirmistir.73 Timur'un Anadolu'yii istilasmdan sonra da 
gogler yogunlasmis, Fetret Devri sirasinda kuvvetli ve nufuzlu Turk unsurlanni kendi yanlanna 
gekmek isteyen taraflar vasitasiyla da, Rumeli'ye Turkmenler sevk edilmistir. 1397'de Mora'da 
Argos'un fethinden sonra Anadolu'dan bir kisim Turkmen ve Tatar gogmenleri getirilerek Uskup ve 
Teselya civanna yerlestirilmislerdi. Rumeli'ye nakledilenler arasinda Tatarlar da bulunmaktaydi. 
Nitekim Kinm'da iktidar mucadelesini kaybeden Aktav Han/Aktay Han, kendine tabi akraba ve kabilesi 
ile Tuna'yi gegip Sultan Bayezid'e iltica etmis ve onun tarafindan Filibe havalisine yerlestirilmisti.74 

XV. yuzyilda Trakya, Bulgaristan ve Makedonya tamamen Turk kontrolu altina girmisti. Speros 
Vryonis bunu "tipik bir askerT fetih, fakat sayica oldukga fazla etnik bir gogebe hareketi" olarak 
yorumlamaktadir.75 

Osmanhlann Balkanlar'daki faaliyetleri ile ilgili olarak, meshur tarihgi lorga'nin "sasilacak kadar 
hizh tempolu" dedigi ilerlemesine, o gaglann en onemli toplumsal belirleyicisi olan din agisindan 
bakilacak olursa, devletin topraklannda Avrupa'ya nazaran tercih edilecek bir hosgorunun bulundugu 
gorulebilir.76 Nitekim Osmanlilara esir dusen Selanik Baspiskoposu Grigorios Palamas, 
mektuplannda kimi zaman kendi girisimi ile, onde gelen devlet ve din adamlan ile yapmis oldugu dini 
tartismalan anlatir. Bu tartismalara hosgoru ve uzlasma havasinin egemen oldugu gorulur. 
Kaynaklardan anlasildigina gore, XIV. yuzyilin ortasindan beri Osmanli Beyligi'nde hukum suren 
atmosfer, Muslumanlarla Hiristiyanlar arasinda uzlasmaci iliskilere butunuyle elverislidir ve Palamas 
tarafindan resmedilen ortami da dogrulamaktadir.77 Nitekim Balkanlar'daki sehirlesme surecinin 
temel faktorunu, buyuk Balkan tarihgisi Konstantin Jirecek; "Osmanli imparatorluk rejiminde, kuguk 
Balkan devletleri arasindaki sinirlar kalkmis, dolasim ve ticaret kolaylasmistir." seklinde ifade 
etmektedir. Osmanh'nin kendi egemenlik iddiasi disinda bu milletler igin istedigi ortak bir din, dil, 
kultur iddiasi olmamistir. Eger Balkanlar'da Hiristiyan topluluklarda islamlasma, kultur bakimindan 
Osmanlilasma olmus ise, bu sureg bir zorlama, yahut devlet politikasi sonucu degildir.78 Bu hosgoru, 
muellifler tarafindan istimalet olarak isimlendirilmektedir. 

Osmanli yayihsinda kihg kadar, belki ondan da ziyade istimalet politikasi denilen bir uzlastinci 
politika, temel bir faktor olarak hesaba katilmahdir.79 Osmanli kaynaklannda siyasi bir terim olarak 
kullanilan istimalet, kendine meylettirme, kendi tarafina kazanma anlamina gelir. Osmanli sultanlan 
bir memleketi kendi ulkelerine ilhak etmeden once bashca iki yontemle hareket ederlerdi. Bir taraftan 
ug dedikleri serhat bolgelerinden ug beylerinin onderliginde yapilan gaza akinlan ile hudut otesi 
halkini yildinrlar, direnme gucunu kirarlar, sonra o devlet veya halki istimalet yoluyla kendilerine 
yaklastinrlardi. Bulgaristan, Makedonya, Arnavutluk, Sirbistan ve Yunanistan'da yerli askerT siniftan 
Osmanhya sadik kalmis olan unsurlar, Osmanli askerT kadrolanna ahnir, onlann fetih oncesi 

289 



donemde tasarruf ettikleri pronia ve bastinalan, Osmanh idaresince kendilerine timar olarak verilirdi. 
Boylece yerli askerT sinif, Osmanh hizmetine ahnirdi. Bu da istimalet politikasinin, idarece askerT 
siniflara tesmili anlamina gelirdi. Boylece fethedilmemis yerlerin askerT siniflan, bu gibi garantilerle 
Osmanh egemenligi altina girmeye tesvik edilirdi.80 Bu sekilde Osmanh askerT kadrolanna girmis olan 
yerli elemanlar, birgok sancakta Hiristiyan timar erleri olarak XV. yuzyil tahrir defterlerinde sik sik 
rastlanmaktadir.81 

Bundan baska Balkanlar'daki Osmanh egemenligini kabul etmis olan topluluklar, madenci, 
tuzcu, derbendci, geltikci vb. gibi gesitli gorevleri de yapmaktaydilar. XVII. yuzyihn ilk yansinda Balkan 
Yanmadasi'nda, gayr-i muslim olan bu hizmetli gruplar, bazi yerlerde nufusun 1/3'une ulasmisti. 
Ornegin nufusun Sofya'da %31, Radomir'de %45, Kostendil'de %46, Varna'da %50, Zihne'de %55, 
Kratova'da %59, Selanik'te %68'i ozel hizmet gruplan arasinda yer almaktaydilar.82 

Celebi Mehmed zamanmda ise, Yorgug Pasa tarafindan isyanlan bastinlan iskilip ve Tokat 
civanndaki Tatarlar, Koyunhisan civanna yerlestirilmistir.83 Tatarpazan84 adi verilen kasaba bu 
sekilde kurulmustur. 

Bu fetih ve iskan politikasi, Sultan II. Murad ve Fatih Sultan Mehmed doneminde de basanyla 
devam ettirilmistir. 1453'te istanbul'un fethiyle birlikte Balkanlar'daki Ortodoks halk tarn manasiyla 
Osmanh teb'asi durumuna gelmistir. Yine Fatih Sultan Mehmed zamanmda, Kastamonu ve Sinop'un 
fethinden sonra, isfendiyarogullan Beyligi'nin basmda bulunan ismail Bey de, butun cemaati ile birlikte 
Filibe havalisine iskan edilmislerdir.85 

Rumeli'deki bu nufus artisi, XVI. yuzyilda da devam etmis ve yuzyihn basmda 37.435 nefer 
daha bolgeye nakledilmistir.86 1520-30 yillan arasinda Balkanlar'daki 77.268 olan gogebe sayisi, 
1570-80 yillannda %51 artarak 116.219'a yukselmistir.87 

XVII. yuzytldan itibaren ise savaslann uzamasi ve devletin Balkanlardaki kontrolunun 
zayiflamasi, iskan edilmis olan Turkmenlerin yuzyihn sonlanna dogru, bu defa tersine olarak, iskan 
edildikleri bolgelerden aynlmalarina, Balkanlar'in dogusuna hareket etmelerine sebep olmustur. 

Osmanh idari Teskilatinda Rumeli 

Rumeli, Osmanhlann Balkan Yanmadasi'na verdikleri cografT isim olup, ayni zamanda bu 
bolgeyi igine alan Osmanh Eyaleti'nin adidir. Osmanhlar, Balkanlar igin Rumeli adini Yunanhlann 
Romanyasi'ndan aldilar ve onu Anadolu'ya karsi denizin otesinde Bizanshlardan fethettikleri bolgeler 
igin kullanmaya basladilar.88 

1352'de Rumeli'ye gegen Suleyman Pasa, Osmanh Beyligi'nin esas kuvvetlerinin komutani 
sifatiyla beylerbeyi durumunda idi. Sultan I. Murad'a, Edirne'yi fethedince, Lalasi Sahini, Eski Zagra 
ve Filibe istikametinde futuhatta bulunmak uzere, orta uca tayin etti. Sonra kendisi Anadolu'da 

290 



payitahti olan Bursa'da bulunurken, onu deniz asiri yerlere beylerbeyi yani bu taraftaki kuvvetlerin 
baskumandanhgi gorevine getirdi.89 Boylece Rumeli, bir beylerbeyi idaresinde ayn bir asken-idan 
bolge olarak ortaya gikmistir ki bu idarT yapmin ilk merkezi de Edirne'dir. Osmanli Devleti'nin ilk 
beylerbeyligi olan Rumeli Beylerbeyligi bu sekilde tesekkul etmis oldu.90 

ilk devirlerde Rumeli igin eyalet denilmedigi gibi liva veya sancak tabirleri de kullanilmamaktadir. 
Fethedildigi andan itibaren Osmanli Devleti igin kazandigi ehemmiyet goz onune ahnirsa, Rumeli 
idaresine ve kuvvetlerin basina en kabiliyetli devlet ricalinden birinin getirilecegi asikardir. Nitekim XV. 
yuzyilm ikinci yansinda Timurtas, Bayezid, Sinan, Sehabeddin Pasalar gibi devlet idaresinde birinci 
derecede rol oynayan sahsiyetlerin, bu bolgenin idaresinin basina getirildigi gorulmektedir. Bunlar ilk 
zapt edilen yerleri bizzat idare ettikleri gibi daha ziyade stratejik ehemmiyeti bakimindan on planda 
gelen veya idarT bir merkez olmaya elverisli bulunan kale veya sehirleri de bir liva olarak en ziyade 
yararlihgi gorulen umera vasitasiyla emir ve kumandalan altinda bulunduruyorlardi. Boylece sirasiyla 
Gelibolu, Cirmen, Vize, Sofya ve Nigbolu livalan tesekkul etmis ve bunlar Rumeli Beylerbeyligi'ne 
baglanmistir. Bu bolge, futuhat ne kadar genis olursa olsun XVI. yuzyil ortalanna hatta Kanuni devri 
sonlanna kadar, Macaristan harig, tek bir beylerbeylik olarak idare edilmis, yeni ilhak edilen yerler 
idarT ve stratejik ehemmiyetlerine gore birer liva halinde tesis edilmistir.91 

Osmanlilann Balkanlar'a girmesi ve 1361'de Edirne'yi fethetmesinden 1453'te istanbul'un 
fethine kadar, burasi devlete merkez olmustu.92 Rumeli Eyaleti'ne ise once Edirne, muteakiben de 
Gelibolu, Plovdiv ve Manastir,93 1453'den itibaren ise Filibe ve nihayet XVI. yuzyilda da Sofya 
beylerbeylik merkezi olmustur.94 Beylerbeyi'nin ikamet ettigi bu yerlere de Pasa Sancagi adi 
verilmekteydi.95 

Edirne Livasi olarak da bilinen Pasa Sancagi, Balkanlar'da daha Osmanli futuhatinin ilk 
devirlerinde kurulan en eski Rumeli Sancaklan'nda birisiydi. Daima Pasa rutbesine haiz Rumeli 
Beylerbeyi tarafindan idare olundugundan dolayi bu sancagin diger bir adi da Pasa Sancagi idi. XV. 
yuzyil baslannda hatta Fatih devrinden itibaren bazen bu beylerbeyligin dogrudan dogruya vezir-i 
azamlik makami ile birlestirildigi gorulmektedir. II. Murad devrinde Bayezid Pasa, Fatih Sultan 
Mehmed devrinde Mahmud Pasa, Kanuni Sultan Suleyman devrinde ise ibrahim Pasa, hem vezir-i 
azamlik hem de Rumeli Beylerbeyligi gorevlerini birlikte yurutmuslerdir.96 

XV. yuzyilm ikinci yansmdan itibaren Rumeli Eyaleti, mir-liva da denilen sancakbeyleri 
tarafindan yonetilen ve daha kuguk mulkT, askerT ve idarT bir unite olan sancaklara aynldi. 
Balkanlar'daki fetihler genisledikge, sancaklann sayisi da artti. Sancaklann sayisindaki artisa paralel 
olarak XVI. yuzyilm ikinci yansinda yeni eyaletler kuruldu.97 

1490-1491 tarihli Cizye Defteri'ne gore, Rumeli Eyaleti'nde 26 sancak bulunmaktaydi. Bunlar; 
Pasa, Gelibolu, Vize, Silistre, Nigbolu, Vidin, Sofya, Kostendil, Alacahisar, Vulgitrin, Prizrin, Bosna, 



291 



Hersek, Semendire, iskodra, Dukakin, Ohri, Elbasan, Avlonya, Yanya, Tirhala, Argiri Kasn, Mora, 
Preveze, Midilli ve Kefe sancaklandir.98 

1521-1522 tarihli olup vilayet ve sancak listelerinin bulundugu defterde, Rumeli Beylerbeyligi'nin 
33 sancaginin oldugu gorulmektedir.99 Bu sancaklar; Pasa, Bosna, Semendire, Vidin, Hersek, 
Silistre, Ohri, Avlonya, iskenderiye, Yanya, Gelibolu, Kostendil, Nigbolu, Sofya, inebahti, Tirhala, 
Alacahisar, Vulgitrin, Kefe, Prizrin, Karh, Agriboz, Cirmen, Vize, izvornik, Florine, ilbasan, Cingane, 
Midillu, Voynuk, Karadag ve Muselleman-i Kirkkilise sancaklandir. 

Tahmini olarak 1526 tarihli olup beylerbeyleri ile sancakbeylerinin isimleri bulunan defterde, 
"Memalik-i Mahruse-i padisah-i ve akTm-i mahmiye-i sehinsahiden Rum-ilinde ve Anadolu'da ve 
Vilayet-i Karaman ve Rum'da ve Diyar-i Sam ve Misriyye ve Diyarbekir ve Kurdistan'da ve Vilayet-i 
Dulkadiriye'de vaki olan beylerbeylerinin ve sancakbeylerinin esamisi ve avatif-i Hakani'den ihsan 
olunan dirlikleri ve yaya ve musellem sancaklannin dahi nufus defteridir." seklinde bir kayit 
bulunmaktadir.100 Burada Rumeli Beylerbeyligi'ne bagli sancaklar ile sancakbeylerinin isimleri ve 
bunlann tasarruf ettikleri has miktarlan belirtilmistir. Pasa Livasi igin, "Sadru'l-vuzeraTI-i'zam ve vezir-i 
'azam ve emiru'l-umera Hazret-i ibrahim Pasa" seklinde bir kayit bulunmaktadir. Daha sonra da 
Rumeli Eyaleti'ne bagli sancaklann isimleri zikredilmistir ki bunlar asagidaki tabloda gosterilmistir. 
Tablo: 1526 Tarihli Deftere Gore Rumeli Beylerbeyligi Sancagin ismi Kimin Tasarrufunda 

Oldugu Hasilati/AkgePasa Vezir-i a'zam Hazret-i ibrahim Pasa -Semendire 
Mehmed Bey v. Yahya Pasa 500.000Bosna Husrev v. Ferhad Aga 605.000 

Gelibolu Mustafa Bey 605.000Nigbolu Mehmed Bey 603.000 

Mora Zeynel Pasa 606.000Hersek Ahmed Bey birader-i Mustafa Bey 375.000 

Ohri Huseyin Bey 300.000iskenderiye Bali Bey 605.000 

Silistre Mehmed Aga Aga-yi bevvaban 540.000Avlonya Suleyman Bey 473.000 

Vulgitrin PTri Bey 406.380Alacahisar Mahlul 335.000 

Vidin Bahsi Bey 400.000Yanya Mehmed Bey 600.000 

Tirhala Hasan Bey v. Omer Bey 512.000Prizrin Kuguk Bali Bey 200.000 

Agriboz Ahmed Bey v. Kasim Pasa 320.000ilbasan Huseyin Bey v. Evrenos 200.000 

Vize Zagarci Ahmed Bey 230.000K6stendilMehmed Bey v. Ahmed Aga 314.000 

izvornik Sinan Bey 256.000Karh-ili Kayitbay Bey el-HersekT 200.000 

Cirmen AN Bey 1 52. OOOKiziIca Musellem Mehmed Bey 140.000 

292 



Voynuk Nebi Bey 80.000Cingane AN Bey v. iskender Pasa 170.000 

Karadag iskender Bey 100.000 

Kefe mahlul (Amasya Beyi iskender Bey'e verildi) 400.000Selanik Ber-vech-i tekaud 

1527 tarihini tasiyan beylerbeyi ve sancakbeylerinin isimlerinin kaydedildigi bir defterde ise, 
"Liva-i Pasa be-nam-i mirmiran-i Rum-ili Hazret-i Kasim Pasa" ibaresi kullanildiktan sonra, Rumeli 
Eyaleti'nde bulunan 31 sancagin isimleri zikredilmistir.101 

23 R.ahir 940/8 Kasim 1533 tarihli olup Rumeli'deki zuama ve sipahilerin isimlerinin kaydedildigi 
bir defterde de yine Rumeli Beylerbeyligi'ne bagh 29 sancagin ismi zikredilmistir. Bunlar; Pasa, Sofya, 
Vize, Gelibolu, Cirmen, Silistre, Nigbolu, Vidin, Kostendil, Tirhala, iskenderiye, Yanya, Vulgitrin, 
Agriboz, Avlonya, Ohri, Prizrin, Alacahisar, Hersek, ilbasan, Bosna, Kirkkilise, Semendire, Mora, 
izvornik, Karh, iskenderiye, Cingane sancaklandir.102 

1551-1553 tarihli cizye Defterine gore, Rumeli Beylerbeyligi'ne tabi sancaklann sayisi 26 
tanedir. Bunlar; Pasa, Silistre, Vidin, Kostendil, Vulgitrin, Prizrin, Alacahisar, Semendire, izvornik, 
Sirem, Pojega, Bosna, Kilis, Hersek, Tirhala, Agriboz, Karli-ili, inebahti, Yanya, Avlonya, Delvine, 
iskodra, Elbasan, Ohri, Dukakin ve Mora sancaklandir.103 

1574-84 tarihleri arasindaki Osmanli imparatorlugu'nun idarT taksimatini gosteren Ruus 
Defterinde "Elviye-i Vilayet-i Rum-ili" bashgi altinda tabi sancaklann isimleri zikredilmistir. Buna gore 
1574-84 tarihleri arasinda Rumeli beylerbeyligi'ne bagh sancaklar sunlardir; Pasa, Bosna, Mora, 
Nigbolu, Hersek, Ohri, iskenderiye, Silistre, Avlonya, Delvine, Yanya, Prizrin, Tirhala, ilbasan, Vize, 
Kostendil, Cirmen, Selanik, Kefe, Kilis, Uskub, Azak, Vulgitrin, Semendire, Dukakin, Kirkkilise, 
Voynuk, Cingane, Akkirman, Zacesne, Kurupa, ve Mizistre olmak uzere 32 sancagin ismi 
kaydedilmistir.104 Sonraki donemlerde idarT yapida bazi degisiklikler meydana gelmistir. 

Sonug 

1352 yihnda Rumeli'ye adim atan Osmanhlar, XX. yiizyil baslanna kadar, bu bolgede en etkin 
devlet olarak varhklanni surdurmuslerdir. Mubadele Kanunu ile, Balkanlar'a yerlestirilmis olan 
Turkmenlerin bir kismi tekrar Anadolu'ya gelmislerdir. Buna ragmen gunumuzde Makedonya, 
Arnavutluk, ozellikle Bulgaristan ve Yunanistan'da pek gok soydasimiz varhklanni surdurmektedirler. 

1 Colin Imber, The Ottoman Empire 1300-1481, istanbul 1990, s. 15-16, 19. 

2 Halil inalcik, "Osmanli Tarihi En Cok Saptinlmis Tek Yanh Yorumlanmis Tarihtir", Cogito 
sayi 19, istanbul 1999, s. 34. 



293 



3 Feridun Dirimtekin, "Muasir Bizans Kaynaklarma Gore Osmanhlarin Rumeli'ye Gegis ve 
Yerlesisleri", VII. Turk Tarih Kongresi (25-29 Eylul 1970) II, Ankara 1973, s. 577-580. 

4 Necdet Ozturk, "Ferecik'in Suleyman Pasa Tarafindan Fethine Dair" , Turkluk 
Arastirmalan Dergisi IV, istanbul 1989, s. 136; ayni mlf. "Osmanhlarin Rumeli'ye Gegisi ve 
Gelibolu'nun Fethi", Turk Dunyasi Tarih Dergisi, sayi 52, istanbul 1991, s. 22. 

5 "Kantakuzen, bundan sonra Umur Bey'in yerini tutacak sadik ve vefakar bir muttefik 
anyordu. Bu muttefik Turk beylerinin en kuvvetlisi olan Osman Bey'in oglu Orhan Bey olabilirdi. Orhan 
Gazi, epeyce zamandan beri, kerimesi Theodora'yi kendisine vermek hususundaki vadini yapmasi 
hakkinda imparatoru tazyik ediyordu." EnverT, Dusturname, nsr. M. Halil Yinang, istanbul 1928, s. 67; 
Paul Wittek, Osmanh imparatorlugu'nun Dogusu, gev. Fatmagul Berktay, istanbul 1995, s. 59; Imber, 
Ottoman Empire, s. 22-23; Elizabeth A. Zachariadou, "Karesi ve Osmanh Beylikleri: iki Rakip Devlet", 
Osmanh Beyligi (1300-1389), istanbul 1997, s. 249, 252. 

6 Zerrin Gunal Oden, Karasi Beyligi, Ankara 1999, s. 60-62, 74; Zachariadou, "Karesi ve 
Osmanh", s. 248-251. 

7 i. Hakki Uzungarsih, Osmanh Tarihi I, Ankara 1984, s. 133. 

8 Yasar Yucel, "Balkanlar'da Turk Yerlesmesi ve Sonuglan", Bulgaristan'da Turk Varhgi, 
Ankara 1985,s. 69. 

9 Elizabeth A. Zachariadou, "ilk Osmanhlara Dair Tarih ve Efsaneler", gev. Y. Kog, 
Sogut'ten istanbul'a Osmanh Devleti'nin Kurulusu Uzerine Tartismalar, Der. O. Ozel-M. Oz, Ankara 
2000, s. 379. 

10 Anthony Luttrell, "1389 Oncesi Osmanh Gelismesine Latin Tepkileri", Osmanh Beyligi 
(1300-1389), istanbul 1999, s. 134. 

11 Ism Demirkent, "14. Yuzyila Kadar Balkan Yanmadasi'nda Bizans Hakimiyeti", I. Kosova 
Savasi'nin 600. Yildonumu Sempozyumu (26 Nisan 1989), Ankara 1992, s. 9-11. 

12 Zachariadou, "ilk Osmanhlar", s. 379. 

13 M. Munir Aktepe, "Osmanhlarin Rumeli'de ilk Fethettikleri Cimbi Kal'asi", i.U. Edebiyat 
Fakultesi Tarih Dergisi (TD) 1-2, istanbul (1949-50), s. 283-285; Ayni muelf. "Cimbi", DiA. VIM, 
istanbul 1993, s. 317; Donald M. Nicol, Bizans'in Son Yuzyillan (1261-1453), gev. Bilge Umar, 
istanbul 1999, s. 258; Serif Bastav, "Osmanh imparatorlugu'nun Kurulusunda Bizans ve Avrupa", 
Osmanh, c. I, istanbul 1999, s. 171; Andrina Stiles, The Ottoman Empire 1450-1700, London 1989, s. 
13. 



294 



14 Georg Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, gev. Fikret Isiltan, Ankara 1986, s. 488; Serif 
Bastav, Bizans imparatorlugu Tarihi Son Devir (1261-1461) Osmanli Turk-Bizans Munasebetleri, 
Ankara 1989, s. 57; Feridun M. Emecen, "Kurulustan Kuguk Kaynarcaya", Osmanli Devleti Tarih I, 
istanbul 1999, s. 12-14; Lord Kinross, The Ottoman Centuries: The Rise And Fall of The Turkish 
Empire, New York 1977, s. 40-42; Herbert Adams Gibbons, Osmanli imparatorlugu'nun Kurulusu, 
Ankara 1998, s. 84-87; Stanford Shaw, Osmanli imparatorlugu ve Modern Turkiye I, istanbul 1994, s. 
38-39; Robert Mantran, Osmanli imparatorlugu Tarihi I, gev. Server Tanilli, istanbul 1995, s. 27-29 

15 Fevzi Kurtoglu, "XVI. Asnn ilk Yansmda Gelibolu", Turkiyat Mecmuasi V, istanbul 1936, s. 
291-292; Halil inalcik, "Osmanli Tarihine Toplu Bir Bakis", Osmanli, c. I, Ankara 1999, s. 64; ibrahim 
Sezgin, "Osmanhlarin Rumeli'ye Gegisi ve ilk Fetihler", Osmanli, c. I, Ankara 1999, s. 215. 

16 Rumeli'de Suleyman Pasa ve haleflerinin iskan politikalan hakkinda ayrica bilgi 
verilecektir. 

17 Imber, Ottoman Empire, s. 25-26. 

18 Zachariadou, "ilk Osmanhlar", s. 381; Ayni muellif. "Karesi ve Osmanli Beylikleri", s. 254 

19 Edirne'nin fethiyle ilgili olarak Burmov'un ve inalcik'in mustakil gahsmalan vardir. A 
Burmov, "Turkler Edirne'yi Ne Vakit Aldilar? ", gev. H. Eren, Belleten 49 (1949), s. 97-106; Halil 
inalcik, "Edirne'nin Fethi (1361)", Edirne: Edirne'nin 600. Fethi Yildonumu Armagan Kitabi, Ankara 
1993, s. 137-159. 

20 Salahi R Sonyel, Minorities And The Desruction Of The Ottoman Empire, Ankara 1993, s. 
11-12; Serif Bastav, "Osmanli imparatorlugu'nun Yeniden Kurulusunda Rumeli'nin Katkisi", XI. Turk 
Tarih Kongresi (5-9 Eylul 1990), c. Ill, Ankara 1994, s. 839. 

21 Mucteba ilgurel, "XIV. Yuzyilda Osmanli Devleti'nin Siyasi Durumu", I. Kosova Zaferinin 
600. Yildonumu Sempozyumu 26 Nisan 1989, Ankara, 1992, s. 18. 

22 Luttrell, "Latin Tepkileri", s. 137; Demirkent, "Balkan Yanmadasi'nda", s. 10-11. 

23 Luttrell, "Latin Tepkileri", s. 137. 

24 Yavuz Ercan, Osmanli imparatorlugu'nda Bulgarlar ve Voynuklar, Ankara 1989, s. 5; 
Uzungarsih, Osmanli Tarihi I, s. 171-176. 

25 s. Reinart, 1386 Plosnik maglubiyetinden sonra Nis'in fethi ve 1389'a kadar olan surede 
Sultan Murad'in faaliyetleri hakkinda genis bir inceleme yapmistir. Bu arastirmamn sonuna da, 
Osmanh-Sirp kaynaklanna gore 1386-1389 yillan arasinda meydana gelen olaylar kronolojik olarak 



295 



verilmistir. Stephen W. Reinert, "Nis'ten Kosova'ya: I. Murad'in Son Yillanna iliskin Dusunceler", 
Osmanh Beyligi (1300-1389), ed. E. A. Zachariadou, istanbul 1999, s. 185-194, 227-230. 

26 Luttrell, "Latin Tepkileri", s. 147. 

27 Demirkent, "Balkan Yanmadasi'nda", s. 10-11; M.M. Aktepe, "Kosova", iA VI, s. 870; 
Uzungarsih, Osmanh I, s. 200, 249-250;, Yuksel Soylemez, "The Turks Place In Europe; A Historic 
Cultural And Diplomatic Overview", V. Miletlerarasi Turkiye Sosyal ve iktisat Tarihi Kongresi Tebligler, 
Ankara 1990, s. 682. 

28 Hoca Sa'deddin Efendi, Tacu't-tevarih I, istanbul 1280, s. 176; Halil inalcik, The Ottoman 
Empire The Classical Age (1 300-1 600), London 1 976, s. 1 5. 

29 AN Haydar, Kosova Meydan Muharebesi, istanbul 1328, s. 32-33; Yusuf Halagoglu, 
"Kosova Savasi", I. Kosova Savasi'nin 600.Yildonumu Sempozyumu, (16 Nisan 1989), Ankara 1992, 
s. 31. 

30 C L Huart, "Kosowa", El 2, s. 1143; Halil inalcik, Osmanh imparatorlugu'nun Ekonomik ve 
Sosyal Tarihi (1300-1600) I, istanbul 2000, s. 47-48; Kosova Savasi ile ilgili olarak tebliglerin yer 
aldigi bir eser bulunmaktadir. bkz. Kosovska Bitka U Istoriografiyi, Beograd 1990. 

31 Bu konuda kaynaklarda bazi farkh anlatimlar vardir. AhmedT, "...Kanlara bulasiban ta pa 
vu ser, Bir gebir yatur imis anda meger. Govdeler iginde olmusdi nihan, Lik Gazi Hani gorurdi 'ayan. 
Qun kaza erdi yaturken durdi ol, Sigtayub hangerle sahi urdi ol.", seklinde kaydedilmistir. AhmedT, 
Dastan ve Tevarih-i Muluk-i Al-i Osman, Osmanh Tarihleri, duz. Qiftgioglu N. Atsiz, istanbul 1949, s. 
20; Asikpasazade, "Milos Koble dirler bir kafir vardi. Sapkasin eline almis sunusunu ardina suruyor. 
Hana dogn yurudu. Gaziler karsuladi. Aydir gidin ben el opmege geldim ve hem besarete geldim. Las 
oglunu tuttular iste getiriyorlar dedi. Gaziler farig oldular. Heman kirn ardi gonderini gevirdi. Murada 
Hani sancdi", seklinde bilgi vermektedir. Asikpasazade, Tevarih-i Al-i Osman, istanbul 1332, s. 63; 
Sonraki kayitlarda benzelikler vardir. Katib Qelebi, "Sultan Murad harpten sonra kafirleri seyrederken 
bir kafir kital arasindan kalkub padisaha teveccuh eyledi. Qavuslar men etmek istediler Sultan 
musaade etmedi. Kafir yeni altinda sakladigi hangerle sultani sehid etti" demektedir. Cihannuma, 
istanbul 1145, s. 683; Feridun Bey, Mecmua-i Munseatu's-SelatTn I, istanbul 1264, s. 115; M.M. 
Aktepe, "Kosowa, Kosovo" El IV, s. 276; Uzungarsih, "Murad I", iA IV, s. 595. 

32 F. M. Emecen, "I. Kosova Savasi'nin Balkan Tarihi Bakimindan Onemi", I. Kosova 
Zaferi'nin 600. Yildonumu Sempozyumu (26 Nisan 1989), Ankara 1992, s. 37. 

33 Mehmed NesrT, Kitab-i Cihan-numa I, yay. F.R. Unat-M.A. Koymen, Ankara 1987, s. 267; 
Tacu't-Tevarih II, s. 69; Anonim, Tevarih-i Al-i Osman, F. Giese nesri, haz. N. Azamat, istanbul 1992, 
s. 37. 

296 



34 HadidT, Tevarih-i Al-i Osman (1299-1523), haz. Necdet Ozturk, istanbul 1991, s. 74-75.35 
John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans: A Critical Survey From the Late Twelfth Century to 
the Ottoman Conquest, Michigan 1987, s. 412; Skopje And Its Surrounding, Zagreb 1986, s. 20; A. 
Stojanovski-L Kutarciev-D. Zografski- M. Apostolski, Istoriya Na Makedonskiot Narod, Skopje 1988, s. 
77; Herbert W. Duda, Balkanturkische Studien, Wien 1949, s. 15; Hazim Sabanovic, O Organizaciyi 
Turske Uprave U Srbiji u XV i XVI Viyeku, Beograd 1955; F. Bajraktarevic,"Oskup", El IV, s. 1110. 

36 Luttrell, "Latin Tepkileri", s. 147. 

37 Speros Vryonis, "The Conditions and Cultural Significance of the Ottoman Conguest In 
The Balkans", Actes Du Me Congres International Des Etudes Du Sud-est Europeen (Athenes, 7-13 
Mai 1970), III, Historie, Athenes 1978, s. 13. 

38 ilber Ortayli, "Uguncij Roma imparatorlugu", Hurriyet Gazetesi (18 Ekim 1999), Osmanh 
ilavesi. 

39 Halil halcik, "Asikpasazade Tarihi Nasil Okunmali? ", gev. F. Unan, Sogut'ten istanbul'a: 
Osmanh Devleti'nin Kurulusu Uzerine Tartismalar, ed. O. Ozel-M. Oz, Ankara 2000, s. 119-145. 
inalcik'in, Osmanh Beyligi'nin kurulusu ve fethettigi yerlerle ilgili olarak Eskisehir'den baslattigi ve 
Marmara sahillerine kadar surdurdugu yuzey arastirmasi takdire sayan bir hadisedir. Bu konudaki 
gorusleri igin H. inalcik, Cogito, 2001 

40 ilber Ortayli, "Menkibe", Osmanh Devleti'nin Kurulusu Efsaneler ve Gergekler, 
Tartisma/Panel Bildirileri (Ankara, 19 Mart 1999), Ankara 2000, s. 17-181 

41 Halil halcik, "Ottoman Methods Of Conquest", Studia Islamica II, Paris 1954, s. 122, 128. 

42 Asikpasazade, Tevarih-i Al-i Osman, istanbul 1332, s. 49. 

43 HadidT, Tevarih-i Al-i Osman (1299-1523), haz. Necdet Ozturk, istanbul 1991, s. 74-75. 

44 Mehmed NesrT, Kitab-i Cihan-numa I, yay. F.R. Unat-M.A. Koymen, Ankara 1987, s. 182- 
183; ibn-i Kemal, Tevarih-i Al-i Osman, II. Defter, yay. Serafettin Turan, Ankara 1983, s. 114-118, 
125, 128-131, 132-134. 

45 Lutfi Pasa, Tevarih-i Al-i Osman, istanbul 1 341 , s. 29-30. 

46 Anonim Tevarih-i Al-i Osman, F. Giese nesri, haz. Nihat Azamat, istanbul 1992, s. 18-19; 
Anonim Osmanh Kronigi (1299-1512), haz. Necdet Ozturk, istanbul 2000, s. 20-22. 

47 Katib Celebi, Kitab-i Cihannuma, istanbul 1 145, s. 682. 

48 Halil inalcik, "Osmanh Tarihine Toplu Bir Bakis", Osmanh c. I, Ankara 1999, s. 64. 

297 



49 M. Munir Aktepe, "XIV. ve XV. Asirlarda Rumeli'nin Turkler Tarafindan iskanina Dair", TM. 
X, istanbul 1953, s. 299-305; Yusuf Halagoglu, "XVI. Yuzyilda Sosyal, Ekonomik ve Demografik 
Bakimdan Balkanlar'da Bazi Osmanli Sehirleri", Belleten sayi 207-208, (1989) s. 637. 

50 Paul Hehn, "Man and the State in Serbia, From the Fourteenth to the mid-Nineteenth 
Century: A Study in Centralist and Anti-Centralist Conflict", Balkan Studies, vol. 27/1, Thessaloniki 
1986, s. 10. 

51 D. Nicol, Bizans'in Son Yuzyillan, s. 259, 281 . 

52 Halil halcik, "Turkler veBalkanlar",Balkanlar, istanbul 1 993, s. 20. 

53 L Sahin-F.M Emecen-Y. Halagoglu, "Turkish Settlements in Rumelia (Bulgaria) in the 15th 
and 16th Centuries: Town and Village Population", International Journal of Turkish Studies (UTS) IV/2 
(1988), s. 24. 

54 0. L. Barkan, "Osmanli imparatorlugu'nda Bir iskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak 
Surgunler", iFM. XIII/1-4, istanbul 1953, s. 58; Yusuf Halagoglu, "Kolonizasyon ve Senlendirme", 
Osmanli, c. IV, Ankara 1999, s. 581-582. 

55 Halil inalcik, "Ottoman Methods of Conquest", Studia islamica II, Paris 1954, s. 122-123. 

56 John V.A. Fine, The Late Medieval Balkans: A Critical Survey From the Late Twelfth 
Century to the Ottoman Conquest, Michigan 1987, s. 604; Halil inalcik, "Osmanli Doneminde 
Balkanlar Tarihi Uzerine Yeni Arastirmalar", Tarihte Guneydogu Avrupa: Balkanolojinin Dunu, Bugunu 
ve Sorunlan, Ankara 1 999, s. 21 . 

57 Kemal Karpat, "Balkanlar", DiA. V, istanbul 1992, s. 29. 

58 Ortayh, "Uguncij Roma", s. 1. 

59 Fikret Adanir, "The Tolerant and The Grim: The Ottoman Legacy in Southeastern Europa", 
www.cdsee.org/adanir.htm. 

60 Adnan Kadrig, "Osmanli Devleti'nde Dini Hosgorurlugun Bir Ornegi: Osmanli Donemi'nde 
Bosna'da Fransiskenlerin insan Haklanna Bir Bakis", Osmanh'da insan Haklan Uluslararasi 
Sempozyum Bildirileri (Manisa, 25-26 Kasim 1999), Manisa 2000, s. 55. 

61 Orhan F. Koprulu, "Osmanli Devleti'nin Kurulus ve Gelismesindeki itici Gugler", Yeni 
Turkiye sayi 31, 701. Osmanli Ozel Sayisi I, Ankara 2000, s. 41; Osmanlilann Balkanlar'da 
uyguladiklan ekonomik hayat, kendi kurallanna ve sartlanna gore serbest bir sekilde yurutulmekteydi. 
Tuncer Baykara, "Osmanli Devleti'nin Ekonomik Yapisi", Osmanh'da insan Haklan Uluslararasi 
Sempozyum Bildirileri (Manisa, 25-26 Kasim 1999), Manisa 2000, s. 194. 

298 



62 Ahmet Y. Ocak, "Osmanh Devleti'nin Kurulusunda Dervislerin Rolu", Osmanli Devleti'nin 
Kurulusu Efsaneler ve Gergekler: Tartisma/Panel Bildirileri (Ankara, 19 Mart 1999), Ankara 2000, s. 
70-71. 

63 0. Lutfi Barkan, "Osmanli imparatorlugu'nda Bir iskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak 
Vakiflar ve Temlikler, istila Devri'nin Kolonizator Turk Dervisleri ve Zaviyeler", VD. II, Ankara 1942, s. 
279-280; Mehmet ibrahim, "Eski Yugoslavya Sinirlan Dahilindeki Tarikat Hareketlerinin Tarih igindeki 
Gelisimi ve Onemi", VD. XXIV (1994) s. 293. 

64 Ahmet Yasar Ocak-Sureiya Faruki, "Zaviye", iA. XIII, s. 474; Y. Halagoglu, "Senlendirme", 
s. 582. 

65 L Sahin-F. M. Emecen-Y. Halagoglu, Turkish Settements, s. 25-26. 

66 Feridun M. Emecen, "XVI. Asirda Balkanlar'in Kuzeydogu Kesiminde iskan Tipleri ve 
Ozellikleri Hakkinda Bazi Notlar", V. Milletlerarasi Turkiye Sosyal ve iktisat Tarihi Kongresi Tebligler, 
Ankara 1993, s. 543, vd. 

67 Yusuf Halagoglu, "Kurulustan Gunumuze Bulgaristan'da Turk Nufusu", V. Milletlerarasi 
Turkiye Sosyal ve iktisat Tarihi Kongresi Tebligler, Ankara 1993, s. 505 vd. 

68 H. inalcik, "Ottoman Methods of Conguest", s. 123; Stephen Turk Christensen, "From 
Fugo Simulata to the Armed Sultanic Redoubt, Reflections on the South-East European Impact on the 
Ottoman Battle Tactics (Fourteenth to Sixteenth Centuries)", Tarihte Guneydogu Avrupa: 
Balkanolojinin Dunu, Bugunu ve Sorunlan, Ankara 1999, s. 54. 

69 Nevra Necipoglu, "Sources for the Social and Economic History of Late Medieval 
Thessalonike and Their Significance for Byzantine and Ottoman Studies", Tarihte Guneydogu Avrupa: 
Balkanolojinin Dunu, Bugunu ve Sorunlan, Ankara 1999, s. 97, 103; Ernst Werner, Buyuk Bir Devletin 
Dogusu, gev. Yilmaz Oner, istanbul 1988, s. 21-22. 

70 Y. Halagoglu, iskan Siyaseti ve Asiretlerin Yerlestirilmesi, s. 4. 

71 Aikpasa-zade, Tevarih-i Al-i Osman, nesr. AN, istanbul 1332, s. 73. 

72 ilhan Sahin, "XV. ve XVI. Yuzyillarda Sofya-Filibe-Eski Zagra ve Tatar Pazan'nm Nufus ve 
iskan Durumu", Turk Dunyasi Arastirmalan Dergisi, Mehmet Eroz'e Armagan, sayi 48, Haziran 1987, 
s. 250-251. 

73 Herbert Adams Gibbons, Osmanli imparatorlugu'nun Kurulusu, Ankara 1998, s. 153. 
74C. Orhonlu, Asiretlerin iskani, s. 103. 

299 



75 Halil inalcik-David Quataert, An Economic and Social History of The Ottoman Empire 
1200-1914, Cambridge 1994, s. 14, 35. 

76 Orhan Kologlu, "Tarihte Balkanlar 1, Osmanh Donemi'nde Balkanlar", Balkanlar, istanbul 
1994, s. 59. 

77 Michel Balievet, "Agik Kultur ve 14. Yuzyil Osmanh Kentlerinde Dinler Arasi iliskiler", 
Osmanh Beyligi (1300-1389), ed. E.A. Zachariadou, istanbul 1997, s. 2, 4. 

78 inalcik, "Osmanh Tarihi Tek Yanh Yorumlanmis Tarihtir", s. 39. 

79 Serif Bastav, "Osmanh imparatorlugu'nun Yeniden Kurulusunda Rumeli'nin Katkisi", XI. 
Turk Tarih Kongresi (5-9 Eylul 1990), c. Ill, Ankara 1994, s. 839. 

80 H. inalcik, "Balkan Tarihi Ozerine Yeni Arastirmalar", s. 17-18; Yavuz Ercan, "Balkan 
Turkleri ve Bulgarlar", Belleten LIV, sayi 209, (1990), s. 299. 

81 Bu gibi gorevlilere Uskub Kazasi'nda ishak ve isa Beylerin adamlan arasinda 
rastlanmaktadir. Bkz. Mehmet inbasi, Osmanh idaresinde Oskub Kazasi (1455-1569) 
(Yayimlanmamis Doktora Tezi), Erzurum 1995; Halil inalcik, "Stefan Dusan'dan Osmanh 
imparatorlugu'na XV. Asirda Rumeli'de Hiristiyan Sipahiler ve Menseleri", Osmanh imparatorlugu 
Toplum ve Ekonomi, istanbul 1993, s. 67. 

82 Adanir, "Tolerant and Grim", s. 2 

83 Nevin Geng, XVI. Yuzyil Sofya Mufassal Tahrir Defteri'nde Sofya Kazasi, Eskisehir 1988, 
s. 16; Orhonlu, Asiretlerin iskani, s. 103; Halagoglu, iskan Siyaseti, s. 4. 

84 Machiel Kiel, "Tatar Pazarcik; A Turkish Town in the Heart of Bulgaria, Some Brief 
Remarks on its Demographic Development 1485-1874", X. Turk Tarih Kongresi Tebligleri V, (22-26 
Eylul 1986), Ankara 1994, s. 2570. 

85 i. Sahin, "Sofya-Filibe-Eski Zagra ve Tatar Pazan", s. 249-250. 

86 Vryonis, "Ottoman Conquest in the Balkans", s. 15. 

87 inalcik, "The Yuruks", s. 104. 

88 Halil inalcik, "Rumeli", iA IX, s. 766; Franz Babinger, "Rumeli, Roumelie", El III, s. 1259. 

89 M.T. Gokbilgin, XV-XVI. Asirlarda Edirne ve Pasa Livasi, Vakiflar- Mulkler- Mukataalar, 
istanbul 1952, s. 6-7; Ayni mlf., "Kanuni Sultan Suleyman Devri Baslannda Rumeli Eyaleti, Livalan, 
Sehir ve Kasabalan", Belleten XX (1956), s. 247-248; Nikolai Todorov - Asparuh Velkov, A Stuation 

300 



Demographique De La Peninsule Balkanique (Fin Du XV s-debut du XVI s), Sofia 1988, s. 9; Suzuki 
Tadashi, "The Governance Structures Of The Ottoman Empire: A Comparative Historical Analysis", 
Senri Ethnological Studies 25 (1989), Osaka/Japan, s. 143. 

90 inalcik, "Rumeli" iA IX, s. 771; Ayni mlf., Ottoman Empire, s. 104; Uzungarsili, Osmanli 
Tarihi II, s. 502-3. 

91 Gokbilgin, Rumeli Eyaleti, s. 247-248. 

92 Stuyanovski-Kutarciev-Zografski-Apostolski, Istoriya Na Makedonskiot, s. 5. 

93 Skender Rizay, Kosova Gjate Shekujve XV, XVI Dhe XVII Administrimi, Ekonomia, 
Shogeriadhe Levizja popull, Pristhtine 1982, s. 41. 

94 Nevin Geng, XVI. Yuzyil Sofya Mufassal Tahrir Defterinde Sofya Kazasi, Eskisehir 1988, 
s. 15. 

95 ilhan Sahin, "Urbanization And The Social Structure Of The Ottoman Empire in The 16th 
Century", The Ottoman Empire In The Reign Of Suleyman The Magnificent I, istanbul 1988, s. 187- 
189. 

96 Gokbilgin, Rumeli Eyaleti, s. 248. 

97 Aleksandar Stoyanovski, "La Division Administrative Territoriale De La Macedoine Sous 
L'Empire Ottoman Jasqua La Fin Du XVII Siecle", Macedoine, Skopye 1989, s. 88-89; Bu makalenin 
tercumesi igin bkz. Ayni mlf. "XVII. Yuzyilm Sonuna Kadar Makedonya'nin Osmanli Hakimiyeti 
Devrinde idari Taksimati", Cev. I. Eren, TED 4-5 (1 974), s. 21 5. 

98 Rizay, Kosova Gjate Shekujve., s. 42.99Topkapi Sarayi Muzesi Arsivi (TSMA). Defter (D). 
9772, vr. 1b-2b. 

100 TSMA. D. 10057, vr. 1b-3a. 

101 TSMA. D. 5246, vr. 1b-3a; Aynca bkz. i. Metin Kunt, Sancaktan Eyalete 1550-1650 
Arasinda Osmanli Umerasi ve il idaresi, istanbul 1978, s. 125-127; Rizaj, Kosova Gjate Shekujve., s. 
43. 

102 TSMA. D. 734, vr. 1b-9b. 

103 Rizay, Kosova Gjate Shekujve, s. 44. 

104 Basbakanlik Osmanli Arsivi (BOA).Kamil Kepeci Tasnifi (KK).Ruus Defteri (RD). 262, s. 1- 
9, 266-269. 

301 



Osmanh Devleti'nin Rumeli'de Fetih ve iskan Siyaseti / Dog. Dr. Halime 
Dogru [s.165-176] 

Anadolu Universitesi Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Rumeli 

islam dunyasi, Osmanhlardan once Roma imparatorlugu'nun ulkesini Bilad-i Rum veya 
Memleketu'l Rum olarak taniyordu. Selguklularla birlikte Turk hakimiyetine gegen Anadolu'da Rum 
ismi vaktiyle Bizans idaresinde bulunmus olan Anadolu'yii gosteren cografi terim olarak kullanilir 
oldu.1 XII. yuzyildan itibaren Anadolu'dan gegen Batili gezginler Anadolu'ya; Turquemenie veya 
Turquie, Bizans imparatorlugu'na tabii yerlere Romanie veya Romania demeye basladilar.2 Kisa sure 
sonra bu kavram Balkan Yarimadasi'mn tamami igin kullanilir oldu. Osmanhlar, Bizans'dan 
fethettikleri Balkan Yanmadasi topraklan igin Romania'dan esinlenerek Rum-ili adini kullanmaga 
basladilar. Rum adi eski anlamim korudu ve cografi ad olarak devam etti.3 

Katip Celebi, Cihannuma adh eserinde, istanbul bogazinin kuzey ve batisinda bulunan yerlerin 
"Rum-ili" unvani ile sohret buldugunu bildirmektedir.4 Bu tanim baslangigtan itibaren cografi bolge adi 
olarak kullanildigi gibi, idari taksimatta da genisligi gittikge buyuyen idari bir birimi ifade etmistir. 

Suleyman Pasa, Bizans'a yardim amaciyla Trakya'ya gegtigi andan itibaren Rumeli, Turkler igin 
gok onemli oldu. I. Murad (1360-1389), 1362'de Edirne'nin fethinden sonra Rumeli Beylerbeyligi'ni 
olusturarak Lala Sahin Pasa'yi Beylerbeyi atadi. Rumeli Beylerbeyligi kurulusunda idari olmaktan 
ziyade askeri bir kimlige sahipti ve Rumeli topraklan Osmanh sinirlannin disinda kahncaya kadar 
ayricahkh statusunu korudu, daima Anadolu Beylerbeyligi'nden onde geldi.5 

Rumeli'de Turklerin ilk Yerlesmesi 

Qesitli Turk kavimleri Kuzey Karadeniz steplerinden gelip VI. yuzyildan itibaren Balkan 
Yarimadasfna yerlesmislerdir. Fakat Bizans'in dini baskisi ve onceden yerlesik hayata gegmis olan 
Slavlarla kansmalan sonucu ortadan kaybolmuslardir.6 

Turklerin guneyden gelip Kuzeydogu Bulgaristan'da yerlesmesi Anadolu Selguklu Sultani II. 
izzeddin Keykavus'un (1238-1278) Dobruca'daki7 surgun hayatiyla yakmdan baglantihdir.8 Sultana 
baglihgi devam eden gok sayida Turkmen Anadolu'dan gelip Dobruca'ya yerlesti. Turkmenlerin 
bolgeye gelisi ile ilgili gesitli rivayetler bulunmaktadir. Bunlann odak noktasinda daima San Saltuk9 
yer almaktadir. San Saltuk, manevi olarak kendisine bagli olan kalabahk sayidaki Turkmen nufusla 
birlikte Rumeli'ye gelmis ve burayi yurt edinmistir. 



302 



San Saltuk'un Dobruca'daki faaliyeti ve faaliyet alaniyla ilgili en genis populer bilgi Evliya Celebi 
Seyahatname'sinde bulunmaktadir.10 Seyahatname'de Evliya Celebi sik sik gergeklerle efsaneleri 
birbirine kanstirmistir. 

Yazicizade AN, II. Murad'a ithaf ettigi Tarih-i Al-i Selguk'da, Rumeli'ye giden gogmenlerin bir 
kisminin Halil Ece ile birlikte Karesi iline11 geri donduklerini, kalanlann ise San Saltuk'un etrafinda 
toplandiklanm kaydetmistir.12 

Rumeli'de Yollar ve Osmanh Devleti'nin Fetih Yonleri 

Rumeli'ye gegen Suleyman Pasa buradaki ana yollar boyunca akinlar yapmaga baslamisti. 
Osmanh kuvvetleri batiya, kuzeybatiya ve kuzeydoguya dogru ilerlerken Romalilann yaptirdigi ve 
daha sonra da Bizans'm kullandigi yollardan yararlandilar. Bu yollar Sol Kol (Via Egnatia-canib-i 
yesar), Orta Kol (Via Militaris-tarik-i evsat) ve Sag Kol (Kinm-Karadeniz ticaret yolu)13 olarak 
biliniyordu. 

Sol kol; ipsala, Gumulcine, Serez, Karaferiye ve oradan ikiye aynlip Tirhala ve Uskup'e 
ulasiyordu. 14 Orta kol; Cirmen, Zagara, Filibe ve oradan ikiye aynliyordu. Birinci yol Sofya uzerinden 
Nis ve Belgrat'a ulasiyor, ikinci kol Kostendil uzerinden Uskup'e baglamyordu. 

Sag kola15 gelince; Bu yol Trakya'dan baslayarak Kirklareli uzerinden kuzeye dogru devam 
ediyor, Edirne'den gelen yolla birlesip Tunca vadisini takip ederek Istrancalann ve Balkan Daglannin 
dogal gegitlerinden gegmek suretiyle Karadeniz'e paralel olarak Tuna nehrine kadar ulasiyordu. Yol 
buyuk merkezlere ulasacak sekilde bazi yerlerde ikiye aynlarak devam ediyordu. Pravadi'dan batiya 
giden yol Tirnovo ve Nigbolu'ya ulasiyor, asil yol kuzeye dogru devam ediyor ve Dobruca'dan gegip 
Babadag'a geldikten sonra Tuna nehrini gegiyordu. Tekrar ikiye aynlan yolun doguya dogru devam 
eden kolu Kirim'a gidiyor, digeri Yas uzerinden Kuzey Denizi'ne kadar ulasiyordu. 

Sag kol, askeri anlamda orta kol kadar faal olmamasina ragmen onemini daima korudu. Bu 
koldan yapilan akinlar Mihal ogullannin denetiminde bulunuyordu.16 istanbul'a bugday, et ve tuz 
saglayan merkezlerin yogunlugu bu guzergahta idi. Bugday ve kesimlik hayvanlann kara yolu veya 
denizyolu ile baskente ulastinlmasi bu yolun onemini arttinyordu.17 Kostence, Varna, Burgaz, 
Mesembria gibi sag kolun onemli limanlanndan herturlu uretim baskente ulastinhyordu. 

Fetihler tamamlamnca uclarda idari, askeri ve stratejik anlamda gesitli konular goz onunde 
bulundurularak Sancak teskilati kuruldu. Sancaklar askeri ve idari birim olarak Rumeli beylerbeyliginin 
yonetiminde toplandi.18 

Osmanh Devleti'nin Rumeli'de Uyguladigi Fetih ve iskan Siyaseti 

Osmanh Devleti, Rumeli'ye gegtigi andan itibaren yerli halkla iyi geginme politikasi uygulamis, 
"istimalet" vererek yerli halkin Osmanh'ya meyletmesini saglamistir.19 Prof. Dr. Halil inalcik'in 

303 



tespitine gore Osmanli padisahlan burokraside de bu prensibi uygulamis "Reaya fukarasi"ni "zi-kudret 
ekabire karsi" korumuslardir.20 Ozellikle Balkanlar'in fethinde "Toprak ve reaya sultanindir" prensibini 
ilan ederek yerli feodallere karsi topragi ve koylu emegini; devlet veya timar rejiminin garantisi altina 
sokmuslar, yerel feodallerin yerine merkezi imparatorluk rejimini ihya etmislerdir. Balkan 
tarihgilerinden N. iorga; anarsiden bikmis olan koylulerin Osmanli'nin merkeziyetgi yapisini uygun 
bulduklanni ve benimsediklerini kaydetmistir.21 

Osmanhlann Balkanlar'da gorunmesi ile birlikte Ortodoks halk Papalikla Macar Krallannin 
Katoliklik propagandasindan ve mezhep degistirmek igin yaptiklan baskidan kurtulmustur. Devlet, 
halkin yam sira Ortodoks kilisesine karsi da koruyucu bir politika gutmus, Ortodoks kilisesinin butun 
ayricahklarini ve hiyerarsisini aynen tanimistir. Kilise gibi manastirlann ayricahklanni, bagisikhklarini 
Hiristiyan devletler doneminde nasilsa o bigimde birakmis,22 Balkanlar'da Hiristiyan dinini yok etmek 
isteyen tutucu bir davranis igine girmemistir. Hatta Yildirim Bayezid Balkan halklanndan sagladigi 
askerlere Anadolu Beyliklerine, Ankara savasinda Timur'a karsi ordusunun iginde yer vermistir.23 

P. Wittek; kurulusta Osmanli Devleti'nin bir Ug Gazi Devleti karakteri tasidigi ve bu ozelliginin on 
plana gikanlmasi gerektigi uzerinde durmaktadir. Ayrica Ug kulturunun onemli oldugunu, Osmanli'nin 
bunu gok iyi uygulayarak fethedilen yerlerde halka hos gorulu davranarak onlan kazanmayi 
basardigim belirtmektedir. Bu yaklasim Anadolu'da ve Rumeli'de kulturun surekliligini saglamistir. P. 
Wittek ozellikle Rumeli'de bu yaklasimin gok yararh oldugunu, bazi kale ve sehirlerin zorluk 
gikarmadan teslim oldugunu yazmistir.24 Diger taraftan P. Wittek, Hiristiyan halkin din degistirmeye 
zorlanmamis olmasinda, cizye gelirinin ortadan kalkacagi igin mali bir kaygi duyulmus olabilecegini ve 
bu yontemle gayrimuslimlerin idari kadrolarda yer almamasimn saglandigini dusunmus, ancak 
devsirme metodu iginde yetistirilen Hiristiyan gocuklarimn dikey asama ile devlet hizmetinde en ust 
makama kadar gelebilmeleri sayesinde bunun dengelendigini gormustur.25 

Osmanli Devleti'nin Balkanlar'da yayilmasinda baska faktorler de bulunmaktadir. Devlet 
koylunun yam sira eski Rum, Sirp, Bulgar ve Arnavut feodal beylerini devlet hizmetine alarak 
kazanma yonune gitmis, onlara karsihkh guvene dayanan gorevler vermistir. Voynuk, Martolos, Eflak 
(ve digerleri...) gibi geri hizmet kurumlan iginde hatta timar sistemi iginde yer almislar, vergi muafiyeti 
elde etmislerdir.26 

Rumeli'nin iskani 

Osmanli Devleti, fethettigi topraklarda somurge siyaseti takip etmedigi igin fetihten kisa bir sure 
sonra Balkan Yarimadasi'mn iskanina oncelik verdi. Gelenlerin gogunun gayesi Rumeli'yi yurt 
edinmekti. 

Anadolu'da oldugu gibi Balkanlar'da da Turklesme ve islamlasma, birbirine paralel yurudu. 
Ancak Anadolu'nun Turkler tarafindan iskani ile Rumeli'nin iskani arasinda onemli bir fark oldugu 
gorulmektedir. 

304 



Anadolu'ya gelenler; Mogol baskisi sonucu gog eden Turkmenlerdir. Asiret reislerinin 
yonetiminde guvenli ortam bulabilmek amaciyla daha batiya gitmisler ve Anadolu'nun her tarafinda 
yerlesmislerdir. Buna ragmen XV ve XVI. yuzyillarda Dogu ve Guneydogu Anadolu'da Turk nufusun 
Bati Anadolu'dan gok daha az oldugu bilinmektedir.27 

Anadolu'nun fethiyle birlikte dalgalar halinde Anadolu'ya gelen gogmenler onceki yasam 
kosullanna uygun olarak gogebe, yerlesik ve kent yasamim genellikle kendileri segmislerdi. Selguklu 
Devleti gelen gogmenleri uglara iskan edebilmisse de karsihginda onlardan ulkenin sinirlanni 
savunma ve koruma gorevi istemistir. Uglara gonderilen konar gogerler gok siki takip edilmesine 
ragmen bir turlu denetim altina almamamis, gogerler daima devlete problem yaratmistir.28 Anadolu 
Selguklu Devleti; siyasi zafiyeti nedeniyle XIII. yuzyihn ikinci yansindan itibaren kalabahk gruplar 
halinde gelen gogmenleri iskan edemeyecek hale gelmistir. Buna ragmen asiret reisleri ve gaziler 
Anadolu'yu yurt edinip yerlesme amaci guttukleri igin kendileri guvencede hissettikleri yerlere 
konmuslardir. Nitekim bir sure sonra Selguklu iktidannin zayiflamasi ve Mogol istilasi nedeniyle 
Turkmen Beylikleri ayn ayn bagimsizliklanm ilan etmislerdi.29 

Rumeli'deki yerlesme Anadolu'dakinden farkli olarak daima devletin benimsedigi resmi iskan 
politikasina uygun olarak gelismistir. Osmanli'nin Rumeli'deki iskan politikasinda, Ortagag'da yaygin 
olan bir gorusun izleri bulunmaktadir. Buna gore devlet, fethettigi topraklara Anadolu'dan nufus getirip 
yerlestirmis, bolge halkmi da kolayca denetim altinda tutabilmek amaciyla baska yere nakletmistir. 
Fethedilen topraklarda, ayaklanma potansiyeli olarak gorunen kitlelere dikkat edilmis, onlar Turk 
nufusun yogun oldugu yerlere tasinip iskan edilmistir. 

Osmanli Devleti, Rumeli'nin iskani konusunda gok dikkatli davranmis ve iskan politikasini 
hassasiyetle uygulamistir. Devlet, Anadolu'da hayvanlanna otlak bulmak igin mevsime gore yer 
degistiren konar gogerlere iskan konusunda oncelik vermeyi tercih etmistir.30 Boylece miri arazi 
haline getirilmis olan Rumeli'de, konar gogerlerin topraga baglanmasi, askeri sinifa dahil olmalan, 
Rumeli'de nufus ve timarh sipahi sayisinin arttinlmasi ayni anda saglanmis oluyordu. 

Rumeli'ye ilk Yerlestirilenler 

Rumeli'nin iskanina onculuk edenler; Qandarh AN Pasa ile birlikte sag kolun fethine katilan 
gaziler, asiret reisleri, asiret mensuplan, Anadolu yayalan,31 akincilar, dervisler ve timarh sipahilerdi. 
iskan konusu on plana almarak incelendiginde ilk seferin ayni zamanda bir kesif ve yurt arama seferi 
oldugu gorulmektedir. 1388 yilmda I. Murad, askeri anlamda kuzey ve kuzeydogu Bulgaristan'in 
tamamini denetim altina almis olmasina ragmen idari yonden bir islem yapmamisti. Rumeli'nin iskan 
politikasi Yildirim Bayezid doneminde sancak teskilati kurulduktan sonra uygulamaya konuldu. 

Bayezid hakimiyetini fiilen hissettirebilmek igin iskan siyasetini butun Osmanli ulkesinde 
uygulamisti. Ornegin, istanbul kusatmasini kaldinrken yaptigi anlasmanin maddeleri arasma 

305 



Sirkeci'de bir Turk mahallesinin kurulmasi ve Kadi atanmasi bulunuyordu. Nitekim kisa sure sonra 
Goynuk ve Tarakgi Yenicesi halkindan istanbul'a goger evler nakledilmisti. 

XIV. yuzyilda gaziler ve asiret reisleri, Rumeli seferlerine katihrken kahraman olarak un 
yapmanin yam sira ekonomik gug elde etmeyi de arzu ediyorlardi. Osmanli'ya tabi beyliklere mensup 
olanlar da Gaza ve ganimet niyetiyle gelenlerin arasinda bulunuyordu. 32 Gelenlerin arasinda 
yerlesmeyi tercih edenler de vardi.33 

Osmanh Devleti'nin kurulusunda etkin olan gaza politikasi Rumeli'nin fethinde de devam etti. 
Asiret reislerinin, asiret uyeleri uzerindeki gucu onlann toplu olarak hareket etmesini kolaylastinyordu. 
islamiyet'i benimsemis olan Turkmen gaziler kahramanlik ve ekonomik kosullann bir araya geldigi 
yasam bigimi iginde, Osmanh Devleti'ne hizmet ederken Rumeli'nin fethi ve iskanini da 
kolaylastinyorlardi. Seferlerde basanh olan gaziler timar sahibi olup devlete daha fazla ve surekli 
hizmet etmeyi umuyorlardi. Nitekim pek gogu bu emeline ulasti. Asiret reisleri ve onlara bagh olanlar 
dirlik sahibi olarak fethedilen topraklara yerlestiler. 

Ayni tarihlerde Anadolu'da bulunan diger Turkmen Beylikleri gaza ve cihadi on plana gikanrken 
siyasal, sosyal ve ekonomik gug kazanmanin pesindeydiler. Ancak Turkmen Beylikleri Musluman 
komsulanna karsi cihad agma sansina sahip olmadiklari igin Osmanh Devleti'nin basansina 
ulasamadilar. 

Rumeli'nin fethinde hizmeti gok buyuk olan akincilar yerlesme konusunda da onculuk 
etmislerdir. Akinci beylerinden olan Timurtas Pasa-oglu Yahsi Bey, Pasa Yigit, Yanci Bey, Kutlu Boga 
sefer esnasinda Candarh AN Pasa'nm en buyuk yardimcilan olmuslardir. Akincilar arasinda 
Rumeli'de hizmet etmek igin "il ve boy" halinde karsi yakaya gegerek yerlesenlerin sayisi bir hayli 
fazlaydi. Bunlar bagh olduklan Akinci beyleri ile birlikte hareket ediyor onlara aynlan yorelere 
yerlesiyorlardi. Rumeli'nin ucra yerlerinde Pasayigit, Korkud, Mihaloglu gibi akinci gazilerin adina 
kurulan koyler bunu gostermektedir. 

Anadolu Yaya Sancakbeyi Saruca Pasa, ona bagh yaya basilanndan Kara Mukbil, Pazarh 
Togan, incecuk Balaban, Mustecap, Papas oglu §ahin, Kutluca, Lala §ahin 1388'de Qandarh AN 
Pasa'nm seferine katilmislar,34 yayalanni birlikte g6turmuslerdi.35 Yaya basilar, Asiret reisleri ve 
birlikte gelenler toplu halde hareket etmisler, yerlestikleri yeni gevrede yalnizhk duygusu 
yasamamislardir. 

Orduyla birlikte hareket eden gesitli tarikatlara mensup seyh ve dervislerin cesaret verici ve 
olumlu davranislan yeni topraklann benimsenmesinde gazilerin ve gogmenlerin uzerindeki etkisi gok 
buyuk olmustur. §eyh ve dervisler daha Suleyman Pasa ile Rumeli'ye gegislerinden itibaren yol 
kavsaklanna, derbentlere ve iskana uygun yerlere yerleserek zaviyeler kurmuslar, gevrelerini 
senlendirmislerdir.36 

306 



Rumeli'de Yerlesmeyi Kolaylastiran Diger Faktorler 

AN Pasa, Kuzeydogu Bulgaristan'da fetih hareketine devam ederken gaziler burada Turkge 
konusan, oldukga kalabahk bir Musluman ve Hiristiyan nufusla karsilastilar. Bunlann basinda, hemen 
hemen bir yuzyil once San Saltuk onderliginde gelip bolgeye yerlesmis olan Turkmen nufus 
bulunuyordu.37 Asiret reisleri ve asiret uyelerinin Haci Bektas'a ve San Saltuk'a yakmhk duymasi 
nedeniyle yeni gelenlerle yerlesik nufus kolayhkla butunlesti. 

Diger taraftan, o tarihte yikilmis olan Altinordu Devleti'ne mensup olan Musluman ahali henuz 
Kuzeydogu Bulgaristan'dan aynlmamisti. Altinordu halkinin ayni bolgede oturmasi da Dobruca'nin 
fethini ve iskanini kolaylastinyordu. Aynca Kuzeydogu Bulgaristan'da yasayan ve Hiristiyanlasmis 
olan Kuman, Kipgak ve Gagauzlarlann38 ayni dili konustuklanna sahit oldular. Onlar da Hiristiyan 
olmalanna ragmen Anadolu'dan gelen Turkmenler gibi samani inang motiflerini henuz terk 
etmemislerdi. Bu nedenle aralannda kolayca iletisim kurabildiler. Bu suretle toplumlann bir arada 
yasamasi kolaylasmis devletin iskan politikasi ilk asamada basanya ulasmis oluyordu.39 

Daha once belirtildigi gibi San Saltuk Dobruca'da oturan butun Turk toplumlan tarafindan aziz 
kabul ediliyordu. ibn-i Batuta bu durumu gozlemis ve elestirel bir dille ifade etmistir. Arap gezgin 1328 
yihnda Babadag'da turbesini ziyaret ettigi San Saltuk'un islamiyet'e hizmetinden ve kerametlerinden 
soz etmis, ancak bunlann bazilannin seriata uygun olmadigini belirtmeden gegememistir.40 

Bizans ve Balkan Yanmadasi'nin siyasi ve sosyal durumu Osmanh Devleti'nin Balkanlar'daki 
iskan siyasetine yardimci olmustur. XIV. yuzyilda Balkanlar'da guglu, merkezi bir devlet 
bulunmuyordu. Sirp ve Bulgar Devletleri pargalandigi igin baska guglerin istekleri ayni yerde 
odaklaniyordu ve Balkanlar'a sahip olmak istiyorlardi. 

Bati kilisesi ile eskiden beri anlasamayan dogu kilisesi, siyasi iktidannin yam sira dini iktidanm 
da kaybediyordu. iki kilise arasinda dusmanhk hizla artiyordu. italyan sairi ve humanist Petrarque 
(1304-1380) Papa Urbain Ve (1362-1380) yazdigi bir mektupta "Turkler yani Osmanhlar sadece 
dusmandirlar, Rafizi Rumlar ise dusmanlardan daha beterdir. Osmanhlar bize karsi o kadar kin 
beslemezler, gunku bizden o kadar korkmazlar, Halbuki Rumlar butun ruhlan ile bizden korkar ve 
nefret ederler" diyordu.41 Bu fikrin siyasi temsilcisi olarak Katolik Macar Krali siyasi ve dini olarak 
Balkanlar'da yayilmak istiyordu. Halk, dini baskidan uzak yasayabilmek igin Balkan Yanmadasi'nin 
kuzeydogusundaki bos ve tehlikeden uzak yerlere gog etti.42 Nitekim bu ortamda Ortodoks olan yerli 
ahali Osmanh akinlanna tepki gostermiyor, onlari kurtanci gibi goruyordu. Machiel Kiel, Constantin 
Jiricek'e dayanarak, Osmanhlarin kesin fethinden sonra bolgenin huzura kavustugunu 
belirtmektedir.43 

Osmanh Devleti'nin Rumeli'de takip ettigi iskan siyaseti daha baslangigtan itibaren bir yagma 
hareketi olmayip yerlesmek ve yurt edinmek amacini tasiyordu. Bu siyaset, gelecege donuk bir 
yerlesme yogunlugu tasidigi igin basanh olmustur. Gogmenler Rumeli'ye yurt edinmek uzere 

307 



geldiklerinden geri donmeyi dusunmuyorlardi. Suleyman Pasa, Gazi Fazil Ece, Yakub Ece gibi 
Rumeli fatihlerinin mezarlannin Gelibolu Yanmadasi'nda olmasi da onlann Rumeli'de yerlesmesini 
manevi olarak kolaylastinyordu. 

Saruhan ilinden Sag Kol'a Gog ve Surgunler 

Osmanh padisahlan ve devlet adamlan Anadolu'nun insan kaynagini gok iyi taniyorlardi. 
Oncelikle, hareket yetenegi yuksek olan gogerleri ele aldilar. Toplumun huzuru bakimindan bu karar 
son derece onemliydi. Sipahi, yaya, musellem, vakif gibi bir kuruma bagli olan ve vergisini odeyen 
yerlesik nufusun hukuki durumu degistirilmedi. Bati Anadolu'da kalabalik olan Yuruk gruplan arasmda 
ilk gogurulenler Karesi Bolgesi'nde konaklayanlar oldu. Bunlar daha sonra Suleyman Pasa tarafindan 
Gelibolu'ya iskan edilmislerdi44 (1356-1357). 1374-75 yillannda Lala Sahin Pasa Drama, Serez ve 
Karaferya'yi fethettikten sonra Saruhan' daki gogerlerin bir kismi buraya nakledildi.45 

Yildirim Bayezid, Bati Anadolu harekati sirasinda (1390) Saruhan Beyligi'ni Osmanh 
topraklanna dahil etti.46 Padisah buradaki nufus yogunlugunu azaltmak ve fethedilen bolgenin 
nufusunun yerini degistirmek gelenegine uyarak Saruhan bolgesinde oturan Yurukleri Rumeli'ye 
gegirdi.47 Bu durumda Saruhan ili, Karesi'den sonra gog veren ikinci bolge oldu. 

Osmanh Devleti, Turkmen Beyliklerinin topraklanni fethettikge beylik mensubu olan yerlesik ve 
gogerlerle onemli sorunlar yasamistir. Bunlar kendi beylerinden uzaklasmak istememisler, Osmanh'yi 
benimsememislerdir. Bu durum daha sonraki yuzyillarda da devam etmis, her biri Saruhanh, 
Dulkadirli, Karamanh olarak kalmaya devam etmistir. Bu nedenle Osmanh smirlari iginde yer 
almalanna ragmen Bati Anadolu'daki Turkmen Beyliklerinin topraklannda oturan halk bir sure sonra 
Osmanh Devleti igin sorun olmus ve bu durum devam etmistir. Cok yogun bigimde gogebe nufus 
banndiran bolgede asiret gelenegi hakimdi ve asiret mensuplan merkezi otoriteyi kabul etmek yerine 
kendi asiret reislerinin sozlerinden disan gikmak istemiyorlardi. Yildirim Bayezid, gogerleri verimli ve 
genis Rumeli topraklanna gondererek gozum uretmek istedi. Devlet, Osmanh hizmetine girmis olan 
Anadolu Beylikleri yoneticilerini de Rumeli'de gesitli gorevlere tayin ederek bir taraftan onlan 
onurlandirmis diger taraftan eski hakimiyet alanlanndan uzaklastirmis oldu. 48 Anadolu'da Turkmen 
Beylikleri Osmanh sinirma dahil olduktan sonra uyum saglayamayan beylik halki zaman zaman 
Rumeli'ye gegirilerek iskan edildi. 

Kronikler, genellikle Saruhan'dan sol kola yapilan goglerden soz etmekte, sag kola yapilan 
goglerin uzerinde durmamaktadir. Sag koldaki iskan hareketi daha Rumeli Beylerbeyi Lala Sahin 
Pasa ve Kara Timurtas Pasa'nin askeri faaliyeti sirasinda baslamisti. Buna ragmen Saruhan ilinden 
sag kola gog ancak Osmanh Devleti Saruhan Beyligi'ne49 sahip olduktan sonra yogun sekilde 
gergeklesti. Once gelenler daha ziyade askeri faaliyet iginde yer almis olan beylik mensuplanydi. 

Yildirim Bayezid'in Surgun Emri ve Uygulanmasi 

308 



Yildirim Bayezid 1390 yilmda Saruhan ilini topraklanna Have ettikten sonra oglu Sehzade 
Ertugrul'u buraya Sancakbeyi tayin etti. Saruhan bolgesi; gogerlerin gok yogun yasadigi bolge olmasi, 
asiretlerin otorite tanimaz olmasi, ote yandan tuz yasagina uymamalan Yildirim Bayezid'in yeni 
fethettigi bolge halki igin surgun karan almasina neden oldu. Babasimn emri He Sancakbeyi olan 
Sehzade Ertugrul Celebi surgun uygulamasini baslatti. Kroniklerde verilen bilgiye gore Sehzade 
Ertugrul; "Kavmin ulusu Pasa Yigit Bey"50 baskanhginda gogerleri Filibe yoresine gonderdi. 

Asik Pasa-zade surgun olayinin onur kirici oldugunu, ancak bir yerin iman ve mamur hale 
gelmesi igin bu yontemin padisahlartarafindan uygulandigini huzunlu bir ifade ile anlatmistir. 

Kanundur padisahlar surgun ede 

Ki yani bir dahi El mamur ede, 

Ve gerge incunur halk ol seferden 

Bu tann takdiridir dahi ne de, 

Gozetsen takdiri hos muti olsa 

Olur rahat ki ol nasibum ede. 51 

Sehzade Ertugrul'un vefatindan sonra Saruhan sancakbeyi olan52 §ehzade Suleyman 
zamaninda da Saruhan ilinden Rumeli'ye surgun53 seklinde buyuk gapli gog hareketi gergeklesti. 
"Goger evler" bizzat Yildirim Bayezid'in emri ile sehzade tarafindan gonderiliyordu. Surgun gogmenler 
butun Rumeli'ye yerlestirildi. 

Kroniklerde Sag Kol'a yapilmis olan surgun ve iskana deginilmemis olmasina ragmen 
Rumeli'nin haritasi sayilan birTapu Tahrir Defterinde54 surgunler hakkinda genis bilgi bulunmaktadir. 
Kanuni doneminde duzenlenmis olan bu defterde Sag Kol'da yer alan Aydos, Pravadi, Varna, Haci- 
oglu Pazan kazalannda bulunan kbylere Saruhan ilinden kagar hane surgunun yerlestirildigi 
kaydedilmistir. Bu bilgi, Saruhan bolgesinden Sag Kol'a da yogun nufus nakli oldugunun agik 
isaretidir.55 Surgunler genellikle 10 haneyi gegmeyen gruplar halinde yerlestirilmistir. Bazi hallerde 
koy ve mezralara iskan edilenler birlikte yazilmis, bu durumda dahi iskan edilen hane sayisinin toplam 
14-15 haneyi gegmedigi gorulmektedir.56 Saruhan ilinden ilk gonderilenler daha once belirtildigi gibi 
ilk gogmenler disiplinsiz davranislan ve yorede uygulanan "tuz yasagina" karsi gikan gogerlerdi.57 
Devlet bu yontemle bir taraftan Bati Anadolu'daki nufus yogunlugunu azaltip asayisi saglarken ote 
yandan Rumeli'nin iskani ve senlendirilmesi isini gergeklestirmis oluyordu.58 

Sag Kol'daki iskan yerleri toponimik olarak incelendigi zaman kbylerin adlannin Saruhan'daki 
yerlerin adi, gesitli su kaynaklan ve sahis adlan ile dogrudan iliskili oldugu gorulmektedir. Kara Murad 
Pinan, Ak Kuyu, Osman Pinan, Yunus Pinan... gibi. 59 

309 



Sag Kol'da Surgun Zeameti 

Adi gegen Tapu Tahrir Defterinde Sag kola yapilan surgunlerin hukuki statusu ve uymalan 
gereken kanun maddeleri agikga belirtilmistir. Sag kolun en buyuk sancaklanndan olan Silistre 
sancaginin Pravadi kazasinda 1025 surgun hanesinin bagh oldugu ayn bir idari birim kurulmustur. 
Burasi "surgunler zeameti" adi ile kayda gegirilmistir.60 Kayitta "Zeamet-i surgunan ki, zikrolunan taife 
bundan evvel Anadolu'dan Dobruca'ya surgun gelub, giftlusunden on iki ve giftsuzunden altisar akga 
ve yuz koyundan bir koyun vermek vaz'olunub sair avarnz-i divaniyeden muaf ve musellem olalar, 
deyu defter-i kohnede mukayyed olinub ellerinde selatin-i maziyeden ve padisahimiz Sultan Selim 
San e'azzallahu ensarehu hazretlerinden muteaddit hukumleri oldugu..." agiklanmistir. Surgunler 
prensip olarak ayni koyde yogunlasamayacagina gore gesitli koylere dagitilmis olmalan dogaldir. I. 
Selim (1512-1520) devrinde duzenlenmis olan Silistre kanunnamesinde, surgunlerin haklannin "benim 
surgunumdur" diyerek Surgun Subasisi tarafindan korunacagi belirtilmistir.61 Kanunnamede 
agiklandigina gore bir gogmenin surgun taifesinden sayilabilmesi igin Anadolu'dan gelmis olmasi ve 
hakiki surgunun akrabasindan bulunmasi gerekiyordu. Rumeli'den gelenlerle kafir iken Musluman 
olup surgunlere katilanlann surgunlere taninan haklardan yararlanmasina izin verilmiyordu. Surgun 
akrabasi olmayanlann hangi timarda yerlesmisse oradan aynlmasi olanaksizdi. Agikga goruldugu gibi 
surgun konusu tamamen devlet denetiminde bulunuyordu. Pravadi merkezli Surgun Zaimligi'nin 
sorumlu kisisi Surgun Subasisiydi. 

Rumeli'nin iskani XIV. yuzyihn ortasinda baslamis, ancak kisa zamanda tamamlanamamistir. 
Devlet iskani once Balkanlar'i senlendirmek amaciyla baslatmistir. 1444 yihnda Varna savasindan 
once bolge Hagli ordulan tarafindan tamamen yakilip yagmalanmisti. Turkler bolgeye yerleseli henuz 
yanm yuzyil bile olmamisken koylerini terk etmek zorunda kalmislardi.62 Savas bitip geri 
donduklerinde koylerinin izini bile bulamamislardi. Varna savasini takip eden yillarda Kuzeydogu 
Bulgaristan'a yeniden nufus nakline baslandi. 

Daha sonraki yillarda Anadolu'daki bazi ayaklanmalan bastirmak ve muhalif topluluklan 
dagitmak, ayni hareketi tekrarlayacak nuveyi yok etmek amaci ile topluluklar surgun seklinde 
Rumeli'ye gonderildi. Uygulanan yontem ne olursa olsun Kuzeydogu Bulgaristan'in kirsal kesiminde 
Turk nufusun yogunlugu artmistir. Kentlerde Turklerin sayisi, oran olarak kirsal kesimin gerisinde 
kalmistir.63 En yogun iskan bolgesi Dobruca ve Deliorman olmustur. 

II. Bayezid zamaninda yapilan sayimda, takip eden yuzyillardaki kayitlarda veya XIX. yuzylda 
yapilan nufus sayimlannda ozellikle Balkanlar'm kuzeydogusunda, Dobruca ve Deliorman'da bulunan 
koylerin tamamina yakminm Turkge adlar tasidigi gorulmektedir. Tuna nehri ile Balkan Daglan 
arasina yerlestirilen ve geri hizmet kurumu olarak Yurukler yorede, Turk ve Musluman nufusun 
yogunlugunu daha da arttirmistir. 



310 



Rumeli'ye gelenlerin tamami surgun seklinde gelmemistir. Askeri bir hizmet olan Yuruk 
Teskilati64 igin tayin edildikleri yerlere gelenler oldugu gibi gevre kosullarimn degismesi ile gog etmek 
zorunda kalanlar da olmustur.65 Borkluce Mustafa ve Torlak Kemal ayaklanmalan,66 Sahkulu 
Ayaklanmasi67 ve Saruhan Bolgesi'nde suhte ve Celali olaylan68 sirasinda da halk koyleri 
bosaltmisti. Bunlann arasinda da Rumeli'ye gog edenler olmustu. Butun iskanlar ve Anadolu'dan 
Rumeli'ye dogru olan nufus hareketi goz onune ahndiginda Balkanlar'a Turk nufusun iskaninin surekli 
oldugu sonucu ortaya gikmaktadir. Vaktiyle Anadolu'ya gelen gogmenler Anadolu'yu garipler siginagi, 
rahatyuvasi, kimsesizlerin diyan saymislardi.69 Simdi gogmenler igin Rumeli ayni anlami tasiyordu. 

Candarh AN Pasa'nin seferinden sonra Sag Kol'da askeri faaliyet tamamlanmis (1388), 
Canakkale Bogazi'ndan Tuna nehrine kadar genis ve bereketli topraklara sahip olunmustu. Bu 
topraklann buyuklugu Osmanli'mn Anadolu topraklanndan gok daha genisti. Ancak bos alanlann 
nufuslandinlmasi gerekiyordu. 

Saruhan Koylerinden Sag Kol'a iskan 

Sag Kol'daki koyler incelendiginde koy adlannin gogunun Saruhan ilindekilerle ayni adi tasidigi 
gorulmektedir. Koy adlarmi ug baslik altinda toplamak mumkun olmaktadir. Birincisi Saruhan'dakilerle 
ayni baba, dede ve seyhlerin adini tasiyanlar, ikincisi Saruhan Beyligi'nin unlulerinin ve asiretlerin 
adini tasiyanlar ve son olarak gevre kosullanndan ve su kaynaklanndan etkilenerek konulan adlardir. 

A. Baba, Dede ve Seyhlerin Adini Tasiyan Koyler 

Pek gogu unutulmus veya bunlara Bulgarca ad verilmis olmasina ragmen, halen Sag kolda 
bulunan koy adlan arasinda baba, dede ve seyhlere adanmis gok sayida koy bulunmaktadir. Kozluca 
Baba, Hussam Dede, Mentes Baba, Sindel Baba, Pir Can Baba bunlar arasinda sayilabilir. 
Gunumuzde hemen hemen higbir koyde tekke ve turbe izine tesaduf edilmemektedir. Tekke Kozluca 
gibi "tekke" adini korumus olan koyler arasinda bile, koyluler Tekke kelimesinin nigin korunmus 
oldugu bilmemektedir. 

Bu koyler igin pek gok ornek bulunmaktadir. Bir kaza merkezi olan Kozluca,70 Tavsan 
Kozluca71 ve Tekke Kozluca. 72 Saruhan ilinde bulunan Kozluca Baba'ya manevi olarak adanmis 
yerlesim yerleriydi. Yogun olarak Saruhanhlarin iskan edildigi yerde; kaza merkezine bes ila on 
kilometre mesafede iki tane daha Kozluca koyunun bulunmasi Kozluca Baba ile manevi bagi olan 
yuruklerin yeni topraklanyla daha kolay butunlesmesini saglamistir.73 Kutsal saydiklan ve geldikleri 
yerleri kesin olarak belirterek surgun ve gogun yipratici ve yalnizhk duygusundan kurtulmuslardir. 
Anadolu ve Rumeli eyaletinde soz konusu kaza ve koylerden baska Kozluca Baba'ya adanmis gok 
sayida koy bulunmaktadir. 



311 



Hussam Dede koyune ise Manisa'da Muradiye Camii vakiflan arasinda bulunan Hussam Dede 
koyunden gelenler yerlestirilmistir.74 Her iki koy de adini Hussam Sah'tan almistir. iskan tarihinde 
seyhlerin onemini gostermesi bakimindan son derece dikkat gekici bir 6rnektir.75 

Kuguk Abdal tarafindan kaleme alinan menakibnameye gore Kalenderi seyhlerinden olan 
Otman Baba'nin asil adi Hussam Sah'tir.76 Menakibnameye gore Otman Baba H. 780/1378 tarihinde 
dogmustur. Bazilannin Gani Baba, Hussam Dede de dedikleri Hussam Sah H. 883/1478'de yuz 
yasini gegtikten sonra olmus, oldukten sonra hilafet "ibrahim-i sani" de denilen Akyazili Sultan'a 
gegmistir. 

Rivayete gore Otman Baba daha gok gengken, Timur'un Anadolu'yii istilasi sirasinda 
Anadolu'ya ayak basmis, Germiyan ve Saruhan77 havalisinde uzun sure dolasmis ve hatta II. 
Mehmed'in sehzadeligindeki Manisa valiligi sirasinda burada bulunmustur. Yaz aylannda 
Gelibolu'dan Dobruca'ya kadar kasaba ve koylerde dolasarak kurban topladigi bilinmektedir.78 
Otman Baba bazi yillar kis aylanni Varna'daki zaviyesinde gegiriyordu. Bu zaviye; Hussam Dede 
koyu ile komsu olan Batova koyunde bulunan ve daha sonra Akyazih'nm adi ile anilacak olan 
zaviyedir.79 Hussam Dede ile ilgili bilgiler isiginda Anadolu'dan Rumeli'ye gog incelendiginde, 
Rumeli'ye gogun XV. yuzyilin ikinci yansinda da devam ettigi gorulmektedir. 

Hussam Dede ile iliskisi nedeniyle Akyazili Sultan Tekkesi'ne deginmek gerekmektedir. Akyazili 
Sultan Tekkesi, Kozluca kazasinin Hussam Baba koyune sinir olan Usenli koyunden gegen Botova 
nehrinin olusturdugu vadinin yamacinda yer almistir. 

Evliya Celebi, 1652'de tekkeyi ziyaret ettigi80 zaman menakib'den yararlanarak Akyazili 
Sultan'm hayati, kisiligi ve tekke hakkinda genis bilgi vermistir. Akyazih'nin Ahmed Yesevi'ye bagh ve 
Haci Bektas Veli halifelerinden oldugunu, once Bursa'ya daha sonra Rumeli'ye gittigini belirtmis, yuz 
yil kadar yasadiktan sonra II. Murad zamaninda oldugunu kaydetmistir. 

Faziletname adindaki eserin sahibi Yemeni; Akyazih'nin Kalenderi seyhi Osman Baba'nin 
halifesi ve Hussam Sah'in halifesi oldugunu, kendisinin de Akyazili Sultan'm halifesi oldugunu 
yazmistir. Yemeni'ye gore Gani Baba da denilen Hussam Baba H. 883/1478'de halite olmus, H. 
901/1495'de vefat etmis, ve hilafet "ibrahim-i sani" denilen Akyazili Sultan'a gegmistir. Yemeni bunlan 
anlattigi siirini H. 925/1519 yihnda kaleme almistir ve Akyazili Sultan'm "Kutb"81 oldugunu 
belirtmistir.82 

Bir Bektasi tekkesi olarak kurulan Akyazili zaviyesinde, Isiklarm sayismm artmasi uzerine 
Kanuni doneminde takibe almmis, 1559 yihnda teftis edilerek rafizi Isiklara karsi tedbir almmasi 
istenmistir.83 Yenigeri ordusunun kaldinlmasindan sonra, 1243/1827 yihnda gikarilmis olan bir irade 
ile Anadolu'da ve Rumeli'de ne kadar Bektasi tekke ve zaviyesi varsa bunlan yalniz turbelerinin 
birakilmasim ve her turlu vakif emlakinin devletlesmesi emredilmisti.84 Bunlann aralannda bazilan 
Naksibendi tarikatma dahil olduklarmi ilan ederek otorite ile bansik yasamayi segmislerdi. 

312 



Hussam Dede koyu ile komsu olan §uca koyune gelince; koyde oturan yurukler Saruhanogullan 
doneminden beri ayende ve ravendeye (gelene gegene) hizmet eden Suca Baba Zaviyesi'ne bagh 
bulunuyorlardi.85 

Suca Baba'nin tasavvufi kimligi Hussam Dede, Taptuk Dede ve Akyazih ile paralellik 
gostermekte; Varna, Deliorman ve Dobruca igin buyuk onem tasimaktadir. Suca Baba veya 
Menakibnamesi'nde zikredildigi gibi Sultan varhgi, XV. yuzyihn bir hayli etkili olmus Kalenderi 
seyhlerindendir.86 1450'lerde kaleme alinmis bir de Velayetname-i Sultan Sucau'd-Din admda 
Menakibnamesi bulunmaktadir. Buna gore Celebi Mehmed ve II. Murad devirlerinde yasamistir. Fatih 
doneminde yasamis olan unlu Kalenderi seyhi Otman Baba'nin Menakibnamesi'nde de seyhden soz 
edilmistir. 

Buna ragmen sozlu kaynaklardan bazilan onu gok daha eskilere goturerek Sucau'd-Din 
lakabindan hareketle, 1240'daki Babai isyaninin basi Sucau'd-Din Ebu'l-Baka Baba ilyas-i Horasani 
ile ozdeslestirmektedir. Baska bir soylenceye gore Sultan Sucau'd-Din, Seyyid Gazi Zaviyesi'nin 
yakininda bir yerde yasamaya baslamis, burada zaviyesini agmis, halen adi Aslanbeyli olan koye 
adini vermistir. Burada en taninmis muridi Timurtas Pasa olmustur.87 Bilgiler zaman olarak birbiri ile 
gelismesine ragmen sozlu bilgiler Turkmenler arasinda itibar gormus ve saygi ile kusaktan kusaga 
nakledilmistir. 

Sultan §ucau'd-Din'in yalniz Kalenderi zumreleri iginde degil, unlu gaziler arasinda da saygi 
duyulan bir seyh olmustur. Timurtas Pasa ve oglu AN Bey bunlar arasinda bulunmakta hatta Asian 
Beyli koyunde Timurtas Pasa ile Seyh Sucau'd-Din'in turbeleri yan yana yapilmistir. Velayetname'de 
seyhin bir dervis gazi olarak zaman zaman gazilerle Rumeli gazalanna katildigindan soz edilmektedir. 
Hussam Dede, Suca, Taptik, Akyazih (Usenli-Batova) koylerinin bir birine gok yakin kurulmus olmasi 
gelenegin devamini gostermektedir. 

Taptik (Taptuk Baba) koyune gelince Varna'ya bagh olan koy halki88 yuruk ve celep 
yazilmisti.89 Saruhan'da Taptik koyu bulunmamasina ragmen Saruhan'da Taptuk Baba adi sik sik 
kullanilmaktadir.90 

Bektasi ananesine gore Taptuk Emre, Yunus Emre'nin seyhidir. Her ikisi de Haci Bektas-i Veli 
murididir. Yunus Emre bir siirinde tarikat seceresini agiklarken seyhinin Baba Taptik oldugunu soyler, 
Taptik ise Barak Baba'nin halifesidir. Barak Baba, San Saltuk'un en sevdigi halifesidir.91 
Anadolu'daki sunni-gayri sunni tasavvuf gevrelerini derinden etkileyen Yunus Emre; Taptuk Baba 
veya Baba Taptuk yanmda yetismistir. Fuat Koprulu, Taptuk Emre'nin Babai gevreleri ile alakah 
bulunmasi nedeni ile bir Turkmen Babasi oldugunu belirtmistir. Bu niteligi sebebiyle Taptuk Baba, 
Taptuk Emre adiyla XV. yuzyilda Kalenderilik kanahyla Bektasilik gelenegine girmistir.92 

Varna kazasindaki Pir Can Baba Zaviyesi'nin bulundugu Doguca koyu93 yuruk teskilatina 
bagliydi ve adini Saruhan'da Akhisar'a bagh Doguca koyunden almisti. 

313 



Anadolu'da sikga rastlanan Karyagdi Hatun admdaki kadin evliya burada da saygi ve sevgi 
gormus adina kurulan zaviyenin etrafinda bir koy olusturulmustur.94 Karyagdi koyunde Naldoken 
yurukleri oturuyordu95 Saruhan'da da yuruklerin oturdugu Gordes'in bir Karyagdi koyu 
bulunmaktadir.96 

Karyagdi, Anadolu'nun pek gok yerinde turbesi olan bir kadin evliyadir. Efsaneye gore geng bir 
kadin Agustos ayinda aserdigi sirada kar yemek ister. Kuvvetle diledigi igin geceleyin kar yagar. 
Kadin, bu kardan avug avug yer ve hastalanip olur. Karyagdi adini tasiyan turbelere geng ve hamile 
kadinlaradak adar, muratlannin yerine getirilmesini dilerler. 

Sag kolda Varna, Sumnu, Haci-oglu Pazan, Deliorman ve Dobruca'ya yerlestirilen, gogerlerin ve 
Anadolu'da yerlesik hayata yenilerde gegmis olan gogmenlerin gelirken Anadolu'daki inang 
geleneklerini beraberlerinde getirmis olmalan bir taraftan yasamlanm kolaylastirmis ote yandan 
aralannda dayamsmayi arttirmistir. 

B. Saruhan ili Yonetici ve Asiretlerinin Adlan 

Kozluca kazasinda bulunan Pasayigit koyu, 97 Saruhanh gogerlerin unlu lideri Pasa Yigit Bey 
adina kurulmu§tur. Pa§ayigit koyu II. Bayezid doneminden itibaren tahrirlerde yer almaktadir.98 

Ayni yorede bulunan Turhanli koyu Pa§a Yigit Bey'in oglu Turhan (Turahan) Bey adina 
kurulmu§tur.99 Pa§a Yigit gibi bu koy de II. Bayezid doneminden itibaren tahrirlerde yer 
almi§lardir.100 Adi gegen koylerin yuruk te§kilatma dahil olmasi nufusun geli§ yonunu i§aret 
etmektedir.101 

Varna kazasina bagli Azizlu koyu, 102 Saruhan'daki Azizlu yuruklerinin iskan edildigi koylerden 
biri idi. Azizlu yurukleri koyun yeti§tiriyorlardi. Varna yakininda yerle§tikleri koylerinde de koyunculuk 
yapiyorlardi.103 

Ayni kazadaki Be§tepe koyune gelince104 Saruhan'da, Soma'ya bagli Be§tepe mevkiinde 
bulunan Osman Dede'ye bagli Naldoken yurukleri yerle§mi§ti.105 

Korkud106 koyune yerle§enler Saruhan ilinin Belen nahiyesinde bulunan Korkud koyu civannda 
konaklayan Demirci yuruklerinin Korkut Cemaatine mensuptu. 

Sahis isimlerinin verildigi koylere gelince bunlar; Kuguk Ahmed, Mihalli AN Pa§a, Kara Yusuf, 
Uzun ibrahim, Uzun Yusuf, Seydi Hoca, Kara Huseyin, Hasan Fakih gibi ayirici ve tammlayici 
ozelliklertasimaktadir. Qogu asiret ileri gelenleri veya savasgi kimligi one gikan fatihlerdi. 

C. Su Kaynaklanna Gore Adlandinlan Koyler 



314 



Sag koldaki koylere ad verilirken su kaynaklanna fazlasiyla onem verildigi gorulmektedir. Suyun 
bulundugu yerler yerlesmek igin uygun bulunmus Yunus Pinan,107 Turahan Kuyusu, Mihal Bey 
Pinan, Mihalli AN Pasa,108 Karagoz Kuyusu, Dogan Kuyusu, Kara Omer Kuyusu, idris Kuyusu, Kara 
Murad Kuyusu, Mihal Bey Pinan, Bayram Pinan, Turahan Pinan, Yunus Pinan, Karaagag Pinan Dere 
K6y109 adh koyler kurulmustur. Yeni kuruldugu izlenimi veren koylerde surgun ve bagci haneleri 
bulunmaktadir..110 Ayrica Dobuca ve Haci-oglu Pazan dolaylannda su kaynaklann azligi bu tercihte 
rol oynamistir. 

Sonug 

Osmanh Devleti, Rumeli'ye yerlesme karanyla gegmis ve yerli halkla iyi geginme politikasim 
uygulayarak halkin Osmanh'ya meyletmesini saglamistir. Suleyman Pasa Gelibolu'ya geger gegmez 
Rumeli'de iskan hareketi baslamistir. 

Devletin kurulusunda etkili olan gaza politikasi Rumeli'nin fethinde de devam etmistir. Gaziler ve 
asiret reisleri seferlerde basanh olup timar sahibi olarak devlete surekli hizmet etmeyi amag edinmis, 
pek gogu bu emeline ulasmistir. Gerek gaziler gerek asiret reisleri ve Osmanh'ya tabi beyliklerin 
mensuplan XIV. yuzyilda Rumeli'deki seferlere katihrken kahramanca un yapmanin yam sira 
ekonomik gug elde etmeyi de arzu etmislerdir. 

Rumeli'nin fethinde hizmeti gok buyuk olan akincilar yerlesme konusunda da onculuk 
etmislerdir. Rumeli'de hizmet etmek igin "il ve boy" halinde karsi yakaya gegen Akincilar arasinda 
yerlesenlerin sayisi bir hayli fazladir. 

Ayni tarihlerde Anadolu'da bulunan diger Turkmen Beylikleri gaza ve cihadi on plana gikararak 
siyasal, sosyal ve ekonomik gug kazanmanin pesinde olmussa da Turkmen Beylikleri Musluman 
komsulanna karsi cihad agma sansina sahip olmadiklan igin Osmanh Devleti'nin basansina 
ulasamamislardir. 

Balkanlar'in fethinde "Toprak ve reaya sultanindir" prensibini ilan eden Osmanh Devleti yerli 
feodallere karsi topragi ve koylu emegini timar rejiminin garantisi altina sokmus, yerel feodallerin 
yerine merkezi imparatorluk rejimini ihya etmistir. Balkanlar'da anarsiden bikmis olan koyluler 
Osmanh'nm merkeziyetgi yapisini uygun bulmuslar ve kisa zamanda benimsemislerdir. 

Osmanhlann Balkanlar'da gorunmesi ile birlikte Ortodoks halk Papahkla Macar krallannin 
Katoliklik propagandasmdan ve mezhep degistirmek igin yaptiklan baskidan kurtulmustur. Devlet, 
Balkanlar'da Ortodoks kilisesine karsi da koruyucu bir politika gutmus, Ortodoks kilisesinin butun 
ayricahklanni ve hiyerarsisini aynen tanimistir. Kilise gibi manastirlann bagisikhklarmi Hiristiyan 
devletler doneminde oldugu gibi birakmis, Hiristiyan dinini yok etmek isteyen tutucu bir davranis igine 
girmemistir. 



315 



Yildirim Bayezid, Bati Anadolu'daki fetihlerden sonra Rumeli'de iskan politikasim 
yayginlastirmistir. Saruhan'daki asiretlerin otorite tanimaz olmasi ve tuz yasagina uymamalan uzerine 
bu bolge halki igin surgun karan almistir. Padisah, Saruhan bolgesindeki nufus yogunlugunu dikkate 
alarak, yeni fethedilen bolgenin nufusunun yerini degistirme gelenegine uymus burada oturan 
yurukleri iskan amaciyla ve surgun olarak Rumeli'ye gegirmistir. Surgunler daha sonra merkezi 
Pravadi olan surgun zaimligine baglanmistir. 

Rumeli'de Sag Kol'daki koylerle Saruhan ilindekiler karsilastinldiginda buyuk oranda ayni adi 
tasidiklan gorulmektedir. Koy adlanni ug baslik altinda toplamak mumkun olmaktadir. Birincisi 
Saruhan'dakilerle ayni baba, dede ve seyhlerin adini tasiyanlar, ikincisi Saruhan Beyligi'nin unlulerinin 
ve asiretlerin adini tasiyanlar ve son olarak gevre kosullanndan ve su kaynaklarmdan etkilenerek 
konulan adlardir. 

Sag Kol'da bulunan kazalardan Aydos, Karnabad, Pravadi, Varna, Kozluca ve Haci-oglu Pazan 
gibi kazalarda Saruhan ilinden gelen gogerlerin yerlestirildigi, koyler arasinda baba ve dede ve 
seyhler adina kurulmus gok sayida koyun bulundugu tespit edilmistir. Bunlann bazilan Kozluca Baba, 
Tavsan Baba, Taptik Baba, Hussam Baba, §uca Baba, Pir Can Baba (Doguca), Otman Baba, Sindel 
Baba adina kurulan koylerdir. Soz konusu zaviyelerin en onemlisi Batova koyu yakininda bulunan 
Akyazih zaviyesidir. Halen belirli gunlerde Akyazih'ya mensup Deliorman Turkleri tarafindan ziyaret 
edilen ve kurban toreni duzenlenen Akyazih turbesi, Gagauz ve Bulgarlar tarafindan da Dervis 
Manastin olarak taninmakta ve kutsal sayilmaktadir. 

iskanin koklesmesinde zaviye seyleri ile dervislerinin onemli katkisinm yam sira olumsuz 
taraflan da gorulmustur. Bati Anadolu'da ve Deliorman'da eszamanh baslatilan §eyh Bedreddin ile 
Borkluce ve Torlak Kemal ayaklanmalan Anadolu ile Rumeli arasindaki fikri iletisimin kolayhgindan 
dolayi hizla gelismistir. Aynca Seyh Bedreddin'in 1420 tarihinde idam edildigi111 goz onune alimrsa 
Saruhan'dan yapilan surgunun anilarimn gegen 20-25 senede henuz silinmedigi agikga ortadadir. Bu 
ortamda §eyh Bedreddin'in Anadolu ve Rumeli'deki muridlerinin bir araya gelmesi gok kolay olmustur. 

iskanin bashca ug kaynaktan beslendigi tespit edilmistir. Birincisi; ordu ile birlikte gelenler, 
ikincisi surgun olarak gelenler, ijguncusu ise yuruk teskilati iginde yer alanlardir. Her ugunde de temel 
gaye Rumeli'nin nufuslandinlmasi ve askeri gucun arttinlmasidir. Ordu ile birlikte gelenler genel ve 
sancak kanunnamelerindeki maddelere uygun sekilde Rumeli'nin miri arazisine yerlestirilmisler, timar 
teskilatina dahil edilmislerdir. Ordu igin gereken geri hizmet ve destek kuvveti yerli halkm 
teskilatlandinlmasi ve Anadolu'dan, ozellikle Bati Anadolu'dan getirilen yuruklerin, Yuruk Teskilati 
iginde bir araya getirilmesi suretiyle olusturulmustur. Surgun olarak gelenler ise XVI. yuzyilm sonuna 
kadar Rumeli'nin iskanmda rol oynamislardir. Anadolu Beylikleri topraklanmn Osmanh topraklanna 
dahil edilmesi, gogerlerin uyumsuz davranislan ve ayaklanmalar hep surgun nedeni olmustur. 



316 



Devlet iskan hareketi sirasinda, gogmenler ne turlu gelmis olurlarsa olsunlar, onlan kuguk 
birimler halinde yerlestirmeyi prensip edinmistir. Gogerlerin yasam bigimi buna uygun oldugu igin 
zorluk gekilmemistir. 

Sag kol kazalannda Karagoz Kuyusu, Dogan Kuyusu, Kara Omer Kuyusu, idris Kuyusu, Kara 
Murad Kuyusu, Mihal Bey Pinan, Bayram Pinan, Turahan Pinan, Yunus Pinari, Karaagag Pinari gibi 
yeni kuruldugu izlenimi veren kbylerde surgun ve bagci haneleri bulunmaktadir. Koyler kurulurken 
suyun bol bulundugu yerler tercih edilmistir. 

Turklerin Rumeli'ye yerlesmesi ile Anadolu'ya yerlesmesi arasinda onemli bir fark 
bulunmaktadir. Anadolu'ya gelenler asiret reislerinin yonlendirmesi ile guvenli bolge arayisi iginde Bati 
Anadolu'da yerlesmislerdir. Rumeli'deki iskan ise tamamen devletin denetiminde yapilmistir. 
Turkmenler Anadolu'ya, geldiklerinde ozellikle Sultanonu Sancagi'nda uzun zaman once terk edilmis 
veya yenilerde bosaltilmis pek gok koyun uzerine yerlesmisler ve buralara Karacahoyuk, Yassihoyuk, 
Degisoren, Qukuroren gibi koyun eski durumunu ifade eden isimler vermislerdir. Kuzeydogu 
Bulgaristan'daki koyler gogunlukla yeni kuruldugu igin adlannin arasinda benzer tanimlara hemen 
hemen hig tesaduf edilmemektedir. 

1 Halil halcik; "Rumeli" mad. iA. 

2 Anadolu Selguklu Sultani I. Mesud (1116-1155) zamaninda Anadolu'dan gegen II. Hagh 
ordusu, Anadolu'da gok zor kosullarla karsilasmislar, ozellikle 1147 tarihinde Eskisehir'de sultan 
Mesut'a yenildikten sonra Anadolu'nun Turklerin ulkesi olduguna inanmislardir. Daha genis bilgi igin 
bkz. Osman Turan, "Mesud I", iA. Osman Turan, Selguklular Zamaninda Turkiye, 3. Baski, istanbul 
1993, s. 196. 

3 Halil halcik; a.g.m., Akdes Nimet Kurat ve Rauf Ahmet Hotinli; "Bulgaristan" mad. iA. 

4 M. Tayyib Gokbilgin, "Kanuni Sultan Suleyman Devri Baslannda Rumeli Eyaleti, Livalan, 
§ehirve Kasabalan", Belleten, C. XX. Ankara 1956, s. 247-285. 

5 Mehmet ibsirli; "Osmanli Devlet Teskilati", Osmanh Devleti ve Medeniyeti, istanbul 1994, 
s. 225. i. Metin Kunt; Sancaktan Eyalete, 1550-1650 Arasinda Osmanli Umerasi ve il idaresi, 
Bogazigi Universitesi Yayinlan No 154. s 26 ve devami. 

6 Halil inalcik, "Turkler ve Balkanlar", Balkanlar, istanbul 1 993, 934. 

7 Dobruca hakkinda bkz. Aurel Decei; "Dobruca" mad. iA. 

8 izzeddin Keykavus hakkinda bkz. Osman Turan; "Keykavus M", mad. iA. istanbul 1204 
yihnda IV. Hagh Seferi'ne gikan Latinlertarafindan isgal edilmisti. imparatorluk Trabzon, Morave iznik 
sehirleri merkez olmak uzere uge ayrihp hayatiyetini surdurmege gahsti. 1261 yihnda Mihail 

317 



Paleologos Latinleri istanbul'dan gikararak Bizans tahtina sahip oldu. Bu konu ile ilgili bkz. Georg 
Ostrogorsky, Bizans Tarihi, s. 388 ve devami. Osman Turan; Selguklular Zamaninda Turkiye, s. 497 
ve devami. Aurel Decei, "Dobruca", iA. a.g.m. 

9 Aurel Decei, a.g.m. 

10 Franz Babinger; "San Saltuk Dede" mad. iA. Ahmet Yasar Ocak; "San Saltuk ve 
Saltukname", Turk Kulturu, S. 197, Turk Kulturu, istanbul 1979. Evliya Celebi; Seyahatname, (Rumeli, 
Sokol ve Edirne), Haz. ismet Parmaksizoglu, Ankara 1984, s. 75. Zilhoglu Evliya Celebi; Evliya Celebi 
Seyahatnamesi, yay. TevfikTemel Kuran, Necati Aktas, Mumin Qevik, istanbul, 1984, s. 927. 

11 Karesi ili hakkinda bkz. ismail Hakki Uzungarsili, "Karesi Ogullan" mad. iA. Fuat Koprulu, 
Osmanh Devleti'nin Kurulusu, Ankara 1984, s. 34. 

12 Aurel Decei, a.g.m. 

13 Polonyah elgiler ve Ermeni tuccarlar istanbul'a ulasmak igin bu yolu kullaniyordu. 
Kuzeyden gelen seyyahlar da bu yolu tercih ediyordu. ingilizler deniz yolu ile Gdansk'a geliyor, kara 
yolu ile Hamburg veya Warsova'ya gelip oradan L'vov'a ulasiyorlardi. L'vov, kuzeyden gelen butun 
yollann birlesme yeridir. Moskova'dan gelen yol da burada birlesir. Yolcular Dinyester ve Purut 
nehirlerini gegtikten sonra Yas sehrine gelip Osmanh topraklanna girmis oluyorlardi. Buradan 
isakga'ya gelip Tuna nehrini gegip Babadag'dan Dobruca'ya ulasiyorlardi. 

14 Colin Heywood; Sol Kol, Osmanh Egemenliginde Via Egnatia (1380-1699), Editor: 
Elizabeth A. Zachariadou, istanbul, 1999, s. 136, 139. Yollar hakkinda daha genis bilgi igin bkz. 
Stephane Yerasimos; Les Voyageurs Dans L'Empire Ottoman (XIV.-XVI. Siecles), Ankara, 1991, Sag 
Kol hakkinda: s. 56-60, Orta Kol hakkinda s. 43-55, Sol Kol; s. 33-42. Osmanh Devleti yeni yollar 
yapmamis gerektigi zaman yollan onartmis veya kopruler yaptirmistir. Bu tas koprulerin genisligi de 
yollardan farkh degildi. Ornegin Uzunkopru: 5.50 m., Silivri Koprusu 5.75 m., Babaeski Koprusu 5.85 
m. genisliginde idi. Bu konu ile ilgili bkz. Rhoads Murphey; "17. yuzyilda Via Egnatia Boyunca Gorulen 
Ticaret Oruntuleri", Sol Kol Osmanh Egemenliginde Via Egnatia istanbul, 1999, s. 198. 

15 Tayyib Gokbilgin, "Kanuni Sultan Suleyman Devri Baslannda Rumeli Eyaleti..." s. 250 ve 
devami. 

16 Mihal-ogullan hakkinda bkz. M. Tayyib Gokbilgin; "Mihal-ogullan" mad. iA. ismail Hakki 
Uzungarsili, Osmanh Tarihi, C. I, s. 570. 

17 Hububat konusunda bkz. Lutfi Guger; "XVIII. Yuzyihn Ortalannda istanbul'un iasesi igin 
Luzumlu Hububatin Temini Meselesi", iktisat Fakultesi Mecmuasi, S. 1-4, istanbul, 1950, s. 397-416. 
Lutfi Guger; XVI. ve XVII. Asirda Osmanh imparatorlugu'nda Hububat Meselesi ve Hububattan Ahnan 
Vergiler, istanbul, 1964. istanbul'un et tuketimi hakkinda bkz. Antony Greenwood, istanbul's Meat 

318 



Provisioning, A Study of The Celepkesan System, (Basilmamis Doktora Tezi) Chicago, 1988. 
Celepkesan hakkinda bkz. Halime Dogru "Rumeli'de Celepkesanlar", Bildiri, Turk Tarih Kongresi, 
1999. 

18 Halil inalcik, a.g.m. Metin Kunt, Sancaktan Eyalete. Kanuni zamaninda Rumeli 
Beylerbeyligi'ne bagli 33 sancak bulunuyordu. Sag kol uzerinde bulunan, Silistre Sancagi oldukga 
buyuk bir sancak olup Varna, Pravadi, Hacioglu Pazarcigi, Kozluca gibi kazalan bulunmaktadir. Katip 
Celebi Sag Kol'da: Vize, Kirk Kilise, Silistre, Nigbolu ve Vidin sancaklannm bulundugunu belirtmistir. 

19 Halil inalcik, "Rumeli" mad. i.A. Halil inalcik, "Osmanh Fetih Metotlan", Yeni Forum Ayhk 
Siyaset, Kultur Dergisi, C. 12, S. 363, istanbul 1991, s. 21-25. Halil inalcik, "Turkler ve Balkanlar", s. 
16. "istimalet", Yerli Gayrimuslim ahaliye hosgorulu ve yumusak davranarak onlan kazanmak ve 
Osmanh hakimiyet alanini genisletmek anlaminda kullanilmaktadir. 

20 Halil inalcik, "Turkler ve Balkanlar", s. 16. 

21 Halil inalcik, "Stefan Dusan'dan Osmanh imparatorlugu'na", Fatih Devri Uzerinde Tetkikler 
ve vesikalar, Ankara 1954, s. 137-184. 

22 Halen Bulgaristan'da: Alaca, ivanovo, Arbanassi, Kilifarevo, Kapinovo, Drayanovo, Sipka, 
Tranfiguration, Troyan Keremikovski, Drayanovo, Sipka, Bakovo, Rozen, Rila, Zemen, Cerepis 
manastirlan bulunmaktadir. Bunlann gogu muze olarak faaliyette ise de bir bolumu Osmanh 
doneminde oldugu gibi fonksiyonunu devam ettirmektedir. Bunlann arasinda yer alan Varna'ya 12 km. 
uzakhktaki Alaca Manastir 13. yuzyildan kalma bir yapidir. Karadeniz'e bakan dik yamacm uzerinde, 
arkasini kayahga dayamak suretiyle 3 kat olarak insa edilmistir. Halen iginde faal durumda olan bir 
kilise bulunmaktadir. Rila Manastin ise Sofya'ya 120 km. uzakhkta, Rila daglannin ortasinda, 14. 
yuzyilda yapilmis olup tamamen ayaktadir. Bulgaristan'in bagimsizhk hareketi sirasinda gok onemli 
rol oynamistir. Kutuphanesinde 16.000'den fazla degerli yazma kitap bulunmaktadir. 

23 i. H. Uzungarsih, (a.g.e., s. 313) Nesri ve Asik Pasa-zade'den naklen Ankara savasinda 
Timur'un yaninda bulunan Sirp askerlerinin kahramanca savastigini, bunun Timur tarafindan datakdir 
edildigini belirtmistir. 

24 P. Wittek'in gorusleri hakkinda bkz. Halil inalcik, a.g.m. s. 1 40 ve dipnot 1 2-1 3. 

25 Devsirme kurumunda dikey asamamn zararlanna deginen tarihgiler de bulunmaktadir. 
Bunlann arasinda Huseyin Husameddin (Amasya Tarihi, istanbul, 1327-1330) ve ismail Hami 
Danismen basta gelmektedir. 

26 Voynuklar hakkinda bkz. Yavuz Ercan, Osmanh imparatorlugu'nda Bulgarlar ve 
Voynuklar, Ankara 1986. Martaloslar hakkinda bkz. Robert Anhegger, "Martolos" mad. iA. Eflak 
hakkinda bkz. Omer Lutfi Barkan, XV. ve XVI. Asirlarda Osmanh imparatorlugu'nda Zirai Ekonominin 

319 



Hukuki ve Mali Esaslan, istanbul, 1943, s. 289, Tirhala Kanunnamesi, s. 325, Semendire 
Kanunnamesi. 

27 Kanuni Devri Malatya Tahrir Defteri 1560 (Refet Yinang-Mesut Elibuyuk Ankara 1983) 
incelendiginde sancakta gok sayida gayrimuslimin oturdugu gorulmektedir. Bati Anadolu ve Rumeli ile 
karsilastinldigi zaman Turkge yer adlannin gok az sayida oldugu gorulmektedir. 

28 Bu konu ile ilgili Selguklular Zamaninda Turkiye (Osman Turan, istanbul 1973) ve Turkiye 
Tarihinde (Mukrimin Halil Yinang, istanbul 1944) genis bilgi bulunmaktadir. 

29 AN Sevim, Turkiye Tarihi, Fetih, Selguklu ve Beylikler Donemi, Ankara, 1989. ismail Hakki 
Uzungarsih, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, 3. Baski, Ankara, 1984, 

30 Genel olarak gogebelik hakkinda bkz. Fernand Braudel, Akdeniz ve Akdeniz Dunyasi, 
istanbul, 1989, s. 40-53. Anadolu'daki konar gogerlerin hukuki statuleri hakkinda bkz. Cengiz Orhonlu, 
Osmanli imparatorlugu'nda Asiretlerin iskani, 2. Baski, istanbul, 1987, s. 16 ve devami. Yusuf 
Hallagoglu, XVIII. Yuzytlda Osmanli imparatorlugu'nun iskan Siyaseti ve Asiretlerin Yerlestirilmesi, 
Ankara, 1991, s. 14 ve devami. 

31 Yaya Teskilati hakkinda daha genis bilgi igin bkz. Halime Dogru, Osmanli 
imparatorlugu'nda Yaya-Musellem-Tayci Teskilat (XV. ve XVI. Yuzyilda Sultanonu Sancagi), istanbul, 
1990, s. 55 ve devami. 

32 Colin imber, Osmanli Beyligi, (1300-1389), istanbul, 1999, s. 68-77). Arapga Gazi 
sozcugunun, Turkge Akinci sozcugu ile ayni anlamda kullanildigini agiklamistir. Halil inalcik, 
("Osmanli Tarihi En Cok Saptinlmis, Tek Yanli Yorumlanmis Tarihtir", Cogito, Osmanhlar Ozel Sayisi, 
S. 19, istanbul 1999, s. 26. ) gaza liderinin, kutsal savas ve ganimet igin etrafina noker/yoldaslar 
toplamasiyla ortaya giktigini ve noker/yoldaslann arasinda kan baginin olmasinin gerekmedigini, 
bunlann daha ziyade disandan gelen "garipler" oldugunu, ugta savasan Alp-erenleri harekete gegiren 
"doyum" akinlanna anlam kazandiran, bir anlamda kutsal ideoloji oldugunu belirtmistir. Feridun 
Emercen (Osmanlinm Bati Anadolu Turkmen Beylikleri Fetih Siyaseti: Saruhan Beyligi Ornegi", 
Osmanli Beyligi (1300-1389), istanbul, 1999, s. 34-40. ) Saruhan ilinden gazaya katilanlann doyum 
akinlanna katildiklan, ve gaza ruhunu surdurduklerini belirtmistir. Dervislerin iskan siyasetindeki, rolu 
hakkinda bkz. Omer Lutfi Barkan, "Osmanli imparatorlugu'nda Bir iskan ve Kolonizasyon Metodu 
Olarak Vakiflar ve Temlikler, I, istila Devirlerinin Kolonizator Turk Dervisleri ve Zaviyeler", Vakiflar 
Dergisi, S. 2, istanbul, 1942, s. 293. 

33 Colin imber, Osmanli Beyligi, (1300-1389), istanbul, 1999, s. 68-77). Arapga Gazi 
sozcugunun, Turkge Akinci sozcugu ile ayni anlamda kullanildigini agiklamistir. Halil inalcik, 
("Osmanli Tarihi En Qok Saptinlmis, Tek Yanli Yorumlanmis Tarihtir", Cogito, Osmanhlar Ozel Sayisi, 
s. 19, istanbul 1999, s. 26. ) gaza liderinin, kutsal savas ve ganimet igin etrafina noker/yoldaslar 

320 



toplamasiyla ortaya giktigim ve noker/yoldaslarm arasinda kan baginin olmasinin gerekmedigini, 
bunlann daha ziyade disandan gelen "garipler" oldugunu, ugta savasan Alp-erenleri harekete gegiren 
"doyum" akinlanna anlam kazandiran, bir anlamda kutsal ideoloji oldugunu belirtmistir. Feridun 
Emrecen, "Osmanhnin Bati Anadolu Turkmen Beylikleri Fetih Siyaseti: Saruhan Beyligi Ornegi", 
Osmanli Beyligi (1300-1389), istanbul, 1999, s. 34-40. ) Saruhan ilinden gazaya katilanlann doyum 
akinlanna katildiklan, ve gaza ruhunu surdurduklerini belirtmistir. Dervislerin iskan siyasetindeki rolu 
hakkinda bkz. Omer Lutfi Barkan, "Osmanli imparatorlugu'nda Bir iskan ve Kolonizasyon Metodu 
Olarak Vakiflar ve Temlikler, I, istila Devirlerinin Kolonizator Turk Dervisleri ve Zaviyeler", Vakiflar 
Dergisi, S. 2, istanbul, 1942, s. 293. 

34 Pravadi ve Kozluca kazalannda Balalabanh, Kutlubey, Pasa Yigit gibi koylerin varhgi 
sekban basilann iskana katildigini agiklamaktadir. 

35 Nesri, a.g.e., C I, s. 243. 

36 Ahmet Yasar Ocak, "Zaviye", Vakiflar Dergisi, XII, 1978, s. 247-269. Ahmet Yasar Ocak- 
Sureyya Faroqi "Zaviye" mad. iA. Omer Lutfi Barkan, "Osmanli imparatorlugu'nda Bir iskan ve 
Kolonizasyon Metodu Olarak Vakiflar ve Temlikler I, istila Devirlerinin Kolonizator Turk Dervisleri ve 
Zaviyeler", Vakiflar Dergisi II, 1942, s. 279-304. 

37 Babadag'da bulunan San Saltuk turbesi hakkinda bkz. Machiel Kiel, "The Turbe of San 
Saltuk at Babadag-Dobrudja", Studies on the Ottoman Architecture of the Balkans, Hampshire 1990, 
p. 205-220. 

38 Gagauzlar hakkinda bkz. Kemal H. Karpat, "Gagauzlar" mad. Diyanet Vakfi, islam 
Ansiklopedisi. 

39 ibn-i Batuta; Babadag'in Musluman Turklerin son noktasi oldugunu, burada kerametlerine 
dair soylenceler olan San Saltuk'un turbesi bulundugunu ve hakkindaki rivayetlerin seriata uymadigim 
ilave etmistir. Ugta Muslumanlik, Hiristiyanhk ve Samanhgin birbiri ile gok yakin iliski iginde yasiyor 
olmasi Arap gezginin boyle bir izlenim edinmesine neden olmustur (Zeki Velidi Togan, Umumi Turk 
Tarihine Giris, istanbul 1946, s. 333. ). 

40 Zeki Velidi Togan, a.g.e., s. 333 ve devami. 

41 H. A. Gibbons Osmanli imparatorlugu'nun Kurulusu, Ceviren Ragip Hulusi, istanbul, 1928, 
s 112'de Latince metinden nakledilmistir. Munir Aktepe "XIV ve XV. Asirda Rumeli'nin Turkler 
Tarafindan iskanina Dair", Turkiyat Mecmuasi, C. X, istanbul 1953, s. 299-312. 

42 Munir Aktepe, a.g.m., s. 300 ve dipnot 2. 



321 



43 Machiel Kiel, "Bulgaristan'da Eski Bir Osmanh Mimarisinin Bir Yapiti, Kalugerovo-Nova 
Zagora'daki Kidemli Baba Sultan Bektasi Tekkesi", Belleten, C. XXXV, S. 137, Ankara, 1971, s. 46, 
dipnot 4. 

44 Nesri, a.g.e., s. 181. 

45 Orug bin Adil, Tevarih-i Al-i Osman, Hannover 1925, s. 24. 

46 Cagatay Ulugay, "Saruhanogullan", iA. Feridun Emecen, XVI. asirda Manisa Kazasi, 
Ankara, 1989, s. 20. 

47 Asik Pasa-zade, Asiki, Tevarih-i Al-i Osman, yay. N. Atsiz, Osmanh Tarihleri, istanbul, 
1940, s. 133. Orug Bey, Tevarih-i Al-i Osman, Babinger nesri, Hannover, 1925, s. 24. 

48 II. Murad zamaninda da benzer bir uygulama yapilmis, Osmanh hizmetine giren Aydin- 
oglu Cuneyt Bey Nigbolu Sancakbeyligi'ne atanmisti (ismail Hakki Uzungarsili, Osmanh Tarihi, C. I, 
Ankara 1961, s. 369.). 

49 Cagatay Ulugay, "Saruhanogullan", mad. iA. 

50 Asik Pasa-zade, a.g.e., s. 141. Nesri, a.g.e., S. 339. 

51 Asik Pasa-zade, a.g.e., s. 142. 

52 Feridun Emecen, XVI. Asirda Manisa Kazasi, Ankara 1989, s. 20. 

53 Omer Lutfi Barkan "Osmanh imparatorlugu'nda Bir iskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak 
Surgunler", iktisat Fakultesi Mecmuasi, C. 15, No 1-4, istanbul 1953-1954. 

54 BOA, Tapu Tahrir Defteri, No 370. 

55 BOA, Tapu Tahrir Defteri, H. 890/1485, No 20, s. 27-83. Askeri teskilat olarak Rumeli'de 
Yurukler hakkinda bkz. M. Tayyib Gokbilgin, Rumeli'de Yurukler, Tatarlar, ve Evlad-i Fatihan, istanbul 
1957, s. 14. 

56 BOA, TD: No 370, s. 438; Sulu koyu maa Gune Arslan Mezraasi; 14 hane surgun. 

57 "Rivayettir ki Saruhan ilinde goger-evler var idi. Menemen ovasinda kislarlar idi. Ol iklimde 
tuz yasagi vardi. Anlar o yasagi tutmazlar idi. Hunkara bildurdiler. Bayezid Han dahi ogh Ertugrul'a 
haber gonderub, Menemen ovasinda ne kadar goger evler varise onan zapt idub, kullanna ismarla ki, 
temam surub Filibe ovasina gogure. Pes Ertugrul dahi atasi emrine imtisal edup, bi-kusur ol 
gogerevleri Filibe ovasina gonderdi, geturduler, Filibe yoresine kondurdular. §imdi Filibe yoresi kulli 
anlardur" (Nesri, a.g.e., s. 339). 

322 



58 Tuz tekeli, tuzun tasmmasi sirasinda da gundeme gelmistir. Karesi ilinde bulunan Kizilca 
Tuzla'nin tuzlanni tasimakla gorevli olan Karaburun, Edremit ve Kizilcadag asiretleri de zaman zaman 
anlasmazhga dusmusler, onlann da yerleri ve gorevleri degistirilmistir. Bu konu hakkinda bkz. Omer 
Lutfi Barkan, "Osmanh imparatorlugu'nda Bir iskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Surgunler", iktisat 
Fakultesi Mecmuasi, C. 13-14, S. 1-4, s. 62 ve dip not 34. 

59 Varna kazasinda bazi koylerde oturan surgun haneler: (BOA, TD No 370); Mihal Bey 
Pinan: 7 hane, (s. 414), Kara Murad Pinan; 6 Hane (s. 426), Kara Balinam-i diger idris: 9 hane (s. 
426), Kara Murad Kuyusu: imam ve 4 hane (s. 427), Osman Pinan: 5 hane (s. 438), Sulu Koyu maa 
Gune Arslan Mezraasi: 14 hane (s. 438), Akinci: 5 hane (s. 438), Orta Koy maa Esedlu 17 hane (s. 
440), Beyce Koy nam-i diger Kara Mustafa: 6 hane (s. 443), Kozluca: 3 hane (s. 3 hane). 

60 Omer Lutfi Barkan, "Surgunler", s. 225. Bu bilginin BOA, TTD, No 370, s. 242'de 
bulundugu agiklanmistir. Bu defter sancak, kent, kasaba ve koyler hakkinda verdigi bilgilerle 
Rumeli'nin haritasi niteligindedir. 

61 BOA, Tapu Tahrir Defteri, No 370, s. 380. Omer Lutfi Barkan, Kanunlar, s. 274. 

62 M. Kiel, Urban "Development in Bulgaria in the Turkish Period: The Place of Turkish 
Arhitecture in the Process", international Journal of Turkish Studies, Vol. 4, No 2, 1989, s. 100, not 
41. 

63 Omer Turan, The Turkish Minority In Bulgaria, Ankara, 1998, Tablo 4. 1880'de Varna'da 
Turkler %36.26, Bulgarlar %27.34 nufus bulunurken bu oran 1910'da %10.70 Turk, %59.02 Bulgar 
orani ile yer degistirmistir. 

64 Askeri teskilat olarak Rumeli'de Yurukler hakkinda bkz. M. Tayyib Gokbilgin, Rumeli'de 
Yurukler, Tatarlar, ve Evlad-i Fatihan, istanbul, 1957. Sema Altunan, XVI. Ve XVII. Yuzyillarda Rumeli 
Yurukleri ve Naldoken Grubu, Yayinlanmamis Doktora Tezi, Anadolu Universitesi, Sosyal Bilimler 
Enstitusu, Eskisehir 1999. 

65 Saruhan Sancagi'nda taskinlar nedeniyle tanm yapilamadigi, saglik sorunlan basladigi 
igin halkin koyleri bosalttigi anlasilmaktadir. 1531 sayiminda sancakta gok sayida koy bos 
gorunmektedir. Su basmasi nedeniyle bosalan koyler hakkinda bkz. Feridun Emecen, XVI. Asirda 
Manisa Kazasi, Ankara, 1989, s. 158-221. 

66 ismail Hakki Uzungarsili, Osmanh Tarihi, C. I, s. 363. Seyh Bedreddin ve Bati 
Anadolu'daki ayaklanma hakkinda bkz. Ahmet Yasar Ocak, Osmanh Toplumunda Zindiklar ve 
Mulhidler (1 5 ve 1 7. Yuzyillar), istanbul 1 998, s. 1 36-200. 

67 Sah Kulu ayaklanmasi igin bkz. Sehabeddin Tekindag, "Sah Kulu Baba Tekeli isyani", 
Belgelerle Turk Tarihi Dergisi, C. I, S. 3, istanbul, 1967. 

323 



68 Saruhan bolgesinde suhte ve celali olaylan hakkinda bkz. Cagatay Ulugay, XVII. asirda 
Saruhan'da Eskiyalikve Halk Hareketleri, istanbul, 1944. 

69 Aksarayh Kerimuddin Mahmud, Selguki Devletleri Tarihi, gev. M. N. Gengosman, Ankara, 
1943, s. 252. 

70 BOA, Maliye Nezareti, Kozluca Temettuat Defteri (MNTD) No 12 122, s. 2-66. 
Celepkesanlar hakkinda bkz. BOA, Maliyeden Mudevver Defter (MMD) No 1614, Pravadi kazasi, s. 
39. BOA, MMD. No 5567, s. 177. Yurukler hakkinda bkz. S. Altunan, a.g.e., s. 291, 291, 300 ve 350. 
Listeler hazirlanirken BOA, TTD. 707, 685 ve 616 numarali defterler kullamlmistir. Seraske, eskinci ve 
yamaklarayn ayn verilmistir. 

71 S. Altunan, a.g.e., Naldoken Yurukleri, s. 309. 

72 Slavka Draganova, A Quantitative Analysis Of Sheep-Breeding in Bulgarian Lands Under 
Ottoman Domination Rrom The Middle Of The XIX C. To The Liberation. Sofia 1993, s. 62. 

73 F. Emecen, a.g.e., s. 116. Kozluca mezrasi; s. 175, Kozluca koyu; 209 ve 217. ibrahim 
Gokgen, Tarihte Saruhan Koyleri, istanbul 1950, s. 42. 

74 F. Emecen, a.g.e., s. 303. 

75 Omer Lutfi Barkan, "istila Devrinin Kolonizator Turk Dervisleri ve Zaviyeler", Vakiflar 
Dergisi, C II, Ankara 1942. 

76 Ahmet Yasar Ocak, Osmanh imparatorlugu'nda Marjinal Sufilik: Kalenderiler, (XIV-XVII. 
Yuzyillar), Ankara 1992, s. 99. Halil inalcik, "Den/is And Sultan: An Analysis Of The Ottman Baba 
Vilayetnamesi", Manifestations of Sainthood In Islam, istanbul 1993, s. 209-223. 

77 Saruhan'da, Palamud nahiyesinde bulunan Adil-Obasi koyunde ve Osmancalu koyunde 
Osman Dede yatirlan bulunmaktadir. Koylerde buralara kurban kesilip yagmur duasina gikilmaktadir. 
F. Emecen, s. 183,219. ). 

78 A. Y. Ocak, a.g.e., s. 100. 

79 A. Y. Ocak, a.g.e., s. 101. 

80 Evliya Celebi, Seyahatname, Haz. ismet Parmaksizoglu, Ankara, 1984, s. 62. 

81 Bayramiye Melamiligine gore kutb; "Ruh-i Muhammedi'dir", Allah'in tecelligahidir. Allah 
ona butun sifatlan ile vasitasiz olarak tecelli ettiginden, her zaman ve mekanda diledigi sekil ile 
gorunur. Bu konu ile ilgili genis bilgi igin bkz. Ahmet Yasar Ocak, Osmanh Toplumunda Zindiklar ve 
Mulhidler, (15-17. yuzyillar) istanbul 1998, 264 ve devami. 

324 



82 Semavi Eyice, "Varna ile Balgik Arasinda Akyazih Sultan Tekkesi", Belleten, C. XXXI, S, 
124, Ankara, 1967, s. 558. Kamil Durust, "Varna'da Akyazih Sultan Tekkesi", Vakiflar Dergisi, C. XX. 

83 Ahmet Refik, "Osmanh Devrinde Rafizilik ve Bektasilik", Daru'l Funun Edebiyat Fakultesi 
Mecmuasi, S. VIII, istanbul, 1932, s. 37. 

84 BOA, Cevdet Evkaf/ll, No 13 680, 29 S. 1 243/1 828. 

85 F. Emecen, a.g.e., s. 197, 274. 

86 A. Y. Ocak, a.g.e., s. 97. 

87 A. Y. Ocak, a.g.e., s. 98. Aslanbeyli koyunde bulunan ve Nevzat Dede'nin sorumlulugunda 
olan Seyh Sucauddin imareti belli gunlerde, ozellikle hidrellezde yogunlugu her yil artan sayida kisi 
tarafindan ziyaret edilmekte kurban toreni duzenlenmektedir. Bir sure once Nevzat Dede 
Bulgaristan'a gidip Otman Baba tekkesinde cem toreni duzenlemistir. (Nevzat Dede'den alinan bilgi). 

88 BOA, TD, No 771 . BOA, KK, MK, No 2591 , s. S. 36. BOA, MN TD, No 1 21 22, s. 1 06-1 1 6. 
1845 sayimmda koyde 17 hane Muslim, 17 hane gayrimuslim yazilmisti. 

89 BOA, MD, No 1614, s. 45. T. Gokbilgin, a.g.e., s. 107, 157. 

90 M. Cavus, a.g.m., s. 171. 

91 Abdulbaki Golpinarli, Yunus Emre ve Tasavvuf, istanbul, 1 961 . 

92 A. Y. Ocak, a.g.e., s. 74. 

93 BOA, MD. No 1614, s. 21. Tuncer Baykara, Vakiflar Dergisi, C. XX, Ankara 1988, s. 413. 
ibrahim Gokgen, a.g.e., s. 54. 

94 6. Tuna Salnamesi, s. 289. 

95 T. Gokbilgin, a.g.e., s. 162. 

96 ibrahim Gokgen, a.g.e., s. 60. 

97 BOA, MNTD: No 1 2 1 22, s. 522-539. 

98 BOA, TTD. No 20. BOA, TTD, No 771 , s. 44 ve devami. Asik Pasa-zade, a.g.e., s. 1 34. 

99 6. Tuna Salnamesi, 1 290/1 874, s. 249. 

1 00 BOA, TTD, No 20. BOA, TTD, No 44. 

325 



101 Tayyib Gokbilgin, a.g.e., s 1 57. S. Altunan, a.g.e. s. 281 , 301 . 

1 02 6. Tuna Salnamesi, s. 285. 

103 Azizlu yuruklerinin koyun yeti§tirmesi hakkinda bkz. F. Emecen, a.g.e., s. 266. 

1 04 BOA, MN TD, No 1 2 1 22, s. 31 4-332. 

105 ibrahim Gokgen, a.g.e., s. 63. F. Emecen, a.g.e., s. 219. 

1 06 BOA. MNTD. No 1 2 1 22, s. 490-499. 

107 BOA, MN TD, No 12 122, s. 272-290. BOA, MD, No 1614, s. 39. 

1 08 BOA, TTD. No 370, s. 420, 41 8. 

109 BOA, KK. No 12 591, s. 30 B. BOA, TD, No 370, s. 422, Pa§a Deresi. 

110 BOA, TD, No 370, s. 418, 422, 423. 

1 1 1 ismail Hakki Uzungar§ih, Osmanh Tarihi, C. I, Ankara 1 961 , s. 365. 



326 



Rumeli'ye Yapilan iskanlar Neticesinde Kurulan Yeni Yerle§im Yerleri 
(1432-1481) / Havva Sel$uk [s.177-186] 

Erciyes Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Genis bir cografyada hayli uzun bir sure hakimiyetini surduren Osmanh Devleti'nin Rumeli'deki 
sehirlerin, koylerin, mahallelerin tesekkulu hadisesi su sekilde idi: 

1. ilk kez (yeni) kurulan Osmanh sehirleri, koyleri, mahalleleri, 2. Antik kentlerin yaninda, 
civannda ve uzerinde kurulan Osmanh sehirleri, koyleri, mahalleleri, 3. Bizans kalesi ya da sehri iken 
Osmanh sehri haline donusturulen yerlesimler.1 Cahsmamizda Rumeli'de ilk kez Osmanhlar 
tarafindan kurulan sehir, mahalle ve koyleri tespit etmeye gahsacagiz. 

I. Rumeli'de ilk Kez Kurulan Osmanh Sehirleri 

1. Cisr-i Ergene: Sultan II. Murad Edirne'yi Canakkale Bogazi'na baglayan tarihi yol uzerinde 
gunumuzde Uzunkopru adiyla bilinen Cisr-i Ergene sehrini kurmustur. Ergene Nehri'nin zaman zaman 
tasarak zarar vermesiyle gevrede gizlenen haramilerin yolu kullananlara verdigi can ve mal kaybini 
onlemek amaciyla kurulmustur. Sultan Murad bu bolgedeki agaglan kestirerek nehir uzerinde bir 
kopru ile cami, imaret, hamam ve pazar yeri yaptirarak bu mevkii imara ve yerlesime agmistir. Bu 
sekilde gevre halkinin yeni kurulan sehre yerlesmesi saglanmistir. Bu sehre yerlesen insanlan 
vergiden muaf tutarak halkin buraya yerlesmesine imkan ve kolayhk saglamistir.2 

2. Saruhan Beyli-Tatar Pazan: Osmanh Devleti'nin kurulus ve genisleme devrinde Saruhan 
Bolgesi'nde bu havaliye hatin sayihr bir Turk unsurunun iskan edilmis olmasi, nahiyenin adini bu 
sebepten almis oldugunu akla getirmektedir. 

1516 tarihinde 168 hane 27 mucerred vergi nufusunun yasadigi bu sehrin tamamini Turkler 
teskil ediyordu.3 

3. Eski Zagra: Osmanh idaresine girdikten sonra Rumeli eyaletinin kazalan iginde yer alan ve 
uzun sure Edirne'ye bagh kalan Eski Zagra Osmanhlann ilk devirlerinde bir ug kale sehri 
durumundaydi.4 1516 ve 1530'daki mahalle sayisi 18 olup tamami Turklerle meskundu. Eski 
Zagra'da gayrimuslim nufusa rastlanmamasi bu sehrin Turkler tarafindan kuruldugunu 
gostermektedir.5 

Yenipazar, Saraybosna, Travnik, Koprulu, Pirot ve Yenisehir'de yeni kurulmuslardir.6 
Teselya'daki Yenisehir'in nufusu tamamen Turklerden mutesekkildi.7 

II. Rumeli'de ilk Kez Kurulan Osmanh Koy, Mahalle ve Mezralan 



327 



Defterlerde rastladigimiz koy adlan yerlestirmenin niteligini bir dereceye kadar ortaya 
koymaktadir. Bu koyler de sadece Turklerin meskun oldugu ve Turk adini tasiyan koyler bizzat 
Turkler tarafindan kurulmus koylerdir. Anadolu'dan gelen Turklerin yeni yurtlannda ayn ayn 
kurduklanni ve yerli Hiristiyan nufusla pek karismadiklarim soyleyebiliriz. Kasaba ve koylerin adlanni 
veren 15. yuzyil tahrirlerine gore soz konusu yeni koylerin sakinlerinin tamami Turktu.8 Bunun 
yaninda asagida belgelerde ifade edildigi gibi Hristiyan bir koy ya da mahallelere de bir takim Turk 
yerlesimlerinin soz konusu oldugu gorulmektedir. Bununla birlikte Muslumanlarla Hristiyanlann 
beraber oldugu koylerde yasayanlann, daha gok ihtida etmis Osmanh tebaasi olma ihtimali buyuktur. 
Bunun yaninda mahallelerde olusturulan yerlesim yerlerinde ise Turklerin tamamen Hristiyan nufustan 
ayn ve cemaat halinde teskilatlanarak yerlestiklerini gormekteyiz. 

Vaktiyle meskun iken daha sonra gesitli sebeplerle ahalisi bosalmis bazi iskan mahallerinin 
Turkler tarafindan yeniden iskana agildigim gormekteyiz. Bu tip koyler hem eski ismiyle hem de orayi 
senlendiren zatin ismiyle deftere kaydedilmistir. 

Rumeli bolgesinde Turklerin olusturdugu koylerin nufus itibanyla sayilannm ilk zamanlarda fazla 
olmadigini gormekteyiz. Hristiyan koylerle mukayese edildiginde Turk koylerinin nufusunun oldukga 
dusuk oldugu gorulmektedir. iskan hadisesinin bir neticesi olarak oncelikle gekirdek olarak bir bolgede 
cami ya da tekke etrafinda kurulan koylerin nufuslanmn birkag haneden ibaret oldugu gorulmektedir ki 
daha sonra Anadolu'dan getirilen veya gelen kisiler igin yeni bir yerlesim yerinin bu sekilde temelleri 
atilmis oluyordu. 

Az sayidaki Hristiyan koyleri nufus yogunlugu gok fazla iskan birimleri seklindedir ve koy basina 
40-50 hane gibi yuksek bir rakam dusmektedir. Gayri muslim koylerin bu kalabalik vaziyeti, eski 
Balkan koylerinin ananevi yapisindan kaynaklanabilecegi gibi, onlan kontrol altinda tutmak, 
dagilmalanm onlemek igin bir tedbir olabilecegini, aynca bir gogunun belirli hizmetler karsihgi avanz 
vergilerinden muaf tutulmasi sebebiyle, gayri muslim unsurlann bu vergi muafiyetlerinden istifade 
edebilmek maksadiyla buralarda toplandiklanni hatira getirmek lazimdir.9 

Osmanh Devleti'nde birbirini taniyan, igtimaT dayanisma iginde olan, ayni mescitte ibadet eden, 
ayni inanisa sahip insanlann aileleriyle birlikte yasadigi mahallelerlO beledT ve adIT teskilatin ilk 
basamagini teskil ederdi.11 Mahalleler, cami, mescit, zaviye ve imaret gibi muesseselerin etrafindaki 
gok sayidaki evlerden mutesekkildi. Yeni kurulacak bir sehir veya imar veya iskan edilecek bir semtte; 
once cami, medrese, imaret gibi igtimaT muesseseler ve bu muesseselerde galisacak memurlann 
ikametgahlan ile su, kanalizasyon gibi beledT tesisler yapihr ve mahalle bu eserler etrafinda 
gelisirdi.12 

Cami veya mescidin merkez olmasi mahallede imamin fonksiyonunu artirmaktadir. imam din 
adamhgi yaninda mahallenin lideri durumunda idi. Mahallelerde yigitbasi ve kethuda gibi gorevliler 



328 



gesitli hizmetlerin gorulmesinde imama yardimci olurlardi. Camiler ve mescitler mahallelerde avanz 
vergilerinin toplanmasinda ve asayisin saglanmasinda da onemli bir unite idi.13 

Tahrir defterlerinde Muslim ve gayri muslim gruplar sehirlerde mahalle taksimatim veren 
listelerde ayn ayri belirtilmislerdir. Bu listelere bakanlar gorunuste bunlannin her birinin ayn ayri 
mahallelerde oturduklan kantatina sahip olabilir. Ancak ayn ayri kayit edilmis olsalar da bir gok 
sehirde bunlann birlikte oturdugunu gormekteyiz. Hatta ayni mahallenin muslim ve gayri muslim sifati 
eklenerek farkli mahalleymis gibi kaydedildigi gorulmektedir ki gayri muslim nufusun gok oldugu 
Balkan sehirlerinde buna sikga rastlanmaktadir. Bunun yaninda Anadolu'da mevcut bulunana 
sehirlerde de bu sekilde gayri muslim nufus ile Muslim nufusun bir arada yasadigi mahallelere 
rastlanmaktadir. Mesela, Safranbolu'da fetih sonrasi kaleden gikanlan gayri muslimlerin kasabanin 
uzaginda bir mahalleye ikamet etmeleri saglamrken, Edirne'de kale iginde kalmalanna izin verilmis. 
Giresun Kalesi'nde de ayni ozelligin oldugunu gormekteyiz. 14 

Higbir zaman gok genis boyutlara sahip olmayan mahalle, kurulus doneminde asagi yukan 50- 
100 kisiden olusmaktaydi. Mahalleler ile ilgili yonetmelik dini bir temele dayanir; mahallelerin en ust 
otoritesi caminin imami olmustur.15 

Mezra umumiyetle ahalisi dagilmis, eski iskan yerine denir. Bir yerin mustakil mezra olabilmesi 
igin, harabesinin, suyunun veya mezarligimn bulunmasi sartti. Bir mezra, bir timar-erine gelir olarak 
yazilabiliyordu. Mezralar, defterde yakin bir koyun ekinligi, yani ziraatle ugrasip edip isledigi yer olarak 
tayin edilebildigi gibi, haymana, yuruk veya umumi bir tabirle haric raiyyet'in (yani o timar sahibi 
uzerinde yazilmamis giftgilerin) gelip isledikleri topraklar olarak da yazilabilir. Mezra herhangi bir timar 
sahibi uzerine yazilmis ise osru ahnir. Mezralar evvelce koy olduklanndan umumiyetle sinirlan 
vardir.16 

Osmanh vakayinamelerinde tesaduf edilen kayitlarda, Anadolu'dan Rumeli'ye gesitli zamanlarda 
toplu iskanlann yapildigi anlasilmakla beraber, bunlann kesin olarak hangi bolgelere yerlestirildigi, 
hangi koy, kasaba ve sehirlerin kurulmasinda veya gelismesinde rol oynadigi, ne kadar nufusa sahip 
oldugu ve Anadolu'nun hangi bolgesinden geldigi hususunda birfikir beyan etmek oldukga zordur.17 
Boyle olmakla beraber Osmanh arsivlerinde mevcut olan tapu tahrTr defterlerine ve maliyeden 
mudevver defterlere dayanmak suretiyle, her sehir, kasaba, koy mezra gibi yerlesme merkezlerinin 
adlan, orada meskun olan halkin nereden geldigi gibi konular hakkmda malumat edinmek mumkun 
gorulmektedir. 

Cografyadan vatana gegis surecinde insan gruplannin veya etnik gruplann uzerinde yasadiklan, 
yurudukleri toprak pargalanna vurduklan ilk damgalar, sinir taslan, yer belirtme isaretleri, kulturlerinde 
"yer adlan" olarak karsimiza gikar. Her bir ad, ait oldugu etnik grup igin, uzerinde yasanilan toprakla 
ilgili ayn bir anlama sahiptir. Eski yurtlanndan baska yerlere gog surecini yasayan insan gruplannin 



329 



yeni ortamdaki durumlanni ortaya koymak igin onlarin buraya tasidigi, burada yarattigi, kendi 
yapisina benzettigi veya kullanmada rahatsizlik duymadigi yer adlanna bakmak gerekmektedir.18 

Tarihi kaynaklara gore yerlesimde, adini, banilerin (eser yapan kisi) insa ettigi ya da halkin 
geldigi yorenin ismini tasiyan yeni mahalleler kurulmustur. 

Yeniden ihya ve imar edilen Rumeli'nin koy, kasaba ve sehirleri esas itibanyla ya eski 
harabelerin yaninda ya da uzerinde kuruldu. Turkler kendilerinden once Rumeli'de mevcut olan 
yollann ve guzergahlann hem stratejik ve hem de ticarT bakimdan onemli mevkileri uzerinde bu tur 
faaliyetlerini yogunlastirdilar. Yeni yurtlannda kisa zamanda yuzlerce koy ve kasabayi kurarken 
harabe durumunda olan pek gok sehri de yeniden insa ettiler. 

Kurduklan koy, kasaba ve mahallelere isim verirken Orta-Asya'dan getirdikleri geleneklerine 
gore davrandilar koy ya da mahallenin adlandinlmasinda fetih ya da imannda emegi gegen beylerin 
veya manevi oncelikle buyuklerin adlan, ikinci olarak tabiat ve cografya sartlan uguncu olarak Oguz 
veya Turmen-ilinin 24 boyunun adlan ve bu boylardan dogan Turkmen oymaklarimn adlan 
kullanilmistir.19 Bunun yaninda bazi yerlesim yerlerinin iki isim tasidigini gormekteyiz. Mesela Karye-i 
Umur Haci, nam-i diger Derbend koyu,20 Karye-i Ebri, nam-i diger Saruhanlu oglu Yunus K6y,21 
Karye-i Coban virani, nam-i diger Tatarlar koyu22 gibi. Belirli ozelliklere gore adlandinlmis bir yer adi 
yeni bir duruma ve daha belirli, ya da guncel olaya gore baska bir Turkge ada yerini birakmis, belli bir 
sure yukanda orneklerini verdigimiz gibi iki isim birlikte kullamlmistir. 

A.Ozel isim Tasiyan Yer Adlan 

Yeni kurulan koy ve mahalle adlannin tamami Turkge isim tasimaktaydi. Turklerin isim verme 
gelenekleri arasinda bir yerin fethi ve imannda emegi gegen beylerin ve manevi buyuklerin adlannin 
verilmesine gok sikga rastlanmaktadir.23 

Mahalle ve Koyler 

Mahalle-i Bolayir,24 Mahalle-i Birgi,25 Mahalle-i Cami,26 Mahalle-i Edilci Haci,27 Mahalle-i 
Haci ibrahim,28 Mahalle-i Veled Reis,29 Mahalle-i Yegan Oglu, 30 Mahalle-i Mescid-i Bahadir,31 
Mahalle-i Kaya Bey,32 Mahalle-i Mescid-i Yegan Reis,33 Mahalle-i Tatar Hamza,34 Mahalle-i Mescid- 
i Haci, 35 Mahalle-i Haci Hizir,36 Mahalle-i Koghar Tatar,37 Mahalle-i Akbas,38 Mahalle-i Mescid-i 
Haci Hak,39 Mahalle-i Mescid-i Haci Sinan,40 Mahalle-i Mescid-i Haci Halil,41 Mahalle-i Mescid-i 
Haci ilyas tabi Tas Dagdan,42 Mahalle-i Mescid-i Haci ilyas tabi-i Pekig (?),43 Mahalle-i Mescid-i 
Durulgan Beg, 44 Mahalle-i Mescid-i Alac Haci, 45 Mahalle-i Mescid-i Haci Yunus, 46 Mahalle-i Mescid- 
i Haci Mahmud,47 Mahalle-i Mescid-i Haci Yakub,48 Mahalle-i Mescid-i Tatarlar,49 Mahalle-i Mescid-i 
Haci Hasan, 50 Mahalle-i Mescid-i Kose ivaz,51 Mahalle-i Mescid-i Kara Hamza,52 Mahalle-i Mescid-i 
Koyun Yusuf,53 Mahalle-i Mescid-i Selaniklu Yusuf54 Haci Kurt Mahallesi,55 Karye-i Delu §anT,56 
Karye-i Delu Pazarh,57 Karye-i Akbas,58 Karye-i Tatarlar,59 Karye-i Tatarlar,60 Karye-i Musalar,61 

330 



Karye-i Balabanlu,62 Karye-i Devlethan,63 Karye-i Kizilca Sula,64 Karye-i Balta Oglu,65 Karye-i 
Tatarlu,66 Karye-i Kanci,67 Kesan'da Karye-i Musa Beg, 68 Karye-i Devletli Kaba Agag,69 Karye-i 
Cezallu,70 Kesan Karye-i Aktokug,71 Karye-i Mursel,72 Karye-i Umur Haci nam-i diger Derbend 
koyu,73 Karye-i Sultan Sah,74 Karye-i Aslihan,75 Karye-i Haydar HavarT,76 Karye-i Arpuz Ata,77 
Karye-i Panli (Yanli) Kadisi Yagmurca Danismend dahi derler,78 Karye-i Emir Gazi,79 Karye-i 
Balabanlu,80 Karye-i Evrenos Beg, 81 Karye-i Evrenlu,82 Karye-i G6khan,83 Kesan Karye-i Kose 
Ahmedlu,84 Karye-i Ali Seydi,85 Karye-i Sam Demircilu,86 Karye-i Musa Beglu,87 Karye-i Kara 
Yusuflu,88 Karye-i ilicelu,89 Karye-i Dudullu,90 Karye-i Ogulbeylu,91 Uskudar Karye-i Karye-i Hamza 
Begli, Karye-i Rum Begli, Karye-i Aruz Begli, 92 Karye-i Ebri nam-i diger Saruhanlu oglu Yunus 
K6y,93 Karye-i ishak Bey Kby Tatarlar otururlar,94 Karye-i ishak Aktav Tatarlan otururlar, Karye-i 
Hisar Begi,95 Karye-i Bekus Ak Bekuslu dahi derler,96 Karye-i Budak,97 Karye-i Tatarlar,98 Karye-i 
Karasilu, Karye-i Pasa Yigitli,99 Karye-i Haydar,100 Karye-i Davud Bali, 101 Karye-i Cavuslu,102 
Karye-i Tatarlar, 103 Karye-i Mahmud veled-i Evrenos, 104 Karye-i Arablu,105 Karye-i Deluler,1 06 
Karye-i Haci Myas,1 07 Karye-i Tatarlar,108 Karye-i Bazarlu Beg, 109 Karye-i Haydrarlu,110 Karye-i 
Mustecabh,111 Karye-i Eytimur,112 Karye-i Sasani,113 Karye-i Yahsi,114 Karye-i Ballu ilyas,115 
Karye-i Kog,116 Karye-i Aksaklu,117 Karye-i K6beleklu,1 18 Karye-i ishak Seyhlu,119 Karye-i Delu 
Sani120 Karye-i Delu Sani tabi-i Hirala121 

B. Meslek ismi Tasiyan Yerlesim Yerleri 

Gbgebe Turkmen kabilelerinin yeni fethedilen topraklara nakline ve orada hizmet gbrmelerine 
gahsihrken, vezirler, beylerbeyi, sancakbeyi gibi buyuk umeranin, mirahur, hazinedar-basi, kilarci gibi 
sarayin yuksek memurlann, ulema, mesayih ve fakihlerin bu iskan ve kolonizasyon hareketlerinde 
buyuk rolleri olmustu. Devlet hizmetinde vazife gbrenler kendi dirlikleri dahilinde bir taraftan koy, giftlik, 
mezra gibi meskun mahaller kurarken diger taraftan reayanin rahati ve Turk ahalinin yogunlasmasi 
igin gerekli tedbirleri ahyor ve bu suretle kurucu ve senlendirici oluyorlardi. Mutasavviflara zaviyeler 
agmak, mescit ve tekkeler temin etmek, ilk hukumdarlardan aldiklan muafiyetler, beratlarla birer kultur 
ve sosyal, iktisadT faaliyet merkezi haline getirerek buyuk hizmetler sunuyorlardi.122 

Mahalle ve Kbyler 

Mahalle-i Yazici Hizir,123 Mahalle-i Hatib Haci, 124 Mahalle-i Bedreddin Hoca,125 Mahalle-i 
Halveti Ali, 126 Mahalle-i isa Fakih,127 Mahalle-i Kuyumcu,128 Mahalle-i Doganci,129 Mahalle-i 
Mescid-i Mahmud Beg veled-i Kassab,130 Mahalle-i Kazaz Mustafa, 131 Mahalle-i Mescid-i Sarac 
Kadi, 132 Mahalle-i Mescid-i ishak Fakih,133 Mahalle-i Ahi,134 Tabbakan Mescidi, Haci Dizdar 
Mescidi, Haci Hizir Yagci Mescidi, Bostanci inebegi Mescidi, Mutevelli Hoskadem Mescidi, Ali Fakih 
Mescidi, Edirne de Mahalle-i Mescid-i Maruf Hoca Mahalle-i Mescid-i Haci Mustafaa EI-KaramanT, 
Mahalle-i Mescid-i Seytan Karaca.135 



331 



Karye-i Okgular,136 Karye-i Topcu ishaklu,137 dini gorevi dolayisiyla verilmis koy adi; Karye-i 
Aydin Fakih,138 Karye-i Osman Fakih,139 Karye-i Hoca,140 Karye-i K6pruculer,141 Karye-i 
Bekgi,142 Karye-i Bazargan Mahmud,143 Karye-i Urgancilar,144 Dimetokada Karye-i Cavu§,145 
Karye-i Cobanlu,146 ipsala Karye-i Ahi,147 Karye-i Koyunlu,148 Karye-i Cadurlu Baskoy dahi 
derler,149 Karye-i Sofyalu nam-i diger Cakici Basi Hamza,150 Karye-i Coban virani nam-i diger 
Tatarlar koyu,1 51 Karye-i Ahur Koy Numan koy dahi derler,152 Karye-i Kara Ahi,153 Karye-i Ahi 
Evren,154 Karye-i Demircilu tabi-i Kavak.155 

C. Oguz Boylannin Adlanni Tasiyan Yer Adlan 

Rumeli bolgesine gegerek burada koy ve mahalle kurmus olan Oguz boylan da sunlardir: 

Mahalle-i Kayi,156 Mahalle-i Kizik,157 Mahalle-i Baymdirli,158 Mahalle-i Salurlu,159 Mahalle-i 
Avsarh,160 Mahalle-i Kizikh.161 

Karye-i Salurlu,162 Karye-i Eymurlu,163 Karye-i Bayatlar,164 Karye-i D6gerli,165 Yanbolu 
Karye-i Kara Osman Yuregir dahi derler,166 Ferecik Karye-i Turkeslu,167 Karye-i Bayatlu virani nam- 
i diger Cavus Koy, 168 Karye-i Salurlu,169 Karye-i Turkmen, 170 Karye-i Salurlu,171 Karye-i Yuva,172 
Karye-i Eymurlu,173 Karye-i Salurlu.174 

D. Cemaat ve Oba Adlan 

Oba gadir toplulugu anlamina gelmekteydi ve mera yetersizligi sebebiyle 5 ile 10 gadirdan 
fazlasi bir arada bannamadigi igin obalar vucut bulmustu. Oba, 5-10 gadirin en yaslisi, en 
dirayetlisinin ismi ile anihr. Ekseriye akraba olanlar bir oba teskil ederlerdi.175 Anadolu'dan Rumeli'ye 
belli obalara mensup insanlar gelmisler ve oba adlanni yeni kurduklan mahalle ve koylere 
vermislerdir. 

Cemaat hemen hemen butun gogebelerin temel yapisi idi. Birbirleriyle akraba olan ve birbirlerini 
gok iyi taniyan bu grup 10 ile 80 ve hatta daha fazla haneden meydana gelmekteydi. 176 Ayni sekilde 
cemaat mensuplan da kendi adlanyla anilan mahalle ve koyler vucuda getirmislerdir. 

Mahalle ve Koyler 

Mahalle-i Bulduklu,177 Karye-i Bulduklu, Bulduklu cemaati yurukan taifesindendir. Kirsehri, 
Bozok, Adana, Karahisar-i sarki, Tarsus, Sivas sancaklan, Larende kazasi,178 Karye-i ibrahim 
Obasi,179 Karye-i Habil Obasi,180 Karye-i Bulduklu nam-i diger Buldu K6yu,181 Karye-i Resurlu 
nam-i diger Gazi Obasi,182 Karye-i Danismendlu Obasi,183 Karye-i Kara Osmanlu,184 Karye-i 
Bayezidli Obasi,185 Karye-i Bezci Dogan Obasi,186 Karye-i Huseyin Obasi,187 Karye-i Musa Fakih 
Salih Obasi dahi derler,188 Karye-i Armudlu nam-i diger Halil Obasi,189 Karye-i Kalkan Obasi,190 
Karye-i G6rene,191 Karye-i ishak Obasi ki 17 kisi otururlar.192 

332 



Cemaat Adlan 

Cemaat-i Findikh,193 Cemaat-i Aktav Tatarlar (Ashnda kirk elli yildir dahi varlar),194 Cemaat-i 
yurukan (Gogerlidirler, Bu mezkur Yurukler bazi Yanbolu bazi Naldoken).195 

E. CografT §artlara izafeten Verilmis Yerlesim Yerleri 

Yaygm olan adlandirma sekillerinden birisi de issiz ve harap durumdaki topraklann, vatan 
tutmak uzere geldikleri cografyada hislerinin uzerine yapmis oldugu tesirin etkisiyle karsilastiklan 
harabe ulkenin umumT durumuna bakarak Turkgede harabe yerler igin kullamlan "Oren", "Viran", 
kelimelerine o yerlerin sifatlanni da Have etmektir. Anadolu'da bu tur koy ve kasaba adlanna, yani 
"Kigi-Oren, Seki-Oren, Kara-Viran, Viran-§ehir" gibi isimlere gokga rastlamaktayiz.196 Ayni sekilde 
Rumeli bolgesine gelen atalanmiz cografyanin yarattigi sartlar altinda bu tur isimler vermislerdir. 
§ehrin kenar bir mahallesinde kurulan sehre biraz uzak olan mahallere de "Kusti" kelimesini 
kullanarak isim vermislerdir. 

Mahalle ve Koyler 

Mahalle-i Karabag,197 Mahalle-i Kara Hisarh,198 Mahalle-i Akviran,199 Mahalle-i Mescid-i 
Bazar,200 Mahalle-i Mescid-i Cami,201 Mahalle-i §imali Kusti, 202 Mahalle-i Mescid-i Tavsan 
Dagidelen,203 Mahalle-i Mescid-i Tahtalu.204 

Turkler de Yeni, Yenice ismi oldukga sik kullanilmaktaydi. ilk defa kurulan gok yaygindi yerlesim 
merkezine Yeni, Yenice, Yenisehir gibi isimler vermek.205 Yorede eskiden beri var olan sehirlere 
koylere nispetle, yeni yapildiginda Turk ad verme gelenegine ve gereglerine uygun bir sekilde206 
Yenice denilmektedir ki Uskup de kurulan koylerden birinin ismi de Yenice207'dir. 

Karye-i Akova,208 Karye-i §eyh Virani nam-i diger Kozlu Pinan.209 Karye-i Kayagilu,210 
Karye-i Qukur Oren, 21 1,21 2, Karye-i Pazarcik,213 Karye-i Kara Hisarlu,214 Kesan Karye-i 
Yerbolen,215 Kesan Karye-i Kuguk Cezal,216 Karye-i Qah,217 Karye-i Ak Kovag.218 

F. Anadolu'da Belli Bir Yerlesim Merkezinin ismini Tasiyan Yerlesim Yerleri 

Anadolu'da ele gegirilen beylikleri daima zayif durumda bulundurmak onlari yeni bir isyan 
hareketinden men etmek amaciyla bu beyliklere mensup insanlan gruplar halinde zaman zaman 
Rumeli'ye nakli luzum gorulmus ve tatbik edilmistir. Anadolu'daki sehir ve koyleri terk ederek Rumeli 
bolgesine yerlestiklerinde, yerlestikleri yerlere ya da olusturduklan sehir, koy ve mahallelere 
Anadolu'da biraktiklan sehir, koy, mahalle ve bucaklann adini vermislerdir. Asagida zikrettigimiz koy 
ve mahalle adlan ya Anadolu Turk Beyliklerine ya da Anadolu'nun her hangi bir iline mensup kisilerin 
kurdugu yerlesim yerlerinin adlandir. 

Mahalle ve Koyler 

333 



Mahalle-i Saruhanlu,219 Mahalle-i Germiyanlu,220 Mahalle-i Tekeli imami,221 Mahalle-i 
Karasili,222 Mahalle-i Kir§ehirlu,223 Mahalle-i Karahisarh,224 Kinmh Hizir Mescidi, Mahalle-i 
Emirhanlu nam-i diger Ayanlu. 225 

Vidin de Karye-i Hamidlu, Karye-i Karasili,226 Karye-i Kogi,227 Karye-i Hisarbegi,228 Karye-i 
Emirhanlu, nam-i diger Aydinh,229 Karye-i Hamidlu, 230 Karye-i Kesanlu,231 Karye-i TirnevT,232 
Karye-i Tekeli, 233 Karye-i Qekirdeklu Menteselu Koy dahi derler,234 Boravadi Karye-i Buyuk 
Saruhanlu,235 Kuguk Saruhanlu,236 Karye-i Kir§ehirlu,237 Karye-i Bigalu,238 Karye-i S6gutlu,239 
Karye-i Evren nam-i diger Karahisarli,240 Karye-i Kirimh,241 Karye-i Hisarbasi nam-i diger 
Aydinlu,242 Karye-i Kuguk Geredelu,243 Karye-i Danismendlu,244 Karye-i Saruhan,245 Gumulcine 
Karye-i Danismend oglu ve nam-i diger Han K6yu,246 Karye-i Saruhanlu,247 Karye-i Saruhanlu ma 
Kadi-i KastamonT,248 Karye-i Karasilu.249 

G. Kadin Adi Tasiyan Yerlesim Yerleri 

Turk ordularimn seferlerine kadin ve gocuklar katilmazlardi. Fakat gok uzun suren seferlere, 
ozellikle buyuk cihangirlerin senelerce devam eden seferlerine kadin ve gocuklann da katildigini 
goruyoruz. Cengiz Han ve Timur'un seferlerine aile efradinin katildigi bilinmektedir. 

Herhalde senelerce devam eden buyuk seferlerin dismda, orduya kadin ve gocuklann katilmasi, 
Turk tarihi igin soz konusu degildir. Turk beyleri sefere giderken kadin ve gocuklanni mahfuz yerlere 
birakirlardi.250 Rumeli topraklannda herhangi bir bolge tarn manasiyla emniyet altina ahndiktan 
sonra aileler o bolgeye yerlesiyorlardi. 

Osmanh Devleti basindan beri net bir iktidar merkezine sahip oldugundan kadin olsun erkek 
olsun butun segkinlerin kultur hamiliginin her donem de baskentlerde yani Bursa, Edirne ve 
istanbul'da odaklasmis oluyordu. Ozellikle erken donemde kadinlann, Balkan topraklan kendileri igin 
belirli bir alan yaratilmasina izin verilmedigini goruyoruz. Rumeli'nin fetih ve iskan surecinde bu 
bolgelerde agirhkh olarak askeri sinifa mensup akinci ailelerinin etkili oldugu ve bu tur vakif 
tesislerinde ya da mulk edinmede daha gok onlann soz sahibi oldugunu goruyoruz.251 

Mahalleler 

Mahalle-i Mescid-i Ahi Ana,252 Mahalle-i Fatmacik,253 Mahalle-i Sati,254 Haci Dogan Mescidi 
SinanBeye Kizi, Mahalle-i Aise Hatun255. 

Rumeli bolgesinde defterlerden elde ettigimiz bilgiler dogrultusunda koy adlan arasinda kadin 
ismine rastlamadik. Kadinlann onculugunde kurulmus koy Rumeli bolgesinde bulunmamistir. Bununla 
birlikte yine Gelibolu bolgesini igine alan cografyada kadinlar tarafindan kurulan mahallelere 
rastlamakla birlikte bunlann sayisinin fazla olmadigini gorduk. 



334 



Yukanda da ifade ettigimiz gibi Rumeli bolgesinde kadinlann onculugunde gok fazla bir tesekkul 
olusturulmamis yeni yerlesim bolgeleri onlann onderliginde kurulmamisti. Bu durumun Turklerin 
kadinlara verdigi onemden daha dogrusu onlan koruma amaciyla guvenilir bolgelerde birakma 
anlayismdan kaynaklandigini soyleyebiliriz. Turk kadinlanndan bu gibi vakif kuranlar genellikle 
padisahin es ve gocuklan ile devlet memuru kisilerin aileleri idi. Siradan bir Anadolu kadinin bu tur bir 
faaliyetine ekonomik ve sosyal sartlar geregi hem Anadolu'da hem Rumeli'de pek tesaduf 
edilmemektedir. 

H. Turkge Ad Tasimamakla Beraber Turklerin ve Muslumanlann Meskun Oldugu Yerlesim 
Yerleri 

§ehrin on Hristiyan mahallesi vardir. Buraya yerlestirilen Muslumanlar bu mahallelerde cemaat 
halinde oturmaktadirlar ki bu cemaatler §u §ekildedir: 

Ayo Mine Mahallesinde; Cemaat-i Mescid-i Kilise, Cemaat-i Mescid-i Hizir Aga, Cemaat-i 
Mescid-i Haci Mustafa, Cemaat-i Mescid-i diger Haci Mustafa. 

Mahalle-i Horse; Cemaat-i Mescid-i Kara Haci, Cemaat-i Mescid-i Ahi Bali, Cemaat-i Mescid-i 
Mustafa Karaferi. 

Mahalle-i Ofalo; Cemaat-i Mescid-i Hatib, Cemaat-i Mescid-i Yusuf Tokmak, Cemaat-i Mescid-i 
Haci Kemal. 

Mahalle-i Ayo Dimitri; Cemaat-i Mescid-i Ahmed bin Kara Haci, Cemaat-i Mescid-i Haci ismail 

Mahalle-i Ketafi; Cemaat-i Mescid-i Haci SufT, Cemaat-i Mescid-i Kadi Abdullah, Cemaat-i 
Mescid-i Balaban Aga, Cemaat-i Mescid-i Hamza Beg. 

Mahalle-i Ahiropit; Cemaat-i Mescid-i Haci Hasan 

Mahalle-i Ayo Pelaye; Cemaat-i Mescid-i Mehmed Talyanci, Cemaat-i Mescid-i Raif, Cemaat-i 
Mescid-i HaciMehmed. 

Mahalle-i Bodrom; Cemaat-i Mescid-i Sinan Beg birader-i Saruca Pasa, Cemaat-i Mescid-i Emir 
Sule. 

Mahalle-i Ayo Dimitri, Cemaat-i Mescid-i Hazret-i Kasim Pasa. 

Mahalle-i Asomat; Cemaat-i Mescid-i AN pasa,; Cemaat-i Mescid-i Haci Mustafa. 

Mahalle-i Ahiropit, Cemaat-i Mescid-i Hoca Burhan, Cemaat-i Mescid-i Cami. 



335 



Mahallelerin Musluman ve Hristiyan nufuslannin incelenmesi bize 1478 tahririnin yapildigi 
yillarda sehrin bu iki unsurunun ig ige yasadigim gostermektedir. Bir mahalle harig butun mahallelerde 
hem Musluman hem de Hristiyan nufus birlikte yasamaktadir. §ehrin Musluman nufusunun cemaatler 
halinde degisik mahallelere bagh olarak yazilmasi, bu yillarda fetihten sonraki sartlann henuz pek 
degismedigini gostermektedir. Fetihten sonra Muslumanlann Hristiyanlann terk ettikleri bos evlere 
yerlestirildikleri bilinmektedir. 

Muslumanlann meskun oldugu koyler; Karye-i Bardofga,256 Karye-i Belalene,257 Karye-i 
lstaykofga,258 Karye-i Torbarova; 259 Muslumanlann Hristiyanlarla birlikte oturduklan koy; Karye-i 
Berasenig260 gibi. ismini daha sonra Turkgelestirdikleri fakat daha yine yerli halk tarafindan tesis 
edilmis fakat fetihten sonra birkag Musluman ailenin meskun olan koy de bulunmaktadir ki karye-i 
Romanulula/Baharinkoy261 gibi. Yine Hiristiyanlarla Muslumanlann birlikte oturduklan koyler 
Zaganos Pasa'nin zevcesinin Bursa'da bulunan Kubad Carsismdaki muallim-hanesine vakfetmis 
oldugu koyler ki Virgaro-Hori 34 hane gebran iken 2 hane Muslim, Gidro-Hori 23 hane gebran iken 3 
hane Muslim idi262. Muhtemelen bu koylerde yasayan Muslumanlar ihtida etmis kisilerdi. Genel 
teamul geregi Musluman ve Hristiyanlarn birlikte yasadigi koyler pek bulunmamaktaydi. §ehirlerde 
farkh olarak birbirleri igerisinde mahalleler olusturuyorlardi fakat koyler igin bu durum soz konusu 
degildi. Zaten Hristiyan koyleri de Turk koylerinden oldukga farkh bir konumdaydi. 

I. Mezra Adlan 

Mezra adlan igerisinde hem ozel isim tasiyan, hem cemaat ismi tasiyan yerlesim yerleri 
mevcuttur. Mezralar genellikle issiz yerler olduklan ve tanm topraklan az oldugu igin igerisinde 
yerlesenler sayisi oldukga sinirhdir. Bazen bir bazen 2 ya da 3 hanenin oturdugu kaydedilmektedir. 
Bununla birlikte 7 veya 19 hanenin oturdugu buyuk mezralar da bulunmaktadir. Bu mezralara 
genellikle yorukler yerlesmislerdir. 

Yorukler yasayis tarzlannin geregi daginik ve az kalabahk bir toplum halinde yasadiklan, 
buralarda gok defa kuguk topluluklann -ki bunu buyukge bir aile de kabul edebiliriz- en buyuk nufuzlu 
ve ileri gelen sahsiyetlerin adini ve lakabini yahut da her ikisinin adini verdikleri agikga gorulmektedir. 

Mezralara gelince; Yenisehir'de Mezra-i Kogbasan,263 Mezra-i Mecader (?),264 Mezra-i 
Tuyuzlar,265 Mezra-i inehanlu,266 Mezra-i Buyulday,267 Mezra-i Hasan Tatarlar,268 Mezra-i Qoban 
Kuyusu,269 Mezra-i Suduslu,270 Mezra-i Kog Basan,271 Mezra-i Suruglar,272 Mezra-i 
Saruhanlu,273 Mezra-i Cullular,274 Mezra-i Sakallu,275 Mezra-i Asik Aliler,276 Mezra-i Kula 
Mustafa,277 Mezra-i Sadiklar,278 

Mezra-i Sudusler,279 Mezra-i Odullar (Evdiller?),280 Mezra-i Asik Bedirlu,281 Mezra-i 
§abanlu,282 Mezra-i inegolu,283 Mezra-i Akpinar,284 Mezra-i Sarucalar,285 Mezra-i Sokaslar,286 
Mezra-i Lala Mustafa,287 Mezra-i Salaklar,288 Mezra-i Aydullar,289 Mezra-i Altunlar,290 Mezra-i 
Muhiddin Halife291 

336 



Mezra-i Kayalu Haci Hamza yaylasi dahi derler,292 Mezra-i Tatar virani,293 Mezra-i Kincak, 
Mezra-i Akpinar,294 Mezra-i Sazhk,295 Mezra-i Saruhan Qiftlik.296 

Mezra-i Asik Segid de bulunan yuruklerin Germiyanlu yoruklerinden oldugu deftere 
kaydedilmistir.297 

Saruhan ismine mensup koy ve mahallelerin Malkara'da, Hirala'da, ipsala'da, Edirne'de 
Yanbolu'da vs. bulunmasi bu insanlann farkli bolgelere ozellikle dagitildigi sonucuna varmamiza 
neden olmaktadir. 

1 Fatih Muderrisoglu, "Osmanli Sehirciligi Uzerine Bazi Gozlemler", Prof. Dr. Zafer 
Bayburtluoglu Armagani, Kayseri 2001, s. 387. 

2 Asikpasa-zade, Tevarih-i Al-i Osman, s. 110, Mehmed NesrT, Kitab-i Cihan-numa, C. I, 
Yayina Hazirlayan: Faik Resit Unat-Mehmet Koymen, Altay T. T. K., Ankara 1987, 603-605. 

3 ilhan Sahin, "XV. ve XVI. Yuzyilda Sofya-Filibe-Eski-Zagra ve Tatar-Pazan'nin Nufus ve 
iskan Durumu", Turk Dunyasi Arastirmalan, S: 48, 1987, s. 250-253. 

4 Sahin, "Eski Zagra", Diyanet, C. 1 1 , s. 395. 

5 §ahin, "XV. ve XVI. Yuzyilda Sofya-Filibe-Eski-Zagra ve Tatar-Pazan'nin Nufus ve iskan 
Durumu", s. 255. 

6 Maurice M. Cerasi, Osmanli Kenti, Osmanli imparatorlugu'nda 18. ve 19. Yuzyillarda Kent 
Uygarhgi ve Mimarisi, Cev: Ash Ataov, Y. K. Y, istanbul 1999, s. 51. 

7 Halil inalcik, "The Ottoman Metohods of Conquest", Studia islamica, S. II, Paris 1954. s. 
127 

8 inalcik, "The Ottoman Metohods of Conquest", s. 127-1 28. 

9 Feridun M., Emecen, "XVI. Asirda Balkanlar'in Kuzeydogu Kesiminde iskan Tipleri ve 
Ozellikleri Hakkinda Bazi Notlar", V. Milletlerarasi Turkiye Sosyal ve iktisat Tarihi Kongresi Tebligler, 
Marmara Universitesi Turkiyat Arastirma ve Uygulama Merkezi, istanbul 21-25 Agustos 1989s. 550 

10 Ozer Ergeng, "Osmanli §ehrindeki Mahallenin islev ve Nitelikleri", Osmanli Arastirmalan 
IV, istanbul 1984, s. 69. 

11 Osman Ergin, Turkiye'de §ehirciligin Tarihi inkisafi, istanbul 1936, s. 103. 

12 Omer Lutfi Barkan, "Osmanli imparatorlugu'nda imaret Sitelerinin Kurulus ve isleyis 
Tarzina Ait Arastirmalar", iFM, XXIII, S: 1-2, istanbul 1963, s. 239. 

337 



13 Ozer Ergeng, "Osmanh §ehirlerinde Yonetim Kurumlanni Niteligi Uzerinde Bazi 
Dusunceler", VIM. TurkTarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler, Ankara 1981, s. 1271. 

14 Feridun M. Emecen, "Osmanhlarda Yerlesik Hayat §ehirliler ve Koyluler", Osmanh, Yeni 
Turkiye Yay., Ankara 1999, C. 4, s. 93. 

15 Cerasi, a.g.e., s. 72. 

16 Halil halcik, Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, T. T. K., Ankara 1987, s. 

17 ilhan §ahin, "XV. ve XVI. Yuzyilda Sofya-Filibe-Eski Zagra ve Tatar Pazan'nin Nufus ve 
iskan Durumu", s. 250. 

18 Dursun Yildirim, "Cografya'dan Vatan'a Gegis ve Vatan ile Gog Edis Problemi", Turk Yer 
Adlan Sempozyumu Bildirileri, Basbakanhk basimevi, Ankara 1984, s164. 

19 Mustafa Kafali, "Anadolu'nun Fethi ve Turklesmesi", Erdem, C. 8, S: 22, 1996, s. 10.20 
MC 0. 89 vr. 1b.21 MC 0. 89 vr. 101b.22 MC 0. 89 vr. 73b.23 Kafali, a.g.m., s. 10.24 MAD 

1 0, vr. 2a.25 MAD 1 0, vr. 3b.26 MAD 1 0, vr. 53a.27 MAD 1 0, vr. 54b. 

28 MAD 10, vr. 55b.29 MAD 10, vr. 56b.30 MAD 10, vr. 57a.31 TD 12, s. 1.32 
TD12, s. 3.33 TD12, s. 2.34 MAD 35, vr. 225b.35 TD 12, s. 4.36 TD 12, s. 537 MAD 
35, vr. 17a.38 MAD 35, vr. 32b.39 TD12, s. 6.40 TD 12, s. 7.41 TD 12, s. 9.42 TD 12, 
s. 9.43 TD12, s. 9.44 TD 12, s. 10.45 TD 12, s. 10.46 TD 12, s. 1 1.47 TD 12, s. 12.48 
TD 12, s. 12.49 TD 12, s. 13.50 TD 12, s. 14. 

51 TD 12, s. 14.52 TD 7, s. 222.53 TD 7, s. 223.54 TD 7, s. 7, s. 232.55 TD 7, s. 7, s. 
232. 

56 MAD 544, s. 276. 

57 MAD 544, s. 283; BOA, TD 4, s. 681 ; BOA, TD 1 6M, s. 41 . 

58 MAD 544, s. 280. 

59 MC 0. 90, vr. 50a. 

60 MAD. 66, vr. 9a. 

61 MAD 10, vr. 444b. 

62 MAD 10, vr. 337a. 

63 MAD 10, vr. 360a. 

338 



64 MAD 10, vr. 373b. 



65 MAD 10, vr. 449b. 



66 MAD 10, vr. 40b. 



67 MC 0. 89 vr. 25b. 



76 MC 0. 89 vr. 5a. 



86 MC 0. 89 vr. 73b. 



87 MC 0. 89 vr. 74a. 



88 MC 0. 89 vr. 74b. 



89 MC 0. 89 vr. 78b. 



90 MC 0. 89 vr. 78b. 



91 MC 0. 89 vr. 79a. 



92 MC 0. 89 vr. 87a. 



93 MCO. 89 vr. 101b. 



94 MCO. 89 vr. 102a. 



95 MCO. 89 vr. 113b. 



96 MCO. 89 vr. 115b. 



97 MCO. 89 vr. 117b. 



98 MCO. 89 vr. 118a. 



99 MCO. 89 vr. 124a. 



100 BOA, MAD 17748, s. 3. 



101 BOA, MAD 17748, s. 28. 



102 TD12, s. 22. 



103 TD12, s. 34. 



339 



104 TD12, s. 39. 



105 TD12 



106 TD12 



107 TD12 



108 TD12 



109 TD12 



110 TD12 



111 TD12 



112 TD12 



113 TD12 



114 TD12 



115 TD12 



116 TD12 



117 TD12 



118 TD12 



119 TD12 



120 TD12 



121 TD12, s. 215. 



s. 209. 



s. 232. 



s. 249. 



s. 213. 



s. 217. 



s. 219. 



s. 219. 



s. 223. 



s. 224. 



s. 224 



s. 226. 



s. 226. 



s. 227. 



s. 230. 



s. 230. 



s. 187. 



122 Tayyib Gokbilgin, XV-XVI. Asirlarda Edirne ve Pa§a Livasi Vakiflar-Mulkler-Mukataalar, 
istanbul 1952, s. 20. 

123 MAD 10, vr. 4a. 

124 MAD 10, vr. 53b. 
131 MAD 10, vr. 3a. 



1 36 MAD 544, s. 283; TD 4, s. 680; TD 1 6M, s. 1 40: 

340 



1 37 TD 4, s. 840-841 ; TD 1 6M, s. 1 63-1 64. 

138 MAD 544, s. 283; TD 4, s. 680; TD 16M, s. 140 

139 TD12, s. 241. 

140 MC 0. 90, vr. 20a. 

141 MAD 10, vr. 335a. 

175 Mehmet Eroz, Yorukler, Turk Dunyasi Ara§tirmalan Vakfi Yay., istanbul 1991, s. 44. 

176 §ahin, a.g.m., s. 137. 

177 MAD 35, vr. 193b. 

178 Turkay, a.g.e., s. 260. 

179 MAD 544, s. 282; BOA, TD 4, s. 680; BA, TD 16M, s. 140. 

1 80 TD 4, s. 679; BA, TD 1 6M, s. 1 00-1 01 . 

181 MC 0. 89 vr. 3a-3b 

194 MAD 35, vr. 172a. 

195 MAD 35, vr. 172a. 

196 Kafah, a.g.m., s. 10-11. 

197 MAD 35, vr. 14b. 

198 MAD 35, vr. 85a. 

199 MAD 35, vr. 151a. 

200 TD12, s. 6. 

201 TD12, s. 8. 

202 TD12, s. 10. 

203 TD12, s. 2. 

204 TD12, s. 2. 

341 



205 Bununla birlikte sadece ilk defa kurulan yerlesim merkezlerinin yanmda daha once 
kurulmus yerlesim merkezlerinin ismi degistirilerek Yenice isminin verildigi yine tahrir defterlerinde 
mevcut kayitlarda bulunmaktadir. Mesela BOA TD 282, s. 190 v. d., Yenice isminin yanmda Sirpga 
ismi de mevcut olan koy ismine rastlanmaktadir. (Feridun M. Emecen, "XVI. Asirda Balkanlar'in 
Kuzeydogu Kesiminde iskan Tipleri ve Ozellikleri Hakkinda Bazi Notlar", V. Milletlerarasi Turkiye 
Sosyal ve iktisat Tarihi Kongresi, Tebligler, Marmara Universitesi Turkiyat Arastirma ve Uygulama 
Merkezi, istanbul 21-25 Agustos 1989, s. 545. 

206 Tuncer Baykara, "XIII. ve XIV. Yuzyillarda Bati Turklugunde §ehirlesme Egilimleri ve Yeni- 
sehirler" Tarih Enstitusu Dergisi, S: 16, istanbul 1998, s. 30. 

207 TD4, s. 840-841 ;TD16M,s. 6-7. 

208 MC 0. 90, vr. 4b. 

209 MAD 10, vr. 451a. 

210 MC 0. 89 vr. 64b. 

21 1 MC 0. 89 vr. 67a. 

212 MAD 35, vr. 40b. 

213 MAD 17748, s. 29. 

214 TD12, s. 37. 

215 MC 0. 89 vr. 60b. 

216 MC 0. 89 vr. 60b. 

217 TD12, s. 222 

218 MC 0. 89 vr. 63b. 

219 MAD. 66, vr. 1b. 

220 MAD 35, vr. 16a. 

221 MAD 10, vr. 54a. 

222 MAD 35, vr. 153b. 

223 TD12, s. 199. 

342 



224 MAD 35, vr. 178a. 

225 MAD. 66, vr. 1b. 

226 MAD 525, s, 44. 

227 MAD 525, s, 44 

228 MAD 525, s. 44. 

229 MAD 10, vr. 221a. 

230 MAD 10, vr. 328a. 

231 MAD 10, vr. 373a. 

246 MCO. 89 vr. 18b. 

247 MAD 35, vr. 10a. 

248 TD12, s. 212. 

249 MCO. 89 vr. 124a. 

250 Tuncer Baykara, "Turk Sehircilik Tarihinde: Hatun Sehirleri", Belleten, s. 497-498, 502. 

251 Tulay Artan, "Via Egnati'nin Osmanh (Kadinlannin) Kultur Hamiligi: Donemleri ve 
Sorunlan", Sol Kol Osmanh Egemenliginde Via Egnatia, Editor: Elizabeth A. Zachariadou, Tarih Vakfi 
Yurt Yayinlan, istanbul 1999, s. 37, 41. 

252 TD12, s. 8. 

253 TD12, s. 3. 

254 MAD 10, vr. 54a. 

255 TD 7, s. 226. 

256 MAD 544, s. 282; TD 4, s. 678; TD 16M, s. 102. 

257 TD 4, s. 754. 

295 MC 0. 89 vr. 5b 

296 MC 0. 89 vr. 59a. 

343 



297 MAD 66, vr. 9a. 

Arsiv Malzemeleri. 

TD 4, H. 881 (M. 1476) Fatih Devri Pirlepe, Koprulu, Kirgeva ve Kalkandelen. 

TD 7, Fatih Devri, Pasa Livasi'nin Yenice Karasu, Drama, Kavala, Zihne, Kesislik, Demurhisar, 
Selanik, Sidrekapisi. 

TD 12, 1475 Tarihli Malkara Kazasiyla Gelibolu Bolgesi ve sair mahallerdeki evkaf defteri. 

TD 16M 1481 Tarihli Uskup, Kalkandelen, Kargova, Pirlepe, Manastir, Florine nahiyeleri. 

TD 20 Uskudar, Kizilagag, Prevadi, Dimetoka, Ergene nahiyeleri. 

MAD 35, H. 873-881 (M. 1468-1476) Tekfurdagi, Cirmen, Akgakizanhk, Ergene, Zagra-i Yenice 
ve Haskoy Mufassal Defterleri. 

MAD 10, H. 859 (M. 1454-1455) Tarihli Tirhala Livasi Defteri. 

MAD 17748, 883 (M. 1478) Tarihli Selanik Kalesi Mustahfizani. 

MAD 525 Rumeli'de vaki Timur Hisar, istefanya, Kalonya, Narakob, Bagdanos, Koprulu ve 
Kesriye. 

MAD 544 H. 859 (1454-1455) Tarihli Rumeli'ye Ait Mucmel Timar Defteri. 

MAD 66, H. 871 (M. 1466-14679) Rumeli'nin Has ve Zeamet ve Timarlanni Gosterir icmal 
Defteridir. (Tarihli Tirhala Livasi icmal Defteri). 

Muallim Cevdet Yazmalan Nr: 0. 89 Hicri 860'dan (M. 1454) Once Yazilmis Rumeli Tahrir 
Defteri. 

Muallim Cevdet Yazmalan Nr: 0. 90 Vidin Sancagi Timar Defteri. 

Kaynak ve Tetkikler. 

ART AN, Tulay, "Via Egnati'nin Osmanh (Kadinlannm) Kultur Hamiligi: Donemleri ve Sorunlan", 
Sol Kol Osmanh egemenliginde Via Egnatia, Editor: Elizabeth A. Zachariadou, Tarih Vakfi Yurt 
Yayinlan, istanbul 1999. 

ASIKPASA-ZADE, Tevarih-i Al-i Osman, Haz. H. Nihal Atsiz,. 

BARKAN, Omer Lutfi, "Osmanh imparatorlugu'nda imaret Sitelerinin Kurulus ve isleyis Tarzina 
Ait Arastirmalar", IFM, XXIII, S: 1-2, istanbul 1963. 

344 



BAYKARA, Tuncer "Turk §ehircilik Tarihinde: Hatun §ehirleri", Belleten, s. 497-498, 502. 

, "XIII. ve XIV Yuzyillarda Bati Turklugunde §ehirlesme Egilimleri ve Yeni-sehirler" Tarih 



Enstitusu Dergisi, S: 16, istanbul 1998. 

CERASI, Maurice M., Osmanli Kenti, Osmanh imparatorlugu'nda 18. ve 19. Yuzyillarda Kent 
Uygarhgi ve Mimarisi, Cev: Ash Ataov, Y. K. Y, istanbul 1999. 

EMECEN Feridun M, "Osmanhlarda Yerlesik Hayat §ehirliler ve Koyluler", Osmanli, Yeni 
Turkiye Yay., Ankara 1999, C. 4. 

, "XVI: Asirda Balkanlar'in Kuzeydogu Kesiminde iskan Tipleri ve Ozellikleri Hakkinda Bazi 

Notlar", V. Milletlerarasi Turkiye Sosyal ve iktisat Tarihi Kongresi Tebligler, Marmara Universitesi 
Turkiyat Arastirma ve Uygulama Merkezi, istanbul 21-25 Agustos 1989. 

ERGENC Ozer, "Osmanli §ehirlerinde Yonetim Kurumlanni Niteligi Uzerinde Bazi Dusunceler", 
VIM. Turk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler, Ankara 1981. 

, "Osmanli §ehrindeki Mahallenin islev ve Nitelikleri", Osmanli Arastirmalan IV, istanbul 

1984. 

ERGiN, Osman, Turkiye'de §ehirciligin Tarihi inkisafi, istanbul 1936. 

EROZ, Mehmet, Yorukler, Turk Dunyasi Arastirmalan Vakfi Yay., istanbul 1991. 

GOKBiLGiN, Tayyib, XV-XVI. Asirlarda Edirne ve Pasa Livasi Vakiflar-Mulkler-Mukataalar, 
istanbul 1952. 

iNALCIK, Halil, Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, T. T. K., Ankara 1987. 

, "The Ottoman Metohods of Conquest", Studia islamica, S. II, Paris 1954. 

KAFALI, Mustafa, "Anadolu'nun Fethi ve Turklesmesi", Erdem, C. 8, S: 22, 1996, s. 10. 

MEHMED NE§RI, Kitab-i Cihan-numa, C. I, Yayina Hazirlayan: Faik Resit Unat-Mehmet 
Koymen, Altay T. T. K., Ankara 1987. 

MUDERRiSOGLU, Fatih, "Osmanli §ehirciligi Uzerine Bazi Gozlemler", Prof. Dr. Zafer 
Bayburtluoglu Armagani, Kayseri 2001. 

§AHiN, ilhan, "Eski Zagra", Diyanet, C. 11. 

, "XV. ve XVI. Yuzyilda Sofya-Filibe-Eski-Zagra ve Tatar-Pazan'nin Nufus ve iskan 

Durumu", Turk Dunyasi Arastirmalan, S: 48, 1987. 

345 



YILDIRIM, Dursun, "Cografya'dan Vatan'a Gegi§ ve Vatan ile Gog Edi§ Problemi", Turk Yer 
Adlan Sempozyumu Bildirileri, Ba§bakanhk basimevi, Ankara 1984. 



346 



Yunanistan'da Osmanh Hakimiyetinin Kurulmasi (1361-1461)/ Dr. Levent 
Kayapinar [s. 187-1 95] 

Ankara Universitesi DM ve Tarih-Cografya Fakultesi / Turkiye 

Kronolojik olarak bugunku Yunanistan topraklannda Osmanh egemenliginin kurulmasi, 
Dimetoka'nin 1361 yihnda almmasiyla baslar ve 1461 senesinde Mora'nin fethi ile buyuk olgude 
tamamlanir.1 Bu donem tarihgiler tarafindan "Proti Turkokratia" (Yunanistan'da ilk Osmanh 
egemenliginin kurulmasi) olarak adlandinhr. 

Osmanh Devleti'nden once, Yunanistan'da ucretli asker olarak Bizans imparatorlugu'na hizmet 
veren Turklere rastlanir. 1263 yihnda imparator VIII. Mihail Paleologos, Anadolu'dan toplanan 3500 
ucretli Turk askerinin de bulundugu bir orduyu Ceneviz gemileri ile Mora'ya gonderdi. Melik ve Salik 
komutasindaki bu askerler, Bizans ordusu ile birlikte Monemvasiya'da karaya giktilar. Bizans, bu Turk 
askerleri sayesinde Mora'daki Frank devletlerine karsi ustunluk sagladi. Daha sonra bu askerler, 
Franklar igin de gahstilar. 1295 yihna kadar Mora'da mevcutiyeti bilinen bu askerlerin bir kismi 
Anadolu'ya donmus, bir kismi ise orada kalmistir. Bu Turklerle ilgili olaylar, Mora kronigininin Yunanca 
versiyonunda su sekilde agiklanirken; "O (Bizans imparatoru Palaiologos) Turkiye'ye gitti (geldi) ve 
ucretli askerler olarak 1500 segkin Turk ve en az 2000 Anadolulu ile birlikte (Mora'ya) geldiler." 
"Turkler, adetleri geregi, komutanlan olan Melik ve Salik disinda, buyuk kuguk Prensi selamlamak igin 
atlanndan indiler..." seklinde zikredilir.2 

Ayrica Mentese, Aydin ve Karasi gibi Bati Anadolu Turk Beyliklerine bagh denizcilerin ve 
akincilannin Yunanistan'daki faaliyetleri bilinmektedir.3 Ozellikle Aydinoglu Beyligi'ne bagh 
Turkmenler, Rodos, Egriboz, Mora ve Girit'e kadar seferler duzenlemislerdir. Bu seferler sirasinda 
Umur Bey buyuk bir guce erismistir.4 Umur Bey, Bizans imparatoru loannes Kantakuzenos ile ittifak 
kurmus, istanbul'daki rakiplerine ve Sirplara karsi onu destekleyerek 1342 ile 1344 yillan arasinda 
Trakya'da askeri seferlere katilmistir. izmir kalesinin Haghlar tarafindan zapt edilip Umur Bey'in 1348 
yihnda olumunden sonra Orhan, yeni muttefik olarak Kantakuzenos ile is birligi yapmis ve Osmanhlar, 
Trakya'da Sirp gan Stefan Dusan'a karsi Bizanshlann yaninda savasmislardir.5 1345/46 yihnda 
Karesi Beyligi'ni topraklanna katan Osmanhlar, kuguk de olsa bir deniz kuvetine sahiptiler. Nitekim bu 
sayede 1352 yihnda Cimpi6 ve 1354 yihnda da Gelibolu'yu7 alarak Avrupa kitasina yerlestiler. 1354 
yihndan sonra Bizans'daki ig gelismelerle Osmanh Devleti, Bizans'in muteffiki olmaktan gikip rakibi 
durumuna geldi. Bu da beraberinde Yunanistan'in fethinin 1361 yihnda baslamasina yol agti. 

Yunanistan ana karasmda Osmanh egemenliginin kurulmasi iki cografi bolgede gergeklesmistir. 
ilk once Trakya, Makedonya, Tesalya ve Epir, Etolia, Biotia, Atiki bolgelerinin yer aldigi kita 
Yunanistani'nda, daha sonra da Mora yanmadasinda Osmanh egemenliginin kurulmasi 
gergeklesmistir. 



347 



A. Kara (Kita) Yunanistani'nda Osmanh Egemenliginin Kurulmasi (1361-1456) 

Yunanistan topraklannin fethinin baslangicinda Osmanhlar, IV. Hagli Seferi (1204) ile 
imparatorluk niteligini yitirmis, bolgesel guce indirgenmis bir Bizans'la karsilastilar.8 Bizans bu 
tarihlerde bir ig savasin igindeydi. Bu mucadelenin taraflardan biri olan loannes Kantakuzenos 
Turklerle muttefikti. 

Balkanlar'da 1330'daki Velbujd (Kostendil) Savasi ile Bulgar ve Bizans ordulanni yenmis olan 
Sirbistan'in basina 1331 yilmda VI. Stefan Dusan (1331-1355) gegti. Onun doneminde Sirbistan 
giderek guglenmis ve Yunanistan yonunde genislemek suretiyle Arnavutluk, Epir, Makedonya ve 
Tesalya bolgeleri Sirp sinirlan igerisine dahil edilmistir. Turklerin Gelibolu'yii aldiklan 1354 yilmda 
Sirp Devleti Balkanlar'da en guglu devlet haline gelmisti. Hatta 1345 yilmda Serez'i ele gegiren Stefan 
Dusan, "Sirplann ve Romahlarin imparatoru" unvanini kullamyor9 ve istanbul'u almayi kendine hedef 
olarak belirliyordu. Kantakuzenos, Dusan'i once Aydinoglu Umur Bey'den ve daha sonra da Osmanh 
Sultani Orhan'dan aldigi kuvetlerle durdurdu. 

1354 yilmda Kantakuzenos tahttan gekilmek zorunda kalinca V. loannes Paleologos iktidara 
geldi. 1354-1379 yillan arasinda V. loannes Turk karsiti bir politika izledi.10 Kantakuzenos'un oglu 
Matheos ise Edirne'den Nestos (Mesta-Karasu) irmagma kadar olan bolgeleri elinde tutmaya devam 
etmis ve Orhan'dan aldigi yardimci kuvvetlerle 1354 yilindan sonra da Turklerle is birligini 
surdurmustur. 1356 yilmda Nestos irmagim gegen Matheos Sirp topraklanna girmistir.11 Fakat 
Drama yakinlanndaki Fhilippi'de Sirplara yenilmis ve esir dusmustijr.12 Bu sirada Tenedos adasi 
yakinlannda donanmanm basinda bulunan Bizans imparatoru V. loannes Paleologos, Matheos'un 
esir ahndigini ogrenince onun egemen oldugu Trakya'daki topraklannin merkezi Gratianou'yu (bugun 
Gritzen Asar), Peritheorion'u, ve Gumulcune'yi (Koumoutzina) herhangi bir direnisle karsilasmadan 
ele gegirdi. Ayrica Drama'nin Sirp idarecisi Sezar Vojihna'dan Matheos'un kendisine teslim edilmesini 
istedi. V. loannes, Matheos'u teslim alarak Tenedos adasinda bulunan Akropolis'de hapsetti.13 
Matheos, Aralik 1357'de Bizans tahti uzerindeki iddiasindan feragat etmeye zorlandi ve 1361 yilmda 
Mora'ya kardesi Manuel Kantakuzneos'un yanina gonderildi. Orada 1383 yilmda 6ldu.14 Matheos esir 
dusunce Turklerin muttefik oldugu Bizans kuvveti kalmamistir. 

1361 yilmda Dimetoka'yi15 alarak bugunku Yunanistan topraklanna giren Osmanlilann eskiden 
Matheos'a ait olan Merig irmagindan Nestos (Mesta-Karasu) irmagma kadar olan Trakya bolgesini 
Evrenos Bey komutasindaki akincilarla 1371 yihna kadar Bizans imparatorlugu'ndan aldiklan 
anlasihyor. XIII. yuzyihn sonundan itibaren yasanan veba salginlanl 6 ve surekli savaslar bu munbit 
bolgeyi viran ve metruk bir hale getirmisti. Fetihten sonra Trakya'ya Anadolu'dan Turk nufus 
getirilerek iskan edildi. Ayrica Evrenos Bey ug merkezini Dimetoka'dan Gumulcine'ye tasidi.17 Bu 
bolgenin nufusu 16. yuzyilda %82'i Muslumanlardan, %18 de Hiristiyanlardan olusuyordu. Evrenos 
Bey'in akincilarla fethettigi bu bolge, 1912 yihna kadar hig elden gikmadan bir Turk yurdu olarak kaldi. 
Bolgenin bu demografik yapismi, fazla degisiklikler gostermeden 1923 yilindaki Lozan Konferansi 

348 



kayitlannda da korudugu goruluyor.18 Aynca Osmanhlar bolgeyi mimari yapilan ile donattilar. 
Dimetoka'da Timurtaszade Orug Pasa Hamami (1398), Celebi Mehmed Pasa Camii (1420), 19 ve 
Ahmed Bey hamami (1571) hala mevcut olan Osmanli yapilandir.20 Dimetoka, Osmanh egitim 
sisteminde Orug Pasa, Karagoz Pasa ve Abdulvasi medreseleri ile onemli bir yere sahip oldu. 1371 
Cirmen Savasi'nda kisa bir sure once fethedilen Gumulcine'de 1375-1385 yillari arasinda Evrenos 
Bey'in imaretleri, hamamlan ve camisi ile baslayan Osmanli imar faaliyetleri Gumulcine'yi, XVII. 
yuzyilin ortasina gelindiginde aralannda Eskicami, Yenicami, Haci Bitlisi, Culha ve Teke camilerinin 
de bulundugu 16 camiii, 17 kervansaray ve 400 dukkanli bir mamur sehre gevirmisti.21 

1371 Cirmen (bugun Yunanistan'da bulunan Ormenion beldesi) Savasi'ndan sonra Osmanhlar 
hizla guneye dogru ilerlediler. Serez'den itibaren Sirplarla karsilastilar. Qunku 1355 tarihine kadar 
Stefan Dusan, Edessa (Vodena), Fiorina, Melnik ve Kastoria sehirlerini igine alan yukan 
Makedonya'yi (1342); Serez, Kavala, Filippi ve Drama sehirlerini igine alan Asagi Makedonya'yi 
(1347); Berrhoia (Kara Ferye)'yi (1347, 1351); Tirhala, Fener, 

Halmyros, Farsala sehirlerini igine alan Tesalya'yi (1348); Yanya ve Arta sehirlerini kapsayan 
Epir bolgesi ile Etolia bolgelerini ihtiva eden turn kita Yunanistani'ni (1348) (Atiki ve Mora bolgesi 
harig) Sirp imparatorlugu'nun sinirlan igine dahil etmisti.22 Bu bolgede sadece dar bir sahil seridiyle 
sinirh olmak uzere Ege Denizi'nde Selanik, Adriyatik Denizi'nde Lefka adasinm karsisinda Vonitsa ve 
Korfu adasinm karsisindaki Butrinto, Sirp hakimiyeti altina girmemistir. Dolayisiyla Osmanhlar bu 
topraklara geldiklerinde Stefan Dusan'in halefleriyle mucadele etmislerdir. 

Stefan Dusan, olmeden once kendi baskanhgi altinda devleti, Bizans imparatorlugu'nun devlet 
yapisina gore teskilatlandirmisti. Buna gore kendisinin altindaki yonetim birimleri despotlar, 
sebastokratorlar, sezarlar ve buyuk logothethetten olusuyordu. Stefan Dusan'in 1355 tarihinde 
olmesiyle Sirp Qarhgi bu yoneticiler arasinda paylastinldi. Stefan Dusan'in uvey kardesi Symeon 
Uros Tirhala'ya gelerek Epir ve Tesalya'da kendi bagimsizhgini ilan etti. Olum tarihi olan 1369 yihna 
kadar burada hukum surdu.23 Yerine oglu loannes Uros Dukas Paleologos gegti. Ancak o, 1381 
yihnda Meteora'da rahip oldu. 1394 yihnda Athos'ta bulunan Vatopedi manastinna gitti ve 1401'de 
tekrar Meteora'ya geri dondu. 1422/23 tarihindeki olumune kadar omrunu burada tamamladi. Resmi 
olarak loannes Uros'un rahip oldugu 1381 yihnda Uros'un Thesalya'daki Sirp idaresi bitmistir. 
Bununla birlikte yerini akrabasi Aleksius Angelus Philanthropenus'a birakmistir. Onun yerine de 1394 
yihndaki Turk fethine kadar Tesalya'da Manuel Philanthropenus hukum surmustur. Osmanhlarin 
gelmesi ile Tesalya'da Sirp hakimiyeti 1394 yihnda son bulmustur.24 Gregoras Preljub'un oglu 
Thomas 1366'dan 1384'e kadar Yanya'nin yoneticiligini yapti. Thomas, Yanya'yi kusatan Bua, Muzak, 
Zenebi, Losa ve Malaka gibi Arnavut kabilelerine karsi mucadele vermek zorunda kaldi. Surekli 
Arnavut akinlan karsisinda Thomas once Latinlerden, sonra da Turklerden yardim istedi. 1380 ve 
1382 yillari arasinda Sahin Pasa komutasindaki Turkler Thomas'a yardim etmislerdir.25 1384 yihnda 
da Timurtas Pasa Arda'ya kadar geldi. 

349 



Dusan'in olumunden sonra Vojihna'nin yonettigi topraklann basina 1366 yihndan itibaren 
Uglesa ve Vukasin kardeslere gegtigini goruyoruz. Bu topraklar batida Strymon irmagi, doguda 
Nestos (Mesta) nehri, kuzeyde Bozdag, ve guneyde de Kavala, Filippi, Drama, Zihna ve Serez 
sehirlerini kapsayan Ege sahillerini igeriyordu. 26 Eylul 1371 tarihindeki Cirmen Savasi'nda maktul 
dusen Uglesa ve Vukasin kardeslerin sahip oldugu bu topraklar, Osmanh Turklerinin Yunanistan'da 
fethedecekleri yeni topraklar olacaklardi. Ancak sunu belirtmek gerekir ki, Bizans 1357 yihndan 
itibaren Aleksios ve John Asen kardeslerin idaresinde Ege sahillerinde yer alan Hrisopolis, 
Anaktoropolis, Kavala, Strymon irmagimn agzmi ve Tasos adasini Sirplardan ele gegirmisti ve 
Turklerin buralan fethine kadar Bizans'm elinde kaldi. Bunun dismdaki Atiki bolgesine kadarki 
Yunanistan bolgesini Osmanhlar, halklan Sirp, Vlah, Yunan ve Arnavutlardan olusan ancak idarecileri 
Sirp olan yerel yoneticilerden aldilar. 

1354 yihndan 1373 yihna kadar V. loannes Paleologos, Turk karsiti politika izledi. Sadece 1358 
senesi bu durumun disinda kalir. Latin devletleriyle 20 yil boyunca dostluk kurmaya gahsti. Kiz 
kardesi Maria'yi Turk dusmam olarak bilinen Francesco Gattilusio'ya es olarak verdi ve Lesbos 
adasini ona birakti. Sakiz adasini Cenovah Mahona'ya verdi. 1363 ve 1370 yillannda Venedik ile 
ticari Antlasmalan yeniledi. Buna karsm 1358 yihnda Orhan'la bir ateskes imzalamis olmasina 
ragmen 1359 yihnda papaya ait donanmaya gemiler vererek Osmanh topragi olan Lapseki'ye saldirdi. 
1366 yihnda da kuzeni Savoy kontu IV. Amedeo Gelibolu'yii Turklerden geri aldi. 1371'de Cirmen 
Savasi'nda olen Guneydogu Makedonya Sirp despotu John Uglesa'nin topraklarmi tekrar Bizans'a 
gegmesi igin oglu Manuel'i 1371 sonbahannda Selanik'in idarecisi olarak atadi. Kasim 1371'de 
Manuel, Serez'i isgal etti. Ancak 10 Nisan 1372'de Turk birliklerinin Selanik'e akinlanndan once deniz 
yolu ile sehirden aynldi. 

V. lonnes Paleologos'un Turk karsiti politikasi, oglu IV. Andronikos'un 1373 yihnda Murat'm 
oglu Savci ile birlikte isyan etmesi ile zorunlu olarak sona erdi. isyan, Murat'la is birligi yapilarak 
bastinldi ve Andronikos hapsedildi. 25 Eylul 1373'te Manuel 23 yasinda ortak imparator ilan edildi.26 
Ancak loannes'in Turk karsiti politkalan surdurmesi uzerine Andronikos, Cenevizlilerin ve Murat'm 
yardimi ile Temmuz 1376'da esaretten kurtuldu ve 3 Eylul 1376'da istanbul'u ele gegirdi. Bunun 
karsihgi olarak Osmanh'ya harag vermeyi ve Gelibolu'yu Turklere iade etmek oldu. Ug yil iktidarda 
kalan Andronikos, Cenevizlilerle birlikte Venedik ve Osmanh karsiti bir politika takip etmesi uzerine 
1379'da tahttan indirildi. Bursa'ya gelerek Murat'tan yardim talep eden V. loannes ve oglu II. Manuel 1 
Temmuz 1379'da tekrar iktidara geldiler.27 

Ancak IV. Andronikos mucadelesini birakmadi. Cenova'nin destegini alarak V. loannes'i Mayis 
1381'de bir Antlasma yapmaya zorladi. Venedik ve Ceneviz'in de katildigi bu Antlasmaya gore V. 
loannes, oglu II. Manuel'in tahttaki hakkindan men ediyor, IV. Andronikos ve onun oglu VII. loannes'i 
tahtin yasal varisi olarak kabul ediyordu. Aynca Andronikos'a Silivri, Eregli (Marmara) ve Tekirdag 
civannin idareciligini veriyordu.28 Manuel 1373 yihnda taht uzerinde elde ettigi haklan elinden alan bu 

350 



Antlasmayi kabul etmedi. Antlasmamn imzalandigi sirada Murat'in yanmda bulunan Manuel 1382 
sonbahannda once istanbul'a oradan da gizlice Selanik'e gitti.29 

Manuel'in Selanik'e bu gelisi ilk degildi. Selanik, ona 1369'dan 1373 yihna kadar dirlik olarak 
verilmisti. 1371 Cirmen Savasi'ndan sonra Manuel, hizh davranarak Selanik'in yaklasik 110 km 
kuzeydogusunda Strymon ovasinda bulunan Serez'i Kasim 1371'de alarak dirligine bagladi.30 
Osmanhlarin Serez'i ele gegirdigi 19 Eylul 1383 tarihine kadar sehir Bizans'in elinde kaldi. Ancak 
Serez yakinlanndaki Menese Dagi'nda bulunan Prodromos Manastin'na evail-i Receb 774 (27 Arahk 
1372-5 Ocak 1373) tarihinde I. Murat tarafindan verilmis bir ferman mevcuttur.31 Sehrin gevresinin 
Osmanhlarin kontrolunde olmasina ragmen sehir merkezi Bizans'in hakimiyeti altinda kalmistir. 
Evrenos Bey komutasindaki Osmanli akincilan 1372 yilmda Selanik sehrinin surlan onunde 
g6rulmustur.32 1366 senesinden 1371 yihna kadar Serez'e hakim olan Sirp despotu John Uglesa'nm 
1371 tarihinde Cirmen Savasi'nda olumunden sonra Dusan'in yegenleri olan loannes Dragas ve 
Kostantin Dragas kardesler bolgenin yonetimine gegtiler ve Osmanli vassah oldular. loannes 
Dragas'in 1378'deki olumunden sonra bu topraklar kardesi Konstantin Dragas'in elinde kaldi. O, da 
1 7 Mayis 1 395 tarihinde Vukasin'in oglu Marko Kralyevig ile Rovina'da oldu. Ona ait Ohri, manastir ve 
Fiorina sehirleri Osmanh'nin eline gegti. 

1366'dan 1384 yihna kadar Tesalya'yi idare eden Sirp Thomas Preljub, Arnavutlara karsi 
Osmanh'dan yardim istedi. 1381 yilmda Lala Sahin komutasindaki Turk birlikleri Epir bolgesine girdi. 
5 Mayis 1382'de Epir'de bulunan Reunekon ve Eylul ayinda da Dryniapolis Sahin Pasa tarafindan 
ahndi. Eylul 1384'te de Timurtas Pasa komutasindaki birlikler Arta'ya kadar akinlarda bulundu.33 

Serez sehir merkezi 19 Eylul 1383'te Hayrettin Pasa'nin komutasindaki Turkler tarafindan 
ahndiktan sonra sehir yagmalandi ve aralannda metropolit Matheos Phacrases'in de bulundugu pek 
gok kisi esir ahndi. Osmanli birlikleri ilerleyisini surdurdu ve Selanik'in yaklasik 11 km uzaginda 
bulunan Chortiatou'yu aldilar. Hayrettin Pasa, Ekim ayinin basinda Selanik'in teslim olmasini istedi, 
Manuel bunu ret etti ve Kasim 1383'ten itibaren Selanik kusatma altina alindi.34 

1383'ten 1387 yihna kadar Selanik dort yil boyunca kusatma altinda kaldi. Makedonya'nm 
birgok sehri bu kusatma yillannda Osmanli egemenligi altina gegti. Bu yillarda Kavala da Turklerin 
eline gegti. 1385'te istip, Manastir, Prilep ve Kastoria'da Osmanli egemenligi kuruldu.35 Ferye 
(Berrhoia) Mayis 1387 yilmda almdi.36 1386'da Selanik'in 55 km guneybatisinda sahilde bulunan 
Kitros37 Hayrettin Pasa tarafindan fethedildi. Hatta ayni yil Tesalya'da bulunan Yenisehirde (Larissa) 
Hayrettin Pasa tarafindan Osmanli egemenligi altina ahndi.38 Boylece Selanik'in gevresindeki turn 
sehirler Osmanli egemenliginin altina girmis oldu. Nisan 1387'de Manuel gemi ile Midilli'ye kagti ve 
Selanik Hayrettin Pasa'ya dort gun sonra teslim oldu. Boylece I. Murat doneminde Trakya, 
Makedonya ve Tesalya'nin bir kismi Osmanli topraklanna baglanmis oldu. Selanik 1404 yihna kadar 
Osmanli idaresinde kaldi. 1403 yazinda I. Bayezid'in ogullanndan Suleyman ile Bizans arasinda 
yapilan 1403 tarihli Gelibolu Antlasmasi'ndan sonra Selanik'te tekrar Bizans hakimiyeti kuruldu. 

351 



19 Eylul 1383 yilmda Osmanli egemenligine gegen Serez 1912 yihnda I. Balkan Savasi'nda 
Bulgarlar tarafindan alinana kadar kesintisiz olarak Turklerin elinde kaldi. Serez'in fethinden gok kisa 
bir sure sonra 12 Subat 1385 yihnda burada vezir Candarli Kara Halil tarafindan cami insa edildi.39 
Orta Anadolu'dan Tokat, Amasya, Kirsehir, Kayseri, Niksar ve Ankara'dan Turkler getirilerek Serez'e 
yerlestirildi.40 Ancak Makedonya bolgesinin demografik yapisinm Trakya'daki gibi agirlikh olarak 
Turklerden olusmadigim goruyoruz.41 

Epir bolgesinin idarecisi Esau da 1386 yihnda I. Murat'in yanina giderek yardim talebinde 
bulunmustu. Bu talebini 1389'daki Kosova Savasi'ndan sonra I. Bayazit'm sarayma giderek tekrarladi. 
14 ay Osmanli sarayinda kaldiktan sonra 4 Arahk 1390'da Evrenos Bey komutasindaki Turk birlikleri 
ile birlikte Aheloos irmagini gegerek Arta sehrine kadar geldi. Osmanli'ya tabi olarak 1 394 yilma kadar 
Yanya'da istikran sagladi ve 1408 yihnda 6ldu.42 

I. Bayazit (1389-1402) doneminde ise turn Tesalya bolgesi Osmanli Devleti'ne baglanmistir. 
1393/94 kisinda Serez (Kara Ferye) olayindan sonra II. Manuel ve kardesi Mora despotu Osmanli 
Devleti'ne tabi olma politikasini birakmislardir.43 Bunun uzerine H. 796'da (6 Kasim 1393-26 Ekim 
1394) Sultan Yildirim Bayazit Platomona kalesini alarak Yenisehir ovasma girdi ve Carsuyu olarak 
adlandinlan Kostem-Salabriya nehri boyunca burada Sirp idaresinden kalan unsurlan ortadan 
kaldirdi. Daha sonra bu bolgeyi Evrenos Bey'e ismarlayip geri dondu. Evrenos Bey'in oglu Barak Bey 
Fenar sehrini fethetti. Bunu Evrenos Bey'in emir-i ahum olan Turhan Bey'in 1395 yihnda Tirhala'yi 
ahsi takip etti.44 Turhan Bey, sehri kendisine merkez yaparak bolgeyi yurt edindi. Evrenos Bey, daha 
sonra Yenisehir'den Vardar Yenicesi'ne gekildi ve burada ikamet etti.45 Yenisehir'i Turhan Bey'e 
birakti.46 Bu yorede Turhan Bey'in oglu Omer Bey sancak beyi olarak Osmanli'ya hizmete devam 
etti.47 Yenisehir'i merkez yaparak Mora uzerine akinlarda bulundu. Osmanhlar, ilerleyislerini 
surdurerek Farsala, Zituni ve Yeni Patra'yi alarak Atiki bolgesine kadar ulastilar.48 Osmanhlarin bu 
ilerleyisini 1403 yihnda Emir Suleyman'in Bizans ve Latin dunyasi ile imzaladigi Gelibolu Antlasmasi 
da teyit eder.49 

Timur'un yendigi Osmanli Devleti fetret donemine girmis ve iktidar mucadelesine girisen Emir 
Suleyman, Selanik, Kalamarya, Halkidiki ve Selanik korfezinin sahil kisimlanni Bizans imparatoru 
Manuel'e biraktigi gibi Egriboz adasinin karsisindaki denizden karaya bes mil olan topraklan, tuzlalar 
ve limanlar kendisinde kalmak sartiyla, Venedik'e ve Salona'yi da Rodos sovalyelerine vermistir.50 

Bu topraklann geri ahnmasi II. Murat doneminde olmustur. 7 yilhk bir kusatmanin sonucunda 
Selanik 29 Mart 1430'da tekrar Osmanli egemenliginin altina girdi. 51 Ayni yihn haziran ayinda 
Turkler, Adriyatik sahillerinde Lefka adasma kadar akinlar duzenlediler ve pek gok esir aldilar.52 
Menuno ve kardesi Ercole sultani gormeye gittiler ve miraslanni alabilmek igin ondan yardim istediler. 
Sultan II. Murat, onlarla birlikte Rumeli Beylerbeyi Sinan Pasa komutasindaki Osmanli ordusunu 
Epir'e gonderdi. Osmanli birlikleri Despot Karlos'a ait olan yerlerle birlikte Yanya'ya da 1430 yihnin 
Mayis ve Haziran aylannda akinlarda bulundu. 53 Sinan Pasa Yanyahlara teslim olmalan konusunda 

352 



mektup yazdi.54 Yanyalilar 9 Ekim 1430'da Sinan Bey'e sehri teslim ettiler. Turkler Yanya'yi aldiktan 
sonra kale duvarlannin disindaki bir bolgede daha sonra Turkopalukon denilen mahalleyi kurdular ve 
oraya yerlestiler. 

1443 yilinda Mora'ya despot olarak donen Konstantin Paleologos, II. Murat'in Macar Krali 
Hunyadi ile mucadelesinden istifade ederek Atina, Thebe ve Orta Yunanistan'da bazi sehirleri kontrol 
altina aldi. II. Karlo, 30 Eylul 1448'de oldu. 1448 II. Kosova Savasi'ndan galip aynlan II. Murat ve 
Turhan Bey, 29 Mart 1449'da Arta'yi herhangi bir direnisle karsilasmadan Osmanh Devleti'ne 
bagladilar. Osmanhlar II. Karlo'nun gocuklanna Vonitza, Angelokastron ve Barnako'yu ellerinde 
tutmalanna musaade ettiler. 29 Mayis 1460 yilinda Mora despotlugunun merkezi Mistra'yi fetheden 
Osmanh ordusu, donus yolunda Angelokastron ve Barnako'yu da Osmanh topraklarma bagladi. Epir 
despotlugundan kalan son kara topragi olan Vonitza, 1479 yilinda Avlonya Beylerbeyi olan Gedik 
Ahmet Pasa tarafindan ahndi. Turk gemileri, 17 Agustos 1479'da Lefka'yi, 26 Agustos'ta Kefalonya'yi 
ve 8 Eylul 1479'da Zakynthos adasmi zapt ettiler. Osmanhlar Karlo'nun hukmettigi Etolia ve 
Akarnania bolgesine Karlo'nun ili manasinda Karhili adi ile sancaga donusturduler ve merkezi 
Angelokastron olan bu sancaga Preveze, Ayo Mavra, Vonitza ve Kheromera'yi bagladilar.55 Boylece 
Kita Yunanistan'da Osmanh egemenliginin kurulmasi tamamlanmis oldu. 

B. Mora'da Osmanh Egemenliginin Kurulmasi (1387-1461) 

1204 yihndaki IV. Hagh Seferi'yle Mora'daki Bizans varhgina son verilmis ve Mora ve Atiki'de 
Latin prenslikleri kurulmustu.56 Tarihgiler tarafindan Akhaya Prensligi olarak adlandinlan Mora'daki 
Latin varhgi 1430 yihna kadar surecektir. Bizans, bu topraklara 1259 yilinda yapilan Pelagonya 
(Manastir ya da Bitolya) Savasi'ndan sonra Mistra ve civan ile sinirh olarak donebilecektir. 1261'de 
istanbul'un tekrar Bizans'in eline gegmesinden sonra ise, Mora'daki gucu artacaktir. 1348 yilinda da 
imparator Joannes Kantakuzenos, oglu Manuel Kantakuzenos'u Mora'ya gondererek burada Mora 
despotlugunu olusturdu. Despotlugu 1384 yihna kadar Kantakuzenos ailesi yonetti. Ancak 
istanbul'daki ig mucadeleyi kaybeden Kantakuzenos hanedanmin basina Mora'da da ayni sey geldi. 
1382 yihndan itibaren Mora despotluguna Paleologos hanedanina mensup kisiler atanmaya basladi. 

Osmanh Turklerinin Mora'ya davet eden I. Theodoras Paleologos'dur (1383-1407). Tipki 
Bizans'in Orhan donemindeki Osmanh Turklerinden Bizans ig savasinda ve dis tehlikelere karsi 
yardim istemesi gibi Theodoras da ig rakiplerine ve Latin devletlerine karsi ustunluk saglamak 
amaciyla Evrenos Bey'den yardim istemistir.57 Osmanhlardan aldigi bu yardim sayesinde Theodoras 
rakiplerine karsi ustunluk saglamistir. 

1387 yilinda gergeklesen bu sefer, Osmanh Turklerinin Mora'da goruldugu ilk tarihtir. Kaynaklar 
bu seferle ilgili olarak herhangi bir yagma ya da fetih olayindan bahsetmezler. Bununla birlikte ilk sefer 
Turklerin Mora'ya mudahale devrini agmistir.58 



353 



Ancak daha sonra Mora'ya gergeklestirilen Osmanh seferleri amag bakimindan ilk seferden 
farkhdir. Qunku 1393-94 kisinda gergeklestirilen Serez ya da Ferye toplantisindan sonra Bizans 
imparatoru Manuel ve Mora Despotu Theodoras Paleologos Osmanh vassalligma son verip Turk 
karsiti bir politika izlemeye basladi. Turklere karsi olarak Venedik'le 27 Mayis 1394'te antlasma 
imzaladi.59 Bununla da yetinmeyerek hem Osmanlilara hem de ig muhaliflerine karsi 10.000 
Arnavudu aileleri ile birlikte Korintos Berzahina yerlestirdi. 25 Eylul 1394'te olen kayinpederi Atina 
dukasi Nerio Acciaiouli'nin mirasindan da hak talep ederek Atina dukaligmi isgal etti. Bunun uzerine 
Epir despotu Karlo Tocco bu durumu kabul etmeyerek Turklerden yardim talep etti. Evrenos Bey 1395 
yihnm basinda Mora'ya girdi. Akhaya piskoposunun is birligi ile 28 §ubat 1395 tarihinde Akova 
kalesini ele gegirdi.60 Buyuk olgude ganimet ele gegiren Evrenos Bey 17 Mayis 1395 tarihinde 
meydana gelen Rovina Savasi'na katilmak uzere Mora'dan hizh bir sekilde ayrihr. Rovina'yi takip 
eden 25 Eylul 1396'daki Nigbolu Savasi ile mesgul olan Osmanh'nin Mora'da biraktigi otorite 
boslugundan yararlanan Theodoras ig rakiplerine karsi ustunluk saglamaya gahsmistir. Evrenos Bey 
ve Yakup Pasa 60000 asker ile birlikte Nigbolu Savasi'ndan sonra 1397 ilkbahannda Mora'ya geldi, 
Germe surlanni yikti, Argos'u ele gegirdi, sehir halkindan tutsak edilen 3000 esir Anadolu'ya 
nakledildi.61 Modon ve Koron'a kadar turn Mora yagmalandi. 21 Haziran 1397'de tarihinde Leontarion 
yakininda yapilan savasta Theodoras kuvvetleri yenilgiye ugratildi.62 Mora yagmalandiktan sonra 
Evrenos Bey daha once oldugu gibi Tesalya'ya geri dondu. 

Theodoras, kendi sahip oldugu guglerle Osmanhlarin Mora'ya akinlarmi onleyemeyecegini 
anladigindan Korintos'u 1397 yilmdaki Evrenos'un seferinden sonra Rodos sovalyelerine satti. Ancak 
Theodoros'a yardim Rodos sovalyelerinden degil, 20 Temmuz 1402'de Ankara Savasi'nda Bayazit'i, 
yenilgiye ugratan Timur'dan geldi. II. Murat'a kadar fetret ve I. Mehmet donemlerinde Mora'ya 
Osmanh akinlan yapilmamistir. I. Murat ve I. Bayazit doneminde Mora'ya yapilan akinlardan Evrenos 
Bey sorumlu olmustur. Yildirim Bayazit, Sperhios irmagina kadar gelmis olmasina ragmen Mora'ya 
gegmemistir. Bu da Osmanhlarin Mora'ya yonelik akinlarmin fetih oncesi bolgenin beseri ve ekonomik 
kaynaklanni tuketmeye yonelik oldugunu gostermektedir. 

1423'ten sonra Mora'ya tekrar baslayan Osmanh akinlarmin basinda Tesalya Ugbeyi Turhan 
Bey'i goruyoruz.63 Mora'da ise 1407 yihnda olen I. Theodoros'un yerine Bizans imparatoru Manuel'in 
on yasindaki oglu II. Theodoras despot olmustur. Ancak yasinin kuguklugunden dolayi Manuel Mart 
1415'ten Mart 1416'ya kadar64 

Mora'da kalarak Germe Berzahmi onarmistir. Bu insaat sirasinda yerel idarecilere asin 
olgulerde vergi ve angarya yuklenmistir. Bu da Mora'da 1394 yihndan beri varhgi bilinen Turk 
taraftarlannin guglenmesine neden olmustur.65 Mayis 1423 tarihinde Turhan Bey, Germe surlannin 
insaatina harcanan butun masraflara ragmen gok kolayhkla gegti. Qunku Turk askerlerini goren 
Rumlar, surlan savunmayarak terk etmislerdi. Bunun yam sira Karlo Tocco da Turhan Bey'e yardimci 
olmustu.66 

354 



1423-1430 yillan arasinda Osmanhlar, Selanik'i kusatmislar ve Venedik'le getin bir savasa 
girismislerdir. Buna ragmen 1425 yihnin Subat aymin sonunda Mart aymin baslannda 25000 kisilik bir 
Turk birligi Mora'da gorulmustur.67 1428 yilmdan iktidardan gekilen II. Theodoros'un yerine 
Konstantinos Paleologos ve kardesi Thomas gegti. Evlilik yoluyla ve Osmanlilann dikkatini Selanik'in 
kusatmasina vermelerinden istifade ederek Mora'daki Akhaya prensligini 1430'da ilhak ettiler.68 
Fakat Selanik'in 29 Mart 1430'da alinmasindan sonra 1431 ilkbahannda Turhan Bey, o yil vebanin 
goruldijgu Mora'ya akinda bulundu.69 Bundan sonra Konstantinos 1443 yilma kadar bansgil bir 
politika izlemistir. Ancak 1443 yilmdan sonra II. Murat'in Macar Hunyadi ile mucadelesinden istifade 
ederek tekrar Turk karsiti bir politika izlemeye basladi. 1423 yihnda Turhan Bey tarafindan yikilan 
Germe surlarmi 1444 ilkbahanndan itibaren tekrar insaya basladi. Bununla da yetinmeyerek Osmanli 
Devleti'ne tabi olan Atina dukaligma saldirdi.70 1444 Varna Savasi'ndan once yeterince basanh 
olmadigi igin tutuklanan Turhan Bey71 zaferden sonra serbest birakildi ve Mora'nm fethi olan eski 
vazifesine geri dondu. 

1446 yihnin basinda II. Murat, yanina Turhan Bey'i alarak Mora'ya seferde bulundu. Kasim 
1446'da Korintos onlerine geldi. 10 Arahk 1446 Germe surunu ele gegirdi. Kendisi Akhaya, Turhan 
Bey de Mistra'ya yoneldi.72 Bu seferden o gune kadar higbir yerden ahmlmadigi kadar esir73 ve 
ganimet elde edildi. Konstantinos ve Thomas Osmanli Devleti'ne yilhk harag odeyerek tekrar Osmanli 
tabiyetini tanidilar. 

1443 yihnda haklanni kardesi Konstantinos'a birakarak Mora'dan aynlan II. Theodoras Temmuz 
1448'de Silivri'de 6ldu.74 31 Ekim 1448 yihnda da Bizans imparatoru VII. loannes Paleologos oldu. 
Bunun uzerine Bizans imparatorunun halefi olarak Konstantinos 6 Ocak 1449'da Bizans imparatoru 
sifatiyle Mistra'da tag giydi. 12 Mart 1449 yihnda son Bizans imparatoru olarak istanbul'a geldi. Mora 
Despotlugu kardesleri Thomas ve Dimitrios arasinda paylastinldi. Dimitrios ve Thomas 1449-1460 
yillan arasinda son Mora despotlan oldular. Ancak iki kardes arasindaki Antlasmazhk gikti ve 
Thomas, Dimitrios'a ait topraklara saldirdi. Bunun uzerine Sultan Murat'tan yardim talebinde bulunan 
Dimitrios'un yardimina Turhan Bey komutasindaki bir Osmanli ordusu geldi ve Thomas kardesi 
Dimitrios'la Antlasmak zorunda kaldi.75 1449 seferi II. Murat doneminde Mora'ya yapilan son sefer 
oldu. 8 Subat 1451 tarihinde olen II. Murat'in yerine II. Mehmettahta gegti. 

Turhan Bey ogullan Omer ve Ahmet'le birlikte Ekim 1452'de istanbul kusatmasina gelebilecek 
yardimi onlemek amaci ile Mora'ya bir sefer daha duzenlediler. 24 Mayis 1453'te istanbul'un 
alinmasindan sonra istanbul'dan kagan pek gok kisi kendilerine vatan olarak Paleologos hanedanmm 
elinde kalan son toprak olan Mora yanmadasina gittiler. Ancak Mora'ya gelen istanbullular Thomas ve 
Dimitrios Paleologos kardesleri italya'ya kagma planlan yaparken buldular.76 II. Mehmet, istanbul'un 
fethinden sonra kendisine harag vermeyi kabul eden despotlann hakimiyetlerini devam etme imkan 
tanidi. Hatta 1453 yihnda Mora'daki Arnavutlar tarafindan despotlar aleyhinde gikan isyanda Fatih 
Sultan Mehmet, Turhan Bey'in oglu Omer Bey komutasindaki Turk kuvvetlerini desptolann yardimina 
gonderdi. Ancak isyan bastinlamadi ve Turhan Bey 1454'te Mora'ya geldi, 10.000 tutsak alarak isyani 

355 



bastirdi. Arnavutlar, despotlann hakimiyetini tanimak zorunda kaldilar. Despotlar ise aldiklan yardim 
karsihgi Osmanhlara yilhk 12.000 altin odemeye razi oldular. Bu seferin sonucunda II. Mehmed, 
kendisine basvurarak Mora'nin despotlarma degil de, sultana tabi olmak istediklerini beyan eden 
Sfanzis, Manuil Raoul, Sofianos, Dimitrios Laskaris, Diplovatatzis, Kavakis, Pagomenos, 
Frankopoulos, Sgouromales, Mavrapapas, Filantropineos gibi Mora yanmadasinin yerel idareci 
ailelerinin isteklerini 24 Arahk 1454 tarihli birfermanla kabul etti.77 

Ancak sultan ug yil beklemesine ragmen Mora'dan soz verilen harag gelmemistir. Bunun 
sonucunun ne olacagim Chalcocondyles, "Bansm gegerli olmasi igin ug yilhk vergiyi istediler, amag 
onlarin (despotlar) akilsizhklan ve duyarsizliklan78 sonucunda Mora'ya saldirmakti" cumlesi He 
agiklar.79 

Boyle de oldu ve 1458 yihnda Fatih Sultan Mehmet, Mora'ya ilk seferini duzenledi. 1458 yihnin 
ilkbahannda Edirne'den ayrildi ve 15 Mayis 1458 tarihinde Korintos onunde karargah kurdu. Bu 
seferde Fatih Sultan Mehmet'in aldigi yerlerde ilhaktan once islam'in fikihmi80 uyguladigina sahit 
oluyoruz. Uygulamanin esasi fethedilecek yerin halkinin teslim olmaya (amana) davet edilmesi 
olusturuyordu. Eger sehri savunanlar teslim olmayi kabul ederse, can, mal ve dinleri ile yasama 
haklan sultanin ve islam hukukunun teminati altina giriyordu. Ancak teslim olmamasi durumunda 
direnenler katlediliyor, sehir halki esir ediliyor ya da baska bolgelere surgun gonderiliyordu. Fakat bu 
uygulamanin Mora'da gok kesin olmadigi anlasiliyor. Gergekten de hem Osmanh kaynaklan hem de 
Bizans kaynaklan teslim olmayi kabul eden halkin canina dokunulmadigim, ancak istanbul'a 
nakledildiklerini soyluyorlar.81 Fikhin teslim olan halkin surgun edilmeyecegine dair hukmune aykin 
olan bu uygulamanin Fatih Sultan Mehmet'in istanbul'u aldiktan sonra burayi megapol yapma 
politikasinda aramak gerekir. Bu politikaya ters duserek Sandomiri'de halkin teslim olmasina ragmen 
sehri talan etmesi ve birgok kisiyi oldurmesi uzerine Zaganos82'u "diger sehirlerin teslim olmasim 
zorlastirmasi nedeni ile II. Mehmet 1460'daki Mora'ya nihai seferinde gorevden almistir. 
Chalcocondyles'in eserinde gegen "Sehrin kuguklerini talan etmekte idiler. Buyuklerini ise segerek 
teslim almakta idiler"83 cumlesinden Osmanlilann fikihin bazi kati kurallanna gore degil, daha 
rasyonel hareket ettiklerini soyleyebiliriz. 1460 seferinde84 bu yontemi takip eden II. Mehmet 20 
Mayis'tan sonbahara kadar Venediklilerin elinde olan Modon, Koron, Navarin ve Salmenikon disinda 
Mora'nin tumunu fethetmeyi basarmistir.85 1461 yihnda yapilan tahrirle Osmanh timar sistemi 
Mora'da uygulanmis ve boyle Osmanh egemenligi Mora'da ve Kita Yunanistan'inda kurulmus oldu. 

Sonug olarak sunu diyebiliriz ki, Trakya, Makedonya ve Yukan Tesalya bolgeleri Evrenos Bey, 
Tesalya, Atiki ve Mora ise, Turhan Bey'in akinlan ile beseri ve ekonomik kaynaklan tuketilmeye 
gahsilmis, bolge taninmis ve Osmanh taraftan bir grup olusturulmustur. Sultanlann komutasini yaptigi 
seferlerle bolge haraca baglanmis ve daha sonra da fethedilmistir. Timar sistemi ile de Osmanh 
egemenligi bu topraklarda kurulmustur. 



356 



1 Mora'da Venedike ait bazi topraklann ve Ege ile Akdeniz'deki Latin hakimiyeti altindaki 
bazi adalann ahnmasi 1715 yilina kadar surer. Ancak bu gahsma zaman olarak XIV. ve XV. 
yuzyillarla, mekan olarak da bugunku Yunanistan ana karasi ile sinirh olacaktir. 

2 P. P. Kalonaros, To Chonikon tou Moreos (Mora Kronigi) (yer ve yil verilmemis), s. 190- 
191/4553, 4554, 4555: Entanta hlqen sthn k$ errogeye touV TourkouV / sunhqeian NouVerrogeye 
eklectouV ki allouV pentekosiouV, / kai hlqau ki anatolikoi kan alleV duo ciliadeV s. 219/5253, 5254, 
5255: Ot Tourkoi gar epezeyan, wV to ecousin sunhqeian / tou prigkipa eproskunhsau mikroi te kai 
megaloi,/aneu o Melik ki o Salik... 

3 Bati Anadolu Turk Beyliklerinin Yunanistan'daki faaliyetleri igin bk.: M. H. Yinang, 
Dusturname-i Enveri, istanbul 1928; I. Melikoff-Sayar, Le Destan d'Umur Pacha, Paris 1954; E. A. 
Zachariadou, Romania and the Turks (c. 1300-1500), London 1985; H. inalcik, "The Rise of the 
Turcoman Maritime Principalities in Anatolia, Byzantium and the Crusades" Byzantinische 
Forschungen, LX (1985) Amsterdam, s. 197-217; E. A. Zachariadou, "The Emirate of Karasi and that 
of the Ottomans: Two Rival States" The Ottoman Emirate (1300-1600), Rethymnon 1993, s. 225-236; 
K. Fleet, "Early Turkish Naval Activities" The Ottomans and the Sea. ed. by Kate Fleet, Oriente 
Moderno, XX (LXXXI) Roma 2001, s. 129-138. 

4 I. Melikoff-Sayar, Le Destan d'Umur Pacha, Paris 1954, s. 40-41. 

5 H. inalcik, "The Ottoman Turks and the Crusades, 1329-1361" A History of the Crusades, 
c. VI, Wisconsin 1989 s. 228-230. 

6 M. Aktepe, "Osmanlilann Rumeli'de Fethettikleri Qimbi Kal'esi", istanbul Universitesi 
Edebiyat Fakultesi Tarih Dergisi, c. 1/1-2 (1950), s. 283-306. 

7 I. Cantacuzeni, Historiarum, C. Ill, Bonn 1832, s. 278-279. 

8 K. Fledelius, "Byzantium and the West 1204-1296 a European Perspective", Byzantium, 
identity, image, influence, Major Papers, XIX international Congress of Byzantine Studies University 
of Copenhagen, Copenhagen 1996, s. 373-389. 

9 G. C. Soulis, The Serbs and Byzantium During the Reign of Tsar Stephen Dusan (1331- 
1355) and his Successors, Washington 1984, s. 29. 

10 G. T. Dennis, The Reign of Manuel II Palaeologos in Thessalonica, 1382-1387, Roma 
1960, s. 30-40. 

1 1 I. Cantacuzeni, Historiarum, c. Ill, Bon 1832, s. 328. 

12 N. Gregoras, Scriptorum Historiae Byzantinae, III, s. 564. 

357 



13 G. C. Soulis, The Serbs and Byzantium During the Reign of Tsar Stephen Dusan (1331- 
1355) and his Successors, Washington 1984, s. 89-90. 

1 4 D. Nicol, A Bibliographical Dictionary of the Byzantine Empire, Londra 1 991 , s. 81 . 

15 H. inalcik, Edirne. Edirne'nin 600. Fethi Yildonumu Armagan Kitabi, Ankara 1993, s. 159; 
P. Schreiner, Die Byzantinischen Kleinchroniken, Wien 1975, s. 560/72a-2. 

16 A. Laiou-Thomadakis, Peasant Society in the Late Byzantine Empire. A Social and 
Demographic Study, Princeton 1977. 

17 Mehmet Nesri, Kitab-i Cihan-numa yay. F. R. Unat ve M. A. Kbymen, c. 1, Ankara 1995, 
s. 214-215. 

18 Lozan Konferansi'nda 1922/23 yillannda Bati Trakya'nin nufusu 161. 199 olarak veriliyor. 
Bunun 129. 120 Muslumanlardan, 33.910 Yunanhlardan ve kalanlarda Yahudi, Ermeni ve 
Bulgarlardan olusuyordu. Bk. M. Kiel, "Observation on the History of Northern Greece During the 
Turkish Rule" Balkan Studies, C. 12 (1971), s. 418. 

19 E. H. Ayverdi, "Dimetoka'da Celebi Sultan Mehmed Cami'i" Vakiflar Dergisi, c. Ill (1956) 
Ankara, s. 13-16. 

20 M. Kiel, "Two Little Known Monuments of Early and Classical Ottoman Architecture in 
Greek Thrace" Balkan Studies, C. 22 (1981) Selanik, s. 127-147. 

21 M. Kiel, "Observation on the History of Nothern Greece During the Turkish Rule", Balkan 
Studies, c. 12 (1971), s. 415-429. 

22 G. C. Soulis, The Serbs and Byzantium During the Reign of Tsar Stephen Dusan (1331- 
1355) and his Successors, Washington 1984, s. 19-37. 

23 D. M. Nicol, The Last Centuries of Byzantium, 1 261 -1 453, New York 1 993, s. 254. 

24 G. C. Soulis, The Serbs and Byzantium During the Reign of Tsar Stephen Dusan (1331- 
1 355) and his Successors, Washington 1 984, s. 118-11 9. 

25 D. M. Nicol, The Despotate of Epiros 1267-1479, Cambridge 1984, s. 150-151. 

26 J. W. Barker, Manuel II Palaeologus (1391-1425), New Brunswick-Jersey 1969, s. 23. 

27 G. T. Dennis, The Reign of Manuel II Palaeologos in Thessalonica, 1382-1387, Roma 
1960, s. 5-42. 



358 



28 IV. Andronikos Silivri'yi bu bolgenin merkezi yaparak olum tarihi olan 1385'e kadar hukum 
surdu. Daha sonra oglu VII. loannes 1399 yilina Silivri'de bolgeyi idare etti. 

29 G. T. Dennis, The Reign of Manuel II Palaeologos in Thessalonica, 1382-1387, Roma 
1960, s. 44-50. 

30 G. C. Soulis, The Serbs and Byzantium During the Reign of Tsar Stephen Dusan (1331- 
1355) and his Successors, Washington 1984, s. 65; D. M. Nicol, The Despotate of Epiros 1267-1479, 
Cambridge 1984, s. 153. 

31 E. Zachariadou, "Early Ottoman Documents of the Prodromos Monastery (Serrez)", 
Sudost-Froschungen, XXVIII (1969), s. 1. 

32 V. Dimitriades, "Byzantine and Ottoman Tessaloniki", Byzantinische Forschungen, XVI 
(1991), s. 266. 

33 G. T. Dennis, The Reign of Manuel II Palaeologos in Thessalonica, 1382-1387, Roma 
1960, s. 106-108; G. C. Soulis, The Serbs and Byzantium During the Reign of Tsar Stephen Dusan 
(1331-1355) and his Successors, Washington 1984, s. 127. 

34 G. T. Dennis, The Reign of Manuel II Palaeologos in Thessalonica, 1382-1387, Roma 
1960, s. 74-76. 

35 G. C. Soulis, The Serbs and Byzantium During the Reign of Tsar Stephen Dusan (1331- 
1355) and his Successors, Washington 1984, s. 156-157. 

36 P. Schreiner, Die Byzantinischen Kleinchroniken, c. 1, Wien 1975, s. 58/4, 63/3, 64/3, 
72/4. 

37 D. M. Nicol, The Despotate of Epiros 1267-1479, Cambridge 1984, s. 160. 

38 G. T. Dennis, The Reign of Manuel II Palaeologos in Thessalonica, 1382-1387, Roma 
1960, s. 105, 124. 

39 Bu cami Serez'de eski cami olarak bilindi. 1719 ve 1836 yillannda gikan iki yanginda 
bijyuk zarar gordu. II. Mahmut tarafmdan restore edildi. Ancak I. Dunya Savasi sirasmda yikildi. Bk. 
M. Kiel, "Observation on the History of Northern Greece During the Turkish Rule". Balkan Studies, c. 
12 (1971), s. 430-432. 

40 Konu ile ilgili olarak bk. T. Gokbilgin, Edirne ve Pasa Livasi, Vakiflar-Mulkler-Mukataalar, 
istanbul 1952, s. 221-225'de Vakfiyeler kismina. 



359 



41 P. S. Nasturel-N. Beldiceanu, "Les eglises byzantines et la situation economique de 
Drama, Serres et Zichna aux XlVe et XVe siecles", Jahrbuch der Osterreichischen Byzantinistik, 27 
(1978), s. 270-274. 

42 G. C. Soulis, The Serbs and Byzantium During the Reign of Tsar Stephen Dusan (1331- 
1355) and his Successors, Washington 1984, s. 109-133. 

43 1383-1387 yillan arasinda I. Murat doneminde Tesaly bolgesinde alinan bazi bolgelere 
1393 yilinm sonundan itibaren Osmanli akinlannin baslamasi bu topraklann kisa sureli de olsa 
Osmanlilann elinden giktigim dusundurmektedir. 

44 D. M. Nicol, Bizans'in Son Yuzyillan (1261-1453), gev. Bilge Umar, istanbul 1999, s. 324. 

45 V. Demetriades, "Problem of Lang-owning and Population in the Area of Gazi Evrenos 
Bey's Wakf, Balkan Studies, c. 22 (1981), s. 43. 

46 Yenisehir'in Osmanli donemindeki gelismesi ve mimari eserleri igin bk. Y. Halagoglu, 
"Teselya Yenisehir'i Ve Turk Eserleri Hakkmda bir Arastirma,", Guney-Dogu Avrupa Arastirmalan 
Dergisi, sayi 2-3 (1973-74), s. 89-100. 

47 ibn Kemal, Tevarih-i al-i Osman, haz. Koji imazawa, Ankara 2000, s. 218-231; Omer 
Bey'in Tirhala'daki sancakbeyligi ve tasarruf ettigi dirlik igin bk. HicrT 859 Tarihli Suret-i Defter-i 
Sancak-i Tirhala, nesr. M. Delilbasi ve M. Arikan, c. 1, Ankara 2001, s. 1-35vec. 2, vk. 1b-61b. 

48 16. Asirda Yazilmis Grekge Anonim Osmanli Tarihi, haz. S. Bastav, Ankara 1973, s. 98. 

49 Bizans'in XV. yuzyildaki sinirlan igin bk. A. Vacalopoulos, "Les limites de I'Empire 
byzantin depuis la fin du XlVe siecle jusqu'a sa chute (1453)", Byzantinische Zeitschrift, 1962, s. 56- 
65. 

50 G. T. Dennis, "1403 Tarihli Bizans-Turk Antlasmasi", gev. M. Delilbasi, A. 0. Dil ve Tarih- 
Cografya Fakultesi Dergisi, c. XXIX/1-4 (1979), s. 160-161. 

51 Selanik sehrinin kusatilmasi ve alinmasi igin bk. M. Delilbasi, "Selanik'in Venedik 
idaresine Gegmesi ve Osmanh-Venedik Savasi (1423-1430)", Belleten XL/160 (1976), s. 573-588; 
"Selanik ve Yanya'da Osmanli Egemenliginin Kurulmasi", Belleten, LI/199 (1987), s. 75-106; Johannis 
Anagnostis, "Selanik (Thessaloniki)'in Son Zapti Hakkmda Bir Tarih", Ankara 1989; Selanik'in Bizans 
ve Osmanhdaki durumu hakkmda bk. V. Dimitriades, "Byzantine and Ottoman Thessaloniki", 
Byzantinische Forschungen, c. XVI (1991), s. 265-273. 

52 D. M. Nicol, The Despotate of Epiros 1267-1479, Cambridge 1984, s. 199. 



360 



53 F. Thiriet, Regestes des deliberations du senat de Venise concernant la Romanie, Paris- 
la Haye, c. II, s. 275/2201; D. M. Nicol, The Despotate of Epiros 1267-1479, Cambridge 1984, s. 201. 

54 Bu namelerin Yunanca metin ile Turkge gevirileri ve uygulanan fetih metodu igin bk. M. 
Delilbasi, "Selanik ve Yanya'da Osmanli Egemenliginin Kurulmasi", Belleten, LI/199 (1987), s. 75- 
106. 

55 D. M. Nicol, The Despotate of Epiros 1267-1479, Cambridge 1984, s. 203-214. 

56 Mora'daki Latin presnlikler hakkinda aynntili bilgi igin bk. J. Longnon, "The Frankish 
States in Greece, 1204-1311", A History of the Crusades, ed. K. M. Setton, c. II, Philadelphia 1962, s. 
235-276. 

57 P. Schreiner, Die Byzantischen Kleinchroniken, c. I, Viyana 1975, s. 244, 33/14: "6896 
yihnda (1387) Vranezis (Evrenos) despotun istegi ile Mora'ya geldi ve gitti." Osmanli birliklerinin 
Mora'ya neden davet edildigini agiklayan bir kitabe bulunmaktaydi. Bu kitabe su anda mevcut degildir. 
Ancak Fourmont adh bir rahip tarafindan 1730 yihnda bir ornegi gikartilan bu kitabenin Fransa'daki 
Notre Dame muzesinde bir sureti muhafaza edilmektedir. Bu kitabe igin bk. G. Millet, "inscriptions 
byzantines de Mistra", Bulletin de Correspondance hellenique, c. 23 (Paris 1899), s. 97-156. 

58 Max Silberschmidt, Venedik Menbalanna Nazaran Turk imparatorlugu'nun Zuhuru 
Zamaninda Sark Meselesi, gev. Kopruluzade Ahmet Cemal, istanbul. A. Zakythinos, Le Despotat grec 
de Moree, c. 1 , Paris 1 932, s. 1 39-1 41 . 

60 R. J. Lonertz, "Pour I'histoire du Peloponnese au XIV siecle (1382-1404)", Etudes 
byzantines, c. 1 (1944), s. 186; P. Schreiner, Die Byzantischen Kleinchroniken, c. I, Viyana 1975, s. 
244,292,321. 

61 N. Nicoloudis, Laonikos Chalkokondyles. A Translation and Commentary of the 
"Demonstraions of Histories", Books l-lll, King College, London 1992 basilmamis doktora tezi, s. 228- 
230; L. Chalcocondyle, Historiarum Demonstrationes, nes. E. Darko, c. I, Budapestini 1922, s. 90-93. 

62 P. Schreiner, Die Byzantischen Kleinchroniken, c. I, Viyana 1975, s. 32/30, 33/19, 35/15, 
36/10,42/2,33/20. 

63 Turhan Bey'in Mora'nm fethi igin gorevlendilmesi igin bk. Hoca Saadettin, Tacu't-tevarih, 
c. I, istanbul 1279, s. 389: "Nice muddet-i hudud-i mezburede sahib-i ilm ve serhad umerasina pis-i 
kadem olub Germe hisannin tarik-i teshirine vakif ve mudahil ve mesalikine kema-yenbagi arif idi. 
Tafsil-i ahvali mumaileyhden istilam buyurduktan sonra hilat-i fahire ..." 

64 J. W. Barker, "On the Chronology of the Activities of Manuel II Palaelogus in the 
Peloponnesus in 1415", Byzantinische Zeitscrift, c. 55 (1962), s. 39-55. 

361 



65 N. Necipoglu, Byzantium Between the Ottomans and the Latins: A Study of Political 
Attitudes in the Late Palaiologan Period, 1370-1460, Harvard Oniversitesi basilmamis doktora tezi, 
1990, s. 450-451. 

66 D. A. Zakythinos, Le Despotat grec de Moree, c. 1, Paris 1932, s. 196-198. 

67 K. M. Setton, The Papacy and the Levant (1204-1571), c. II, Philadelphia 1978, s. 17. 

68 P. Topping, "The Morea, 1364-1460", A History of the Crusades, ed. K. M. Setton, c. Ill, 
Wisconsin 1975, s. 165. 

69 G. Sphrantzes, Memorii 1401-1477, nes. V. Grecu, Bukres 1966, s. 300. 

70 L. Chalcocondyle, Historiarum Demonstrationes, nes. E. Darko, c. I, Budapestini 1922, s. 
91-92. 

71 H. inalcik, "II. Murad", islam Ansiklopedisi, s. 61 1 . 

72 L. Chalcocondyle, Historiarum A. N. Kurat, "Bizans'in Son ve Osmanlilann ilk Tarihgileri, 
Turklerin 1446'da Mora'yi haraca baglamalanna ait Bizans ve Osmanli-Turk Kaynaklannda Verilen 
Malumatin Mukayesesi", Turkiyat Mecmuasi, 3 (1935), s. 185-206. 

73 Dukas, Bizans Tarihi, gev. V. Mirmiroglu, istanbul 1956, s. 136; AIT, Kuhnu'l-ahbar, C. V, 
istanbul 1277, s. 216-17. 

74 G. Sphrantzes, Memorii 1401-1477, nes. V. Grecu, Bukres 1966, s. 344. 

75 L. Chalcocondyle, Historiarum Demonstrationes, nes. E. Darko, c. I, Budapestini 1922, s. 
140-145. 

76 N. Necipoglu, Byzantium Between the Ottomans and the Latins: A Study of Political 
Attitudes in the Late Palaiologan Period, 1370-1460, Harvard Oniversitesi basilmamis doktora tezi, 
1990, s. 392. 

77 F. Miklosich-J. Muller, Acta et Diplomata graece medii aevi sacra et profana, c. Ill, s. 90; 
D. A. Zakythinos, Le despotat grec de Moree, c. I, Paris 1932, s. 250; VI. Mirmiroglu, Fatih Sultan 
Mehmet Han Hazretlerinin Devrine Ait Tarihi Vesikalar, istanbul 1945, s. 43-44. 

78 Kritovulos, Mora despotlannin haraci toplamis olduklan halde kendileri igin harcayip israf 
ettiklerini ve sozlerini yerine getirmediklerini soyler. Bk. Critobul, Din Domnia Lui Mahomed al ll-Lea 
anii 1451-1467, ed. V. Grecu, Bukres 1963, s. 215. 



362 



79 
202. 



L. Chalcocandyle, Historiarum Demonstrationes, nes. E. Darko, c. II, Budapestini 1922, s. 



80 islam hukuku hakkmda daha fazla bilgi igin bk. M. Khadduri-H. J. Liebesny, Law in the 
Middle East, Washington 1955. Fikhin bu kurahnm II. Murat doneminde Yunanistan'daki uygulamalan 
igin bk. M. Delilbasi, "Selanik ve Yanya'da Osmanh Egemenliginin Kurulmasi", Belleten, C. LI/199 
(1987), s. 75-106. 

81 ibn Kemal, Tevarih-i Al-i Osman, VII. Defter, haz. S. Turan, Ankara 1957, s. 159-161; L 
Chalcocandyle, Historiarum Demonstrationes, nes. E. Darko, c. II, Budapestini 1922, s. 230. 

82 Zagonos hakkmda bk. A. Savvides, "Notes on Zaghanos Pasha's Career", Journal of 
Oriental and African Studies, c. X, (1999) s. 144-147. 

83 L. Chalcocandyle, Historiarum Demonstrationes, nes. E. Darko, c. II, Budapestini 1922, s. 
234. 

84 Tursun Bey, Tarih-i Ebu'l-Feth, haz. M. Tulum, istanbul 1977, s. 103-104; Tursun Beg, 
The History of Mehmed the Conqueror, yay. H. incalcik-R. Murphey, Chicago 1978, s. 44/85b-86b. 

85 Fatih Sultan Mehmet'in Mora'ya yaptigi iki sefer hakkmda Bati kaynaklan esas almarak 
yapilan bir gahsma igin bk. K. M. Setton, The Papacy and the Levant (1204-1571), C. II, Philadelphia 
1978, s. 196,230. 



363 



Giiney Arnavutluk'ta Osmanli Hakimiyeti / Bilgehan Pamuk [s.1 96-205] 

Atatiirk Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Arnavutlann, Balkan Yanmadasma en erken gelip yerlesmis bulunan Hind-Avrupa kokenli 
iliryahlara dayandiklan yaygin olarak kabul edilen bir gorustur. Balkanlar'in en eski halklan arasmda 
zikredilen iliryalilann mustakil bir devlet olarak tarih sahnesinde gorulmedikleri, daha ziyade muhtelif 
devletlerin hakimiyetleri altinda kaldiklan belirtilmektedir. Osmanlilann bolgeyi fethetmeden once 
Roma, Bulgar, Sirp, Bizans hakimiyetinde bulunan Arnavutluk, 1385-1912 tarihleri arasmda Osmanli 
hakimiyeti altinda kalmistir.1 Osmanlilann bolge igin kullandiklan Arvanid-Arnavut tabiri Bizanslilann 
Orta Arnavutluk'a verdikleri Arbania kelimesinden gelmektedir.2 Bozbora, XII. yuzyildan itibaren 
Bizanshlar tarafindan yaygin olarak kullanilan bu tabirin, etnik olmaktan ziyade siyasal ve dinsel bir 
yapiyi temsil etmekte olup Katolik Arbonan bolgesindeki nufusu tammlamak igin kullanildigini 
zikretmistir. Bu bolge disinda kalanlar ise Romaia, Gracei, Sklavinoi, Sclavinus, Bulgario ve Epirotlar 
seklinde adlandinlmis olduklanna belirtmektedir.3 Gergi bolge, M.O. III. yuzyildan itibaren iliryalilar ve 
Epirliler diye birbirinden aynlmaktadir. iskumbi Nehri'nin meydana getirdigi aynmla, Arnavutluk ikiye 
aynlmis olup nehrin kuzeyinde bulunan iskenderiye, ilbasan, Bezrezin / Prizren ve Dukakin'i 
kapsayan bolgede oturanlara Gegler, ikinci kisma teskil eden Epiros ki Avlonya ve Delvine havalilerini 
kapsayan bolgede oturanlara ise Tosklar denilmistir.4 Bu galismamizda Guney Arnavutluk bolgesinin 
Osmanli hakimiyetindeki Siyasi-idari ve Sosyal yapisi uzerinde durulmustur 

A. Guney Arnavutluk'ta Osmanli Fetihleri 

Osmanlilann Avrupa'ya gegmesinden once, ilk kez Guney Arnavutluk'a 1337 yihnda Bizans 
imparatoru III. Andronikos'un muttefiki olarak Aydinoglu Umur Bey, Epir despotlugunu imparatorluga 
dahil etmek uzere iki bin kisilik bir kuvvetle bolgeye gelmistir. Umur Bey'in yardimi ile Bizans, bolgede 
hakimiyetini temin etmistir.5 Bizans igin onemli bir sorun teskil eden bu sorunun gozulmesinden, kisa 
bir sure sonra daha tehlikeli bir durum ortaya gikmistir. 1331'de Sirp asilzadelerinin destegi ile Sirp 
kralhgina getirilmis olan Stephan Dusan, 1340'ta Guney Arnavutluk'u hakimiyeti altina almistir.6 
Dusan'in bu isgal hareketin de bazi Arnavut beyleri askerleri ile ona yardimci olmustur. 

1355'te Dusan'in olmesi ile Arnavutluk'taki Sirp baskisi sona ermistir. On yil igerisinde butun 
Arnavutluk topraklarmda bazisi Arnavut bazisi da Sirp kokenli feodal beyler mustakil olarak 
faaliyetlerde bulunmustular. Bu feodal beylerin tamami, topraklanni kuguk prenslikler haline 
donusturerek birbirleriyle mucadeleye giristiler.7 Gerek Dusan'in olumu ve gerekse Arnavut feodal 
beyleri arasindaki mucadeleler, Osmanhlara bolgede etkin olma firsati tammistir. ilk defa Rumeli'ye 
Bizans'a yardim amaciyla gegen Osmanhlar, Arnavutluk'ta da benzer bir durumla karsilasmistilar. 
Orta Arnavutluk'ta hakim bulunan Charles Thopia, Kuzey Arnavutluk'ta hakim olan Sirp II. Balsha ile 
olan mucadelesinde kendisine yardim etmeleri igin Makedonya'da seferde bulunan, Osmanhlari davet 
etmistir. Sultan I. Murad bu yardim teklifini uygun gorerek bir Osmanli kuvvetini Arnavutluk'a 

364 



Thopia'ya yardim igin gondermistir.8 1385'te Viyosse (Viosse) Nehri uzerinde vuku bulan savasta II. 
Balsha maglup olmustur. Arnavutluk'taki en guglu beyler arasinda zikredilen Balsha'mn, Osmanhlann 
yardimi ile yenilmesi ve bu savasta olmesi, Arnavutluk'taki Osmanh hakimiyeti baslangici olarak kabul 
edilmektedir.9 Nitekim Viyose savasmdan kisa bir sure sonra Arnavutluk'taki belli bash feodal beyler; 
Balshalar, Thopialar, Dukakigler, Coia Zaccarialar, Musakiler, Zenebissiler, Aranitiler, Vulkasinler ve 
Kastriotalar Osmanh metbulugunu tammislardir. Osmanhlar, kendilerine has fetih politikasi geregince 
ilk asamada mahalli beylerin himaye edilmelerini yeterli gormuslerdir. Osmanhlann bu himayelerine 
karsihk olarak mahalli beyler, ogullarim Osmanh sarayina gondermek, ihtiyag durumunda yardimci 
kuvvet olarak Osmanh ordusuna yardim etmek ve yilhk harag odemek gibi sartlan yerine 
getirmislerdir.10 Boylelikle Osmanhlann fetih politikalannin bu ilk asamasinda yani hakimiyetlerini 
ahstirma devresinde genel bir hakimiyet tesekkul olmustur.11 

Osmanhlann, Arnavutluk'ta hakim unsur olarak on plana gikmasi Venedik'in tepkisine yol 
agmistir. XIV. yuzyihn sonlanna dogru Arnavut sahillerinde onemli birkag kaleyi ele gegiren Venedik, 
onceki yuzyillardaki italyan devletlerinin politikasini devam ettirmistir. Kurulusundan itibaren 
Venedik'in bashca gegimleri, Ana-kara ile yaptiklan tuz, bahk, kole ve kereste ticareti olup gerek tuz 
ve kereste temini ve gerekse denizasm ticaretleri igin Adriyatik sahili ki dolayisiyla Arnavutluk havalisi 
Venedik igin hayati bir oneme sahip olmustur.12 Ne var ki ortaya gikan Osmanh tehlikesi, Venedik'i 
harekete gegmistir. Carl Thopia'yi himaye maksadiyla bir elgisini Sultan I. Murad'a gondermislerse de 
Osmanhlarla, uzun sure devam edecek olan bir mucadeleye baslamislardir.13 

1388'de Osmanh ordusu, Bosna'da Plosnik'te agir bir yenilgi almasi uzerine Balkanlar'dan, 
Osmanhlann atilmasi igin basta Sirplar olmak uzere Bosnak, Macar, Eflak ve Arnavut feodal 
beylerinden mutesekkil bir ordu harekete gegmistir. Osmanh tehlikesini sona erdirmek igin 1389'da 
Kosova ovasinda yapilan savasta muttefikler agir bir yenilgi almislardir. Bu munasebetle Balkanlarda, 
Osmanhlara karsi koyabilecek bu kuvvetin bertaraf edilmesi ile Arnavutluk'taki Osmanh hakimiyeti 
devam etmistir.14 

Kosova Savasi ve Bayezid'in culusundan sonra Anadolu Beylikleri ile olan mucadele, 
Arnavutluk'taki harekati, 1394'e kadar geciktirmistir.15 Gergi Uskup'te bulunan ug-beyi Pasa-Yigit, 
Arnavutluk'ta bulunan mahalli beyler uzerine akmlarda bulunarak onlan itaat ve baski altinda tutmus 
ve memleketi hakiki manada fetih igin olgun hale getirmeye gahsmistir.16 1394'den itibaren Guney 
Arnavutluk'ta Osmanh fetih politikasinin ikinci asamasina gegilmistir.17 Devlet, bu asamada topragi 
hakiki bir sekilde ve dogrudan dogruya kendi hakimiyeti altina alarak bir Osmanh memleketi olarak 
kabul etmistir. iste bu asamada, Guney Arnavutluk'ta bulunan Kanina ve Ergiri etrafindaki mahalli 
feodal beyler kovularak, Ergirikasn havalisine yerlesen Osmanh kuvvetleri burayi sonraki fetihleri igin 
bir dayanak noktasi olarak ug merkezi haline getirmislerdir.18 

1402'de Ankara Savasi'ndan, Osmanhlann maglup gikmalan uzerine Arnavutluk'taki feodal 
beyler, Osmanh hakimiyetiden gikarak mustakil hareket etmeye baslamislardir.19 Bu sikintih 

365 



durumundan istifade eden Venedik ise gok gegmeden feodal beyleri kendi himayesi altina almistir.20 
Bu ara donemde Guney Arnavutluk'ta Semeni ve onun bir kolu olan Devoll vadisinde baskentleri 
Berat olan Muzakiler, daha guneyde Thopialann akrabasi olan Araniti Comnenus, Viyosse havzasini 
yonetiyordu. Bir donemin onemli ismi Zenebissiler ise Korfu adasi karsisindaki topraklannin buyuk bir 
kismini Venedik'e kaptirmislardi.21 Mahalli beylerin bu tutumlanna karsilik olarak Uskup'te ug-beyi 
Pasa-Yigit bolgeye siddetli akinlar duzenlemistir. Bu kuguk feodal beyler, Pasa-Yigit'e karsi 
duramamislardir. Bunun yaninda Venedik'e teslim olmak istemeyenler ise hemen her tarafta askeri 
garnizonlara sahip olan Osmanhlarla anlasmayi ve boylelikle hig olmazsa topraklanni ve itibarlanni 
kurtarmaya kendileri igin uygun gormuslerdir.22 

Sultan I. Mehmed'in idareyi ele alarak mevcut kargasayi bertaraf etmesiyle Osmanhlar, ikinci 
defa Arnavutluk'ta fetihlere basladilar. Mahalli beylerin, Venedik denetimi altindaki limanlara erisimini 
engelleyerek onlan zayif dusurme politikasi igerisinde olan Osmanhlar, bu beyleri tanmsal urun 
fazlasini satmak igin Osmanli topraklan dismda pazar bulamamalan igin Guney Arnavutluk'ta 
Myzeqeja (Musachia), iskumbi ve Devolli ve Osumi havzalanni ele gegirmislerdir.23 Ayrica bu 
devrede Guney Arnavutluk'un onemli sehirleri Berat, Avlonya, Kanina ve Ergirikasri fethedilmistir.24 
Bolgenin cografi konumu yaninda bilhassa Venedik'in mudahaleleri ile Osmanli idaresi, muhim 
kargasalik devreleri gegirmistir. Mahalli beylerle ayn ayn uzlasarak eskiden beri sahip olduklan 
topraklar uzerinde Osmanli timar sahipleri olarak birakilmislardir.25 Gergi bu uygulamadan hosnut 
olmayanlar ise Venedik'in kiskirtmasiyla isyan etmislerdir. Nitekim 1423'te Araniti ve Kastriota aileleri 
isyan etmislerse de Evrenos-oglu isa Bey, bu isyani bastirarak mahalli beyleri itaat altina almistir.26 

Sultan II. Murad, Arnavutluk'ta Osmanli hakimiyetini daha yaygin bir hale getirmistir. Venedik'e 
karsi ustunluk kuran Osmanhlar, bolgenin dogrudan kontrolunu saglayarak timar sistemini 
uygulamislardir. Timar sisteminin uygulamasi, bolgede birtakim sorunlann da ortaya gikmasina da 
sebep olmustur. Osmanhlar, bu rejim igerisinde kuguk soylulan kazanmayi basardilar ise de buyuk 
feodal beylerin hucumlanni engelleyememislerdir. Buyuk feodal beyler, timar sisteminde buyuk 
kayiplan olmus ve firsatini bulur bulmaz isyan etmislerdir.27 Nitekim Guney Arnavutluk'ta Viyosse 
havzasinda Avlonya (Vlore), Kanina, Kermenika, Katafigo, Mokra havalisine hakim olan Araniti, tahrir 
sonrasinda topraklannin bir kismi baskalanna tahsis olundugundan fakirlesmistir. Bu duruma gozum 
bulmasi igin Edirne'ye kadar gelmisse de bir netice elde edememistir. Bunun uzerine Osmanhlara 
karsi isyan bayragi agan Araniti, kendisi gibi memnun olmayan beylerin de destegi ile harekete 
gegerek topraklan uzerindeki timar tasarruf eden Anadolulu sipahileri katletmistir.28 isyani bastirmak 
igin harekete gegen Arvanid Sancakbeyi Evrenos-oglu AN Bey, Kurveles daginda yapilan savasta 
maglup olmasi, isyanm boyutunu degistirmistir.29 Guney'in guglu beylerinden Gepe Zenebissi, 
Ergirikasri havalisinde, Thopia ise Drag havalisindeki koyluler ile ayaklanmaya katilmistir.30 Araniti 
isyanmin bilhassa Guney Arnavutluk'ta gok kisa surede yayilmasi, Osmanli payitahtinda buyuk bir 
kaygi uyandirmistir. Muhtemel bir Venedik yahut Macar mudahalesinden gekinen Sultan Murad, 
bolgenin nazik durumunu da goz onune almis olsa gerek, bizzat Serez'e kadar gitmis ve maiyetindeki 

366 



hemen hemen butun kapikullanni seferber etmistir. Rumeli Beylerbeyi Sinan Pasa, ug komutanlan 
Turahan Bey, ishak Bey ve Evrenos-oglu AN Bey'in yaptiklan buyuk bir seferle isyan bastinlabilmistir. 
Bu sefer sirasinda Sultan Murad bizzat Manastir'a gelerek harekatin neticesini beklemistir. isyan 
bastinlmakla beraber daglara siginan asilerin tamami 1435'te Evrenos-oglu AN Bey tarafindan etkisiz 
hale getirilmistir.31 Boylece iskender Bey'in isyanma kadar bolge huzur igerisinde kalmistir. 

1443'te Osmanli ordusunun izladi Savasi'm kaybetmesi uzerine Turklerin Balkanlar'dan 
atilacagi dusuncesi ortaya gikmistir. Bu durumun ortaya gikardigi kansikhktan istifade eden iskender 
Bey, Osmanli ordusundan kagarak babasinin topraklan Kuzey Arnavutluk'taki Kocacik ve Akgahisar'i 
ele gegirerek isyan etmistir.32 iskender Bey'in isyan hareketi daha ziyade Kuzey Arnavutluk'ta 
cereyan etmis olup Guney Arnavutluk'ta pek etkin olmamistir.33 Osmanli timar sistemine dahil olmus 
olan Guney Arnavutluk'taki Hiristiyan sipahiler iskender Bey'e karsi Osmanli ordusu ile birlikte hareket 
etmistir. Bununla birlikte isyanin ilk gikmasi ile bu durumdan istifade etmek isteyen Ergirikasn 
havalisinde bulunan Gin Zenebissi, 1444 ve 1454'te bolgenin hakimiyetini almak igin isyan etmisse de 
netice elde edememistir.34 iskender Bey, 1455'te Napoli kuvvetlerinin yardimi ile Berat sehrini 
kusatmistir. Guney Arnavutlugun onemli sehirleri arasinda olan Berat'in yardimina gelen Evrenos- 
oglu isa Bey, iskender Bey'i maglup etmistir. iskender Bey'in olmesi ile son bulan bu meselede, 
Guney Arnavutluk'ta baska onemli bir hadise meydana gelmemistir.35 

Osmanhlan Arnavutluk'ta uzun sure mesgul eden iskender Bey isyanmda, Venedik ve Papahk 
etkin bir rol oynamislardir. Fatih Sultan Mehmed'in saltanati doneminde, Osmanhlarla anlasmayi 
uygun goren iskender Bey, 1462'de bir bans anlasmasi yapmistir. Fakat iskender Bey'in bu hareketi, 
Venedik ve Papalik'tan tepki gorunce tekrar Osmanhlarla savas durumuna gegmistir. Bu durum 
uzerine meseleyi kesin olarak gozmek isteyen Fatih, Arnavutluk harekatma baslamistir. iskender 
Bey'in olumu akabinde, Venedik'le olan mucadele sonucunda 1478'de iskodra'nin fethi ile 
Arnavutluk'un tamami Osmanli hakimiyetine gegmistir.36 

Sultan II. Bayezid zamaninda, Arnavutluk genelinde birtakim idari ve iktisadi duzenlemelere 
gidilmisse de Guney Arnavutluk'un idari yapisinda pek fazla bir degisiklik yapilmamistir. Osmanhlar, 
Arnavutluk'un genelinde hakim olmakla birlikte Venedik, sahil kesimlerinde kolonilerini bulunmaktaydi. 
Osmanh-Venedik gatismalannda bu koloniler faaliyete gegerek bolgede huzursuzlugun ortaya 
gikmasina sebep olmuslardir. Nitekim 1492 ve 1506'da Venedik'in etkisi ile Himara bolgesinde 
isyanlar meydana gelmis olup bu isyanlar mevcut idare tarafindan bastinlmistir.37 Osmanh-Venedik 
savaslannda bolge, gok hassas bir konumda olup gatismalann odak noktasini teskil etmistir. 

Kanuni Sultan Suleyman doneminde Guney Arnavutluk'un sahil kesiminde kolonileri bulunan 
Venedik, 1537'de Osmanhlara karsi faaliyetlerde bulunmasi uzerine, padisah bizzat harekete gegerek 
Venediklilerin 1387'den beri ellerinde bulunan Korfu adasi uzerine sefere gikmistir. Filibe-Uskup- 
Elbasan-Avlonya-Delvine uzerinden gelerek Korfu adasini kusatmissa da bir netice elde 
edememistir.38 Kanuni, her ne kadar bu seferden bir sonug elde edememisse de bolgede meydana 

367 



gelen huzursuzluk padisahin gelmesi ile son bulmustur. Padisah, istanbul'a hareketinden oncede 
bolge birtakim idari yenilikler yapmistir. Avlonya Sancagi'na ilaveten Delvine Sancagi tesekkul 
olmustur.39 

Osmanhlann, Venedik ile savaslannda Arnavutluk tampon bolge olmasi nedeniyle, gatismalann 
etkin oldugu bir saha olmustur. Nitekim 1570'teki Kibns ile 1571'deki inebahti Savaslannda Guney 
Arnavutluk, Osmanh-Venedik mucadelesinde sicak gatisma bolgeleri arasinda bulunmustur. Kibns'in 
fethini muteakip bolge tahkim olunarak muhtemel bir Venedik saldinsma karsi tedbirler ahnmistir. 
Adriyatik denizinde guglu bir donanmasi olan Venedik, denizden verdigi tahribatin yaninda bolge 
ahalisi arasinda propaganda yaparak onlari Osmanhlara karsi isyana tesvik etmistir. inebahti Savasi 
sonucunda alinan yenilgi bolgede huzursuzluga ve goglere neden olmustur.40 Osmanhlar, gerekli 
tedbirleri alarak huzursuzlugu ortadan kaldirmistir. Nitekim 1583 yilinda yapilan tahrirlerde bolgede 
huzurun temin edildigi anlasilmaktadir. 

B. Guney Arnavutluk'ta Osmanh idari Yapisi 

Osmanhlar, 1352 tarihinden itibaren Rumeli'de fethettikleri bolgelerde kendi idari teskilatlanni 
kurmuslardir. ilk olarak tesekkul olan Rumeli Beylerbeyligi'ne fetihler ilerledikge ele gegen yeni yerler 
arasinda stratejik oneme sahip veya idari bir merkez olmaya elverisli bulunan mahaller, liva olarak 
dahil edilerek genisletilmistir. Bir mahallin liva olmasinda idari ve stratejik oneme sahip olmalan etken 
olmustur.41 Osmanhlar igin bir yerin hakiki manada fethini ifade eden son asamada; nufus ve 
vergilendirilebilir kaynaklann hesaplanmasi ile bu verilerin Defter-i Hakani denilen deftere tahrir 
olunmasi ve bunun sonucu olarak da timar rejiminin uygulanmasi olmustur.42 Bu suretle devlet, 
topragi hakiki bir sekilde ve dogrudan dogruya kendi hakimiyeti altina almis ve en ucra koylere kadar 
yayilan bir sebeke halinde maisetlerini ve durumlan tamamiyla merkezdeki defterlere bagh bir eyalet 
askeri teskilati meydana getirmistir. Bundan sonra orasi hakiki manasinda bir Osmanh memleketi 
sayilabilirdi. Sultan I. Bayezid zamaninda, bu noktayi nazardan hareket eden Osmanhlar, Guney 
Arnavutluk'ta bulunan Kanina ve Ergiri etrafindaki mahalli feodal beyleri kovarak bunlann topraklanni 
fethederek Ergirikasn havalisine yerleserek, sonraki fetihleri igin bir ug merkezi haline getirmislerdir.43 

XIV. yuzyilda Arnavutluk'taki Osmanh fetihleri kisa sureli ve gegici mahiyette olmakla birlikte XV. 
yuzyildan itibaren kahci bir hakimiyeti saglamak amaciyla yapilmistir.44 Nitekim Sultan II. Murad 
doneminde kahci bir Osmanh hakimiyeti tesis olmustur. Osmanhlar, bolgenin dogrudan kontrolu 
asamasinda timar sisteminin uygulayabilmeleri igin bolgenin tahririni yaptirmislardir. 1431 tarihli 
Tahrir Defteri'nde, Guney Arnavutluk bolgesi tamamiyla timar sistemine dahil edilmisse de Kuzey 
Arnavutluk'un tamaminda boyle bir uygulama bu donem igerisinde gergeklesmemistir.45 Osmanh 
idari teskilati igerisinde Arvanid Sancagi, merkezi Ergirikasn (Arginkasro / Gjirokaster) olmak uzere; 
kuzeyde Mat Nehri'nden guneyde Yanya ve Philiates'e kadar uzanan bir bolgeyi kapsayan sekiz ayn 
vilayete aynlmistir. Bu vilayetler; Ergirikasn, Klisura (Kelcyra), Kanina, Berat (Arnavut Belgradi), 
Iskarapar, Pavlo-Kurtik, Cartolos ve Akgahisar'i ihtiva etmekte idi.46 Klasik tahrir anlayisi igerisinde 

368 



yapilan Arvanid Sancagi'mn tahririnde, her vilayet kendi iglerinde nahiyelere aynlmis olup merkez 
vilayete olan uzakliklanna gore yazilmislardir.47 Osmanh tasra teskilatmda eyaletler, baslannda birer 
sancakbeyi (mirliva) bulunan sancak ya da liva denilen yonetim birimlerine aynlarak her sancak adli 
bakimdan kaza bolgelerine taksim olunarak kaza bolgelerinde bulunan ayni cografi ozellikteki koyler 
de idari olarak nahiye denilen birimlere aynlmistir.48 Bir zamanlar Zenebissi beylerinin ikametgahi 
olan Ergirikasn Vilayeti; Ergirikasn, Edrine,49 Vayonetya,50 Zagorya,51 Kirelas,52 Lahtakasru,53 
Himara54 ve Sopot55 Nahiyeleri'nden, Berat Vilayeti; Berat ve Muzakiye56 Nahiyeleri'nden, 
Klisura,57 Kanina,58 Tomorince,59 Iskarapar60 ve Cartalos61 Vilayetleri de kendi nahiyelerinden 
mutesekkil olarak kaydedilmistir.62 Kaza statusunde olan yerler, once Vilayet daha sonra da Nahiye 
olarak kaydedilmis olup bu durum XVI. yuzyila kadar devam etmekle birlikte Eyalet, Vilayet, Liva, 
Kaza ve Nahiye tabirleri birbirinin yerine kullamlmistir.63 

Fatih Sultan Mehmed, Arnavutluk uzerinde kesin bir hakimiyet tesis etmekle birlikte birtakim 
idari duzenlemeler gergeklestirmistir. Guney Arnavutluk'ta Sasan adasi ve Karaburun yanmadasi ile 
gevrili bulunan korfez kesimindeki Avlonya, sancak olarak tesekkul olmustur.64 

Sultan II. Bayezid saltanati zamaninda, 1490 ve 1491 tarihleri arasinda, Guney Arnavutluk'ta 
Avlonya sancagi, Rumeli eyaletine ait idari yapilanma igerisinde kaydedildigi gorulmektedir.65 1506 
tarihinde ise Arnavutluk genelinde birtakim idari ve iktisadi duzenlemelere gidilmisse de Avlonya 
Sancagi'nda pek fazla degisiklik yapilmamistir. 1506'da Avlonya sancagi, Avlonya merkez olmak 
uzere Berat, Iskarapar, Kanina, Ergirikasn, Delvine, Mazrak, Tepedelen ve Premedi kazalanni ihtiva 
etmistir.66 

1506 tarihli tahrirden, on dort yil sonra 1520'de Sultan I. Selim zamaninda Avlonya Sancagi'mn 
tahriri yapilmistir.67 Eski bir Devlet gelenegi igerisinde yapilan arazi tahrirlerinin belli arahklarla 
yapilmasi kanun olmakla birlikte yeni bir Padisahin tahta gegmesi; zamanla umumi olarak meydana 
gelen degisiklikler ki gogler, salginlar hastahklar sonucu nufusta meydana gelen degisikler; vergi 
gelirlerinin artmis veya azalmis olmasi; en onemlisi olarak daha once defter disi kalan yerlerin deftere 
dahil olmasi tahrirlerin yenilenmesine yol agardi.68 1520'de tahririn yapilmasi ile ilgili herhangi bir 
hukum olmamasina karsin bilhassa Avlonya'ya ispanya, Katalan, Otranto, Portekiz ve Sicilya'dan 
gelenlerin olmasi yaninda has, zeamet ve timarlardaki yeni duzenlemeler nedeniyle yeni bir tahririn 
yapilmasi muhtemeldir. Klasik tahrir anlayisi igerisinde oncelikli olarak Padisah haslan muteakiben 
Sancakbeyi zeametleri ile Sipahi ve Mustahfizlara bulunduklan kaza sinirlan igerisinde tahsis olunan 
yerler kaydedilmistir. Bu tarihte Avlonya Sancagi merkez Avlonya olmak uzere Delvine, Berat, 
Ergirikasn, Premedi, Tepedelen, Mazrak ve Gorince (Gorice / Korga) kazalanndan meydana 
gelmektedir.69 

Kanuni Sultan Suleyman'in saltanatinin ilk yillannda, Guney Arnavutluk'ta herhangi bir idari 
degisiklik yapilmamistir. Osmanh hakimiyetindeki bolgede 1527'de Avlonya Sancagi; merkez Avlonya 
olmak uzere Berat, Delvine, Tepedelen, Kanina, Iskarapar, Premedi ve Ergirikasn kazalanndan 

369 



mutesekkil idi. Sancakbeyi Suleyman Bey olup 473.000 akgelik bir gelir tahsis olunmustu.70 Padisah, 
1537'de Korfu seferi munasebeti dolayisiyla bulundugu Delvine'den istanbul'a dogru hareket etmeden 
once, bu havalinin ehemmiyetine binaen yeni bir sancagin kurulmasini uygun gormustur. Boylelikle 
Guney Arnavutluk'ta ilk defa olarak Fatih Sultan Mehmed zamaninda tesekkul olan Avlonya 
Sancaginin yaninda Delvine Sancagi te§ekkul olunmustur.71 Osmanlilann, Guney Arnavutluk'taki ilk 
hakimiyet donemlerinde yani 1431 'de 60 hanelik kuguk bir koy olan Delvine, sancak olarak te§ekkul 
olduktan sonra yapilan ilk tahririnde Delvine merkez olmak uzere Prekalme,72 Aydonat73, Mazrak74 
ve Kurveles75 kazalarmi ihtiva eden buyuk bir sancak idi. 76 Osmanh Devleti'nin muhtemel bir 
Venedik savasinda sahil kesiminde Korfu ve civannda kolonileri bulunan Venedik'e karsi stratejik 
konumda olan Delvine, Venedik ve Venedik'in kiskirtmasi ile ayaklanan daglik kesimdeki Arnavutlara 
karsi yurutulecek harekatlar igin bir us olarak kullanilmak uzere sancak olarak tesekkul olmustur. 
Kanuni'nin saltanatmm son zamanlannda, 1551-1553 tarihleri arasinda Rumeli ve Anadolu 
Eyaletlerine tabi olan sancak merkezlerinin kaydedildigi Cizye defterinde, Delvine ve Avlonya 
sancaklan ayn ayn kaydedilmistir.77 

Sultan II. Selim zamaninda 1570 tarihindeki Kibris ile 1571'deki inebahti savaslannda, Guney 
Arnavutluk sicak gatisma bolgeleri arasinda bulunmustur. Kibns'in fethini muteakip bolge tahkim 
olunarak, muhtemel bir Venedik saldinsina karsi tedbirler alinmistir. Adriyatik denizinde guglu bir 
donanmasi olan Venedik, denizden verdigi tahribatin yaninda, bolge ahalisi arasinda propaganda 
yaparak onlan Osmanlilara karsi isyana tesvik etmistir.78 Osmanh Devleti bu huzursuz ortamini 
ortadan kaldirmak igin birtakim galismalarda bulunmustur. 

XVII. yuzyilda da bolgede idari yonden fazla degisiklik olmamasina karsin XVIII. yuzyilda Guney 
Arnavutluk havalisi Yanya Pasahgi olarak tesekkul olmustur. 1830'da II. Mahmud, Pasalik sistemini 
ortadan kaldirarak merkezi idarenin denetiminde yeni bir idari yonetimin kurumustur. Bu yeni 
duzenleme ile Guney Arnavutluk havalisi, Yanya Vilayeti olarak idari yapiya dahil olmustur. Bolgeden 
Osmanlilar gekilinceye degin mevcut idari yapi devam etmistir.79 

C. Guney Arnavutluk'ta Osmanh Sosyal Yapisi 

Sultan I. Bayezid zamaninda daimi olarak Arnavutluk havalisine yerlesme baslayan 
Osmanhlar,80 Sultan II. Murad ile daha etkili bir politika izlemislerdir. 1431 yihnda timar sisteminin 
uygulayabilmeleri igin bolgenin tahririni yaptirmislardir. Osmanh idaresine gegen bolgeler, bu idarenin 
nizam ve teskilati igerisinde, timar sisteminin geregi olarak, gelir kaynaklannin tespiti maksadiyla 
tahrire tutulur; yerlesme merkezleri (yani sehir, kasaba, koy, mezraa, hatta giftlik) ve buralarda mukim, 
vergi vermekle mukellef evli veya bekar sahislann tek tek isimleri, ziraat sahalan, yetistirilen 
mahsuller ve bunlardan ahnan vergiler belirlenerek resmT toprak kaydi islemi gergeklestirilmistir.81 
Timar sisteminin tatbik edilmesi ile Osmanh idaresi, Arnavutluk'ta gok dikkatli davranmak zorunda 
kalmistir. Her an isyana mutemayil mahalli feodal beyler, devletin en sikmtih zamanlanni, ilk firsatta 
kendileri igin degerlendirmeyi benimsediklerinden mevcut otorite ile dogrudan dogruya gatisma 

370 



igerisine girmekten gekinmemislerdir. Bu hususta Osmanli hakimiyetine karsi mahalli beylere alternatif 
teklifler sunan Venedik ve Napoli etkin olmustur. Bu yuzdendir ki Osmanlilann rakiplerinin onerdigi 
tekliflerden daha uygun teklifler onermeleri gerekmistir.82 Bunun igindir ki Osmanli idaresi mahalli 
feodal beylere timar tahsis ederek onlan timar sistemine dahil etmislerdir. Babadan ogullanna gegen 
bu durum, timar sisteminin temel kurallanna aykin olmasina karsin Arnavutluk'ta bu devrede babadan 
ogullanna gegen timarlann olmasi idarenin aldigi tedbirler arasinda zikredilebilir.83 

1431 'de Arvanid Sancagi'mn genelinde 335 kadar has ve timar kaydedilmistir. 335 timardan 
%30'u Anadolu'dan surgun edilmis Musluman Turkler; %20'si bey kullan; %20'si din adamlan; %18 
Hiristiyan timar erleri; %12'si de sair yerlere tahsis olunmustur.84 Osmanli idaresinin, XVI. yuzyil 
boyunca Arnavutluk'ta elde ettigi basanlara karsin Arnavut nufusunun arasinda islamlasma kitlesel bir 
sekilde olmamistir. Daha ziyade ust tabakaya mensup feodal beylerin islamlasmasi ve bunun 
sonucunda Osmanli idari sinifina dahil olmalan sehir nufusunun islamlasmasina sebep olmasina 
karsin kirsal kesimde bu durum daha dusuk bir seviyede olmustur.85 Devlet fethi muteakip timar 
kadrosuna aldigi Hiristiyanlar arasinda yalniz sipahi soyundan olanlan kabul etmistir.86 Guney 
Arnavutluk'ta Hiristiyan timarh sipahiler, Berat'ta 17, Cartolos'ta 7, Iskarapar'da 5, Ergirikasn'da 4, 
Kanina'da 4, Klisura'da 4 ve Tomorince vilayetinde ise 2 tane kaydedilmistir.87 Dikkat edilmesi 
gereken bir husus da Guney Arnavutluk'ta Musluman ahali ile ilgili bir kayit bulunmamasidir. Bu devre 
igerisinde Osmanli askeri sinifmin haricinde mustakil bir yerlesme ve islamlasma 
gergeklesmemistir.88 Askeri sinif da daha ziyade merkezi ve iktisadi faaliyetin onemli usleri 
konumunda olan sehirlere yerlesmislerdir.89 Sancak dahilindeki ahali idari ve askeri bakimdan 
sancakbeyine, kazaT olarak da kadilara baglanmislardir.90 idari yapi igerisinde en yetkili kisi olarak 
Arvanid sancakbeyi Evrenos-oglu AN Bey, 273.382 akge gelir ile Ergirikasn vilayetinde ikametgah 
etmekteydi. Bunun yaninda her vilayetin kadi ve subasi'na timar tahsis olunarak bunlarda 
bulunduklan vilayetin veya nahiyenin merkezinde ikamet etmekteydiler. 

1490-1491 tarihlerine ait Cizye93 Defteri'nde; Guney Arnavutluk'taki Avlonya Sancagi'ndaki 
Gayr-i Muslim nufus yazilmistir. 1490'da sancak genelinde 35.922 Gayr-i Muslim haneden 4.303'u 
cizye odemeye mukellef olup 1.839 bive ve aynca 12 tane de Musluman hane kayith iken 1491'de 
sancak genelinde %10.6'hk bir artisla 38.369 (%10.6 -38386) Gayr-i Muslim hane yazilmistir.94 

1506'da yapilan tahrirde Avlonya Sancagi; Padisah, Mirmiran / Beylerbeyi ve Mirliva / 
Sancakbeyi haslan yaninda zeamet ve timara tahsis olunarak kaydedilmistir. islamiyet, az yayilmakla 
birlikte onceki donemlere nazaran Muslumanlann sayisinda artis gorulmektedir. Avlonya Sancagi'nda 
zeamete tahsis olunan kasaba ve koyler arasinda 3.623 Hiristiyan haneye karsilik 70 Musluman hane 
bulunmaktadir. Iskarapar Nahiyesi'nde ise 192 Hiristiyan hane, 50 Mucerred'e karsilik 15 Musluman 
hane mevcut idi. Avlonya Nahiyesi'nde 14.304 Hiristiyan haneye mukabil 1.206 Musluman hane 
Ergirikasn Nahiyesi'nde ise 12.257 haneye karsi ancak 93 Musluman hane kayith idi. Bu devrede 
halen timar tasarruf eden Hiristiyan sipahiler de bulunmaktaydi.96 Musluman nufusta kismT bir artis 

371 



gorulmesine karsin, 1431 'deki tahrir goz onune ahndiginda bolgede yasayan Gayr-i Muslimlerin 
nufusu hemen hemen iki kat artmistir. 

1520'de Avlonya Sancagi'nin tahriri, klasik tahrir anlayisi igerisinde yapilarak oncelik olarak 
Padisaha Avlonya sehri ile kaza'nin 14 koyu ve Delvine Nahiyesi'nde bulunan dort tane iskele tahsis 
edilmisse de defter eksik oldugundan geliri tam olarak tespit olunamamistir.98 Bunun yaninda 
Sancakbeyi'ne hem has hem de zeamet olarak gelir tahsis olunmustur. Sancakbeyine, Berat, Delvine, 
Debrevan, Kanina ve Premedi sehirleri ile Berat Nahiyesi'nden 25, Kanina Nahiyesi'nden 2, Delvine 
Nahiyesi'nden 5, Avlonya Nahiyesi'nden 15 ve Mazrak Nahiyesi'nden 4 koy tahsis olunmus olup 
zeametinin geliri ise 60.219 akge olarak kaydedilmistir.99 Aynca sancak genelinde 24 kisiye zeamet, 
1107 kisiye (638 Sipahi, 469 Mustahfiz) ise timar tahsis olunmustur.100 1431 'de oldugu gibi bu tarihte 
de kadilara hizmetlerine karsilik olarak timar tahsis olundugu gorulmektedir.101 Sancagin merkezi 
konumunda olan Avlonya sehrine ispanya, Portekiz ve italya'dan gogler olmakla, bunlar geldikleri 
yere gore ayn ayri mahallelerde kaydedilmislerdir.102 Sehir merkezlerinde muhtelif hizmetlerde 
bulunanlar ki Tuzcu, Meremmetgi, Koprucu, Musellem ve Demirciler, Osmanhlar igin yaptiklan hizmet 
karsihginda avanz vergisinden103 muaf tutulmuslardir.104 Bu tarihte, Avlonya Sancagi'nda vakif 
kurumlarimn yaygin olmadigi gibi sadece iki kisiye ait vakif kaydina tesaduf olunmustur. Mustafa 
Pasa'ya ait olan vakif kaydmda muhtelif nahiyelerde bulunan dort tane degirmen (hHasil, 20 akge) ve 
Selanik Sancakbeyi Kasim Celebi ise Avlonya'da yaptirdigi mescidine bir tane degirmen tahsis 
etmistir.105 

1551 tarihli tahrirde; Sancagin gelirleri has, zeamet ve timar olarak taksim edilmistir. Padisah, 
Veziriazam, Vezirler, Rumeli beylerbeyi ile Delvine, Avlonya ve Yanya Sancakbeylerine ait olmak 
uzere 1.032.719 akgelik has; 14 kisiye taksim olan 51.000 akgelik zeamet; Sipahiler ile Mustahfizlara 
ise 992.965 akgelik timar gelir olarak tahsis olunmustur.108 Daha onceki donemlerde oldugu gibi 
degisik mukellefiyetler karsihginda vergiden muaf olanlar arasinda Tuzcu, Derbendci, Musellem, 
Mustahfiz, Bazdar ve Cakirci gibi hizmet erbabi bulunmaktadir.109 1520'de kadilar timar tasarruf 
ederken 1 551 'de timar tasarruf eden kadi'ya tesaduf olunmamistir. 

1551-1553 tarihlerinde Rumeli ve Anadolu Eyaletlerine tabi olan sancak merkezlerinin 
kaydedildigi cizye defterinde, Guney Arnavutluk bolgesindeki Delvine ve Avlonya Sancaklan ile tabi 
kazalanndaki cizye toplama gorevi Vezirazam, ikinci Vezir, Oguncu Vezir, Dorduncu Vezir, Rumeli 
Beylerbeyi, Nisanci, Sag Ulufeciler Agasi, Sol Garibler Agasi ve Sag Garibler Agasma tevcih 
olunmustur. Bu deftere gore; Delvine'de 12.885 Cizye hanesi, Aydonat'da 2740 Cizye hanesi, 
Ergirikasn'da 10.017 Cizye hanesi, Avlonya'da 4.472 Cizye hanesi, Premedi'de 4.050 Cizye hanesi, 
Berat'da 4.402 Cizye hanesi, Muzakiye'de 4.120 Cizye hanesi, Gorice'de 4.306 Cizye hanesi, 
Tepedelen'de 3.119 Cizye hanesi, Malakas'da 4.353 Cizye hanesi ve Iskarapar'da 2.848 Cizye 
hanesi yazilmistir.1 12 



372 



inebahti savasi sonucunda alinan yenilgi bolgede huzursuzluga ve goglere neden olmustur.113 
Osmanh Devleti bu huzursuz ortamini ortadan kaldirmak igin yaptigi gahsmalar sonucunda bolgede 
huzur ortami saglanmistir. Nitekim 1583 yilinda yapilan tahrir sonuglan gerek demografik ve gerekse 
iktisadi bakimindan 1551'deki verilerle kiyaslandiginda belirli birartisin oldugu gorulmektedir. 

Osmanh Devleti'nin Rumeli'deki fetihlerini sadece maharetli kumandanlann ve askeri 
kahramanliklar sayesinde bir sira tesaduflerin zoruyla meydana gelmis ve sadece askeri mahiyette 
kalmis bir isgal ve istila gibi gormek katiyen dogru degildir. Osmanlilann, Guney Arnavutluk'taki 
hakimiyeti tamamiyla muhafazakar bir karakter tasidigi gibi ani bir fetih ve yerlesmenin soz konusu 
olamayacagi gibi Gayr-i Muslim tebaa igerisinde bulunan askeri zumrelerin yerlerinde birakilarak 
Osmanh askeri teskilati bunyesinde timar tevcih olunarak higbir sekilde islamlastirma politikasi 
gudulmemistir. Osmanlilann, Guney Arnavutluk'a hakim olmalan burada siyasi, kulturel ve etnik 
bakimdan degisiklikler meydana getirmistir. Venedik ve Napoli devletlerinden farkli olarak bolgenin 
imar ve iskanina onem vermislerdir. Nitekim Avlonya'da pek gok defa salginlara sebebiyet veren 
Viyosse ve Terbufi batakhlannin kurutmus, ilk fetihlerle birlikte bolgenin yerlesim yerleri uzerinde 
durarak Anadolu'nun muhtelif yerlerindeki ahaliyi bolgeyi senletmesi amaciyla iskan politikasi 
olusturmuslardir. Bunun yaninda bilhassa Arnavutluk askeri sinifina mensup olanlar 1486'da Trabzon 
Sancagina yerlestirilmislerdir. Osmanhlar, bolgede hakim olduklan sure igerisinde, kahci bir 
yerlesmeyi amagladiklarmdan olsa gerek, planh bir sekilde hareket etmislerdir. 115 

1 Athanase Gegaj, L' Albanie et I' Invasion Turque au XVe siecle, Paris-1937, s. 1-3; §. 
Sami Fraseri (Cev. §ahin Kolonya) Arnavutluk Seyfettin Ozege No: 631, s. 3-5; Halil inalcik, 
"Arnawutluk "EL2-I, London 1965, s. 653; Machiel Kiel, Ottoman Architecture in Albania (1385-1912), 
istanbul-1990, s. 15; Ahmed Hamdi, Arnavutluk Hakkinda, istanbul-1920, s. 3-4; George Castellan, 
Balkanlann Tarihi, istanbul 1993, s. 19; Mustafa L. Bilge, "Arnavutluk", DiA-lll, istanbul 1991, s. 384; 
K. Sussheim, "Arnavutluk" lA-l, istanbul 1978, s. 582. 

2 Halil inalcik, "1431 Tarihli Timar Defterine Gore Fatih Devrinden Once Timar Sistemi", 
Osmanh imparatorlugunda Toplum ve Ekonomi, istanbul-1996, s. 110. 

3 Nuray Bozbora, Osmanh Yonetiminde Arnavutluk ve Arnavut Ulusgulugunun Gelisimi, 
istanbul-1997, s. 28. 

4 John V. A. Jr. Fine, The Late Mediavel Balkans A Critical Survey From The Late Twelfth 
Century to The Ottoman Conquest, Michigan 1987, s. 51; P. L. inciciyan-H. D. Andreasyan, "Osmanh 
Rumelisi Tarih ve Cografyasi", Guneydogu Avrupa Arastirma Dergisi C. 2 / 3, istanbul-1 973-1 974, s. 
67; Sussheim, "Arnavutluk", s. 582; inalcik, "Arnawutluk", s. 651; Nicholas C. Pano, "Albania" The 
Encyclopedia Americana v. I, New-York-1986, s. 477. 



373 



5 Donald M. Nicol, (Qev. Bilge Umar), Bizans'in Son Yuzyillan (1261-1453), istanbul-1999, 
s. 192; Donald M. Nicol, (Gul Qagali Guven), Bizans ve Venedik Diplomatik ve Kulturel iliskiler 
Uzerine, istanbul-2000, s. 245. 

6 Georg Ostrogorsky, (Cev. Fikret Isiltan), Bizans Devleti Tarihi, Ankara-1985, s. 466, 469. 

7 Hasan Kaleshi (Cev. Kemal Beydilli), "Turklerin Balkanlar'a Girisi ve islamlastirma", Tarih 
Enstitusu Dergisi, Sayi. 10-11, istanbul 1979-1980, s. 181; Kiel, Ottoman Architecture in Albania, s. 
17. 

8 Serif Bastav, "Osmanh imparatorlugunun Yeniden Kurulusunda Rumeli'nin Katkisi, XI. 
Turk Tarih Kongresi C. Ill, (5-9 EylCil 1990) Ankara-1994, s. 831, Donald Edgar Pitcher, (Cev. Bahar 
Tirnakgi), Osmanh imparatorlugu'nun Tarihsel Cografyasi, istanbul-1999, s. 74; ismail Hami 
Danismend, izahh Osmanh Tarihi Kronolojisi, C. I, istanbul-1971, s. 68; Sussheim, "Arnavutluk", s. 
584; Pano, "Albania", s. 481; Bilge, "Arnavutluk", s. 384. 

9 Machiel Kiel, "Aspect of Ottoman Turkish Architecture in Albania", Fifth international 
Congress of Turkish Art, Akademia- Kiado- Budapest, (Ayn basim), s. 542; inalcik, "1431 Tarihli 
Timar Defterine Gore Fatih Devrinden Once Timar Sistemi", s. 110. 

10 Halil inalcik, "Arnavutluk'ta Osmanh Hakimiyetinin Yerlesmesi ve iskender Bey isyaninin 
Mensei", Fatih ve istanbul, C. I, Sayi: 2, istanbul-1953, s. 155. 

11 Halil inalcik, "Osmanh Doneminde Balkanlar Tarihi Ozerine Yeni Arastirmalar", Tarihte 
Guney-dogu Avrupa: Balkanolojinin Dunu, Bugunu ve Sorunlan, Ankara-1999, s. 17-18; Bozbora, 
Osmanh Yonetiminde Arnavutluk, s. 53. 

1 2 Nicol, Bizans ve Venedik, s. 271 -272. 

13 Kiel, Ottoman Architecture in Albania, s. 17; Bilge, "Arnavutluk", s. 384. 

14 Halil inalcik, The Ottoman Empire The Classical Age 1300-1600, London 1997, s. 15; 
Bastav, "Osmanh imparatorlugunun Yeniden Kurulusunda Rumeli'nin Katkisi", s. 831-832; 
Danismend, izahh Osmanh Tarihi Kronolojisi, C. I, s. 75-81. 

15 inalcik, "1431 Tarihli Timar Defterine Gore Fatih Devrinden Once Timar Sistemi", s. 110. 

16 inalcik, "Arnavutluk'ta Osmanh Hakimiyetinin Yerlesmesi ve iskender Bey isyaninin 
Mensei", s. 155; Mehmet inbasi, Osmanh idaresinde Uskup Kazasi (1455-1569), (Basilmamis 
DoktoraTezi), Erzurum-1995, s. 14. 

17 Bilge Keser, XVI. Yuzyilda Delvine Sancagi (1551-1583), (Basilmamis Yuksek Lisans 
Tezi), Erzurum-1998, s. 8; Gegaj, L' Albanie et I' Invasion Turque au XVe siecle, s. 49. 

374 



18 Halil inalcik-Mevlud Oguz, Gazavat-i Sultan Murad b. Mehemmed Han, Ankara-1978, s. 
89; inalcik, "Arnavutluk'ta Osmanh Hakimiyetinin Yerlesmesi ve iskender Bey isyaninin Mensei", s. 
155-156; Kiel, Ottoman Architecture in Albania, s. 17; inalcik, The Ottoman Empire the Classical Age, 
s. 15. 

19 Bozbora, Osmanh Yonetiminde Arnavutluk, s. 55. 

20 inalcik, "Arnawutluk ", s. 654. 

21 Pitcher, Osmanh imparatorlugu'nun Tarihsel Cografyasi, s. 106. 

22 inalcik, "1431 Tarihli Timar Defterine Gore Fatih Devrinden Once Timar Sistemi", s. 111; 
inalcik, "Arnavutluk'ta Osmanh Hakimiyetinin Yerlesmesi ve iskender Bey isyaninin Mensei", s. 155- 
156. 

23 Traion Stoianovich, "Osmanh Hakimiyetinde Via Egnatia", Sol Kol Osmanh Egemenliginde 
Via Egnatia (1380-1699), istanbul-1999, s. 226-227. 

24 Gegaj, L' Albanie et I' Invasion Turque au XVe siecle, s. 29; Kiel, Ottoman Architecture in 
Albania, s. 18; Gilles Veinstein, "Avlonya 16. Yiizyihn ikinci Yansinda Via Egnatia'da Bir Menzil", Sol 
Kol Osmanh Egemenliginde Via Egnatia (1380-1699), istanbul-1999, s. 241; Machiel Kiel, "Avlonya", 
DiA. -IV, istanbul 1991, s. 118. 

25 inalcik, "Arnavutluk'ta Osmanh Hakimiyetinin Yerlesmesi ve iskender Bey isyaninin 
Mensei", s. 158. 

26 Hoca Sadettin Efendi, (Haz. ismet Parmaksizoglu), Tacu't- Tevarih II, Ankara-1999, s. 
141; ibn Kemal, (Haz. Serafettin Turan), Tevarih-i Al-i Osman VII. Defter, Ankara-1991, s. 143, 167- 
168; Gegaj, L' Albanie et I' Invasion Turque au XVe siecle, s. 39. 

27 Kiel, Ottoman Architecture in Albania, s. 18-19. 

28 inalcik, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, s. XIII; Gegaj, L' Albanie et I' 
Invasion Turque au XVe siecle, s. 51 . 

29 Gegaj, L' Albanie et I' Invasion Turque au XVe siecle, s. 52; Sussheim, " Arnavutluk", s. 
585. 

30 Gegaj, L' Albanie et I' Invasion Turque au XVe siecle, s. 11; Bozbora, Osmanh 
Yonetiminde Arnavutluk, s. 88. 

31 inalcik, "Arnavutluk'ta Osmanh Hakimiyetinin Yerlesmesi ve iskender Bey isyaninin 
Mensei", s. 165-166. 

375 



32 Halil inalcik, Iskender Bey", DiA-XXII, istanbul-2000, s. 561; Danismend, izahli Osmanh 
Tarihi Kronolojisi, C. I, s. 220. 

33 Bilge, "Arnavutluk", s. 384. 

34 inalcik, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, s. XV. 

35 inalcik, "iskender Bey", s. 562. 

36 Franz Babinger, Mahomet II Le Conquerant et Son Temps (1432-1481), Paris-1954, s. 
446-451; Selahattin Tansel, Fatih Sultan Mehmet'in Siyasi ve Askeri Faaliyeti, istanbul-1999, s. 133- 
146; Danismend, izahli Osmanh Tarihi Kronolojisi, C. I, s. 340-343; Gegaj, L' Albanie et I' Invasion 
Turque au XVe siecle, s. 136-152. 

37 Gegaj, L' Albanie et I' Invasion Turque au XVe siecle, s. 156-157; Bozbora, Osmanh 
Yonetiminde Arnavutluk, s. 107; Pitcher, Osmanh imparatorlugu'nun Tarihsel Cografyasi, s. 133. 

38 Ersin Gulsoy, Girit'in Fethi ve Adada Osmanh idaresinin Tesisi (1645-1670), (Marmara 
Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Basilmamis Doktora Tezi), istanbul-1997, s. 13; inalcik, The 
Ottoman Empire The Classical Age, s. 36; Pitcher, Osmanh imparatorlugu'nun Tarihsel Cografyasi, s. 
163; ismail Hakki Uzungarsih, Osmanh Tarihi C. II, Ankara-1994, s. 374-375; M. Jh Mie Jouannin, 
(Haz. M. AN Birant), Osmanh imparatorlugu Askerlik Sanati Orf ve Adetleri, istanbul-2000, s. 141; 
Tayyib Gokbilgin, Kanuni Sultan Suleyman, istanbul-1992, s. 84-89. 

39 Keser, XVI. Yuzyilda Delvine Sancagi, s. 1 1 , 21 . 

40 Basbakanhk Osmanh Arsivi Muhimme Defteri 12, Hukum no; 286, 293, 294, 307, 310, 
311, 315-316, 333, 390-391, 401-403, 484, 500, 516, 532, 787, 955, 1187; ismail Hakki Uzungarsih, 
"Kibris Fethi ile Lepant (inebahti) Muharebesi Sirasinda Turk Devleti ile Venedik ve Muttefiklerin 
Faaliyetine Dair Bazi Hazine-i Evrak Kayitlan", Turkiyat Mecmuasi C. Ill, istanbul-1935, s. 257-292; 
Maurice Aymard (Qev. Mehmet Geng), "XVI. Yuzyihn Sonunda Akdeniz'de Korsanhk ve Venedik", 
istanbul Universitesi iktisat Fakultesi C. XXIII, Sayi: 1-2, istanbul-1 962-1 963, s. 234; Kiel, Ottoman 
Architecture in Albania, s. 266; Sussheim, " Arnavutluk", s. 585. 

41 Tayyib Gokbilgin, "Kanuni Sultan Suleyman Devri Baslannda Rumeli Eyaleti, Livalan, 
Sehir ve Kasabalan", Belleten C. XX, Sayi: 78, Ankara-1956, s. 247-248. 

42 Halil inalcik, "Ottoman Methods of Conquest" Studia Islamica II, Paris-1954, s. 109. 

43 inalcik-Oguz, Gazavat-i Sultan Murad b. Mehemmed Han, Ankara-1978, s. 89; inalcik, 
"Arnavutluk'ta Osmanh Hakimiyetinin Yerlesmesi ve iskender Bey isyaninin Mensei", s. 155-156; Kiel, 
Ottoman Architecture in Albania, s. 17; inalcik, The Ottoman Empire the Classical Age, s. 15. 

376 



44 Aldo Gallotta, "Myas Bey, Mutevelliler ve Korga / Gorice'nin Kokenleri" Sol Kol Osmanh 
Egemenliginde Via Egnatia (1380-1699), istanbul-1999, s. 122. 

45 Halil inalcik, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, Ankara-1987, s. 1-85, 97- 
102; Keser, XVI. Yuzyilda Delvine Sancagi, s. 9. 

46 inalcik, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, s. 1-120. 

47 inalcik, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, s. XXIII. 

48 Gulsoy, Girit'in Fethi ve Adada Osmanh idaresinin Tesisi, istanbul-1997, s. 221. 

49 Ergirikasn'dan 5-10 km kuzeyde Drino nehrinin Lungan daglanndan aldigi kollar uzerine 
kurulmustur. 

50 Ger daglan ile sahil arasinda Vurgos ovasi Vagenetia. 

51 Ergirikasn'dan 10 km kuzeyde Viosse nehrine dokulen Zagorie vadisi. 

52 Ergirikasn'dan 15 km kuzeybatida. 

53 Ergirikasn'dan 35 km doguda Kalamas suyu havalisi. 

54 Ergirikasn'nin kuzeybatisinda Korfu adasi kuzeyinde Arnavutluk sahilinde Himara bolgesi. 

55 Ergirikasnnin dogusunda sahilde Sopot havalisi. 

56 Semeni ve iskumbi nehirleri arasinda Muzakiye (Myzekeye) ovasi. 

57 Ergirikasn'dan 25 km kuzeyde. 

58 Avlonya'dan 4 km guneyde. 

59 Berat'tan 25 km doguda. 

60 Berat'tan 10 km doguda. 

61 Elbasan'la Berat ve Tomorince arasindaki bolge. 

62 inalcik, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, s. 1-85, 97-102. 

63 inbasi, Osmanh idaresinde Uskup Kazasi, s. 29. 

64 inalcik, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, s. I; Machiel Kiel, "Avlonya", s. 
118. 

377 



65 Skender Rizaj, Kosova Gjate Shekujve XV, XVI dhe XVII Administrimi, Ekonomia, 
Shoqeriadhe Levizya Popullare, Prishtine-1982, s. 42. 

66 Gokbilgin, "Kanuni Sultan Suleyman Devri Baslannda Rumeli Eyaleti, Livalan, Sehir ve 
Kasabalan", s. 274; Halil inalcik, "Stefan Dusan'dan Osmanh imparatorluguna", Osmanh Devletinde 
Toplum ve Ekonomi, istanbul-1996, s. 88-89. 

67 Basbakanhk Osmanh Arsivi Tapu-Tahrir Defteri 94; BOA. TD., 99. 

68 Erhan Afyoncu, Osmanh Devlet Teskilatmda Derterhane-i Amire (XVI-XVIII. Yuzyillar), 
(Marmara Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Basilmamis Doktora Tezi), istanbul-1997, s. 18-20; 
Omer Lutfi Barkan- Enver Merigli; Hudavendigar Livasi Tahrir Defterleri I, Ankara 1988, s. 14-20; 
Dundar Gunday, "Tahrir Defterleriyle Mukataa Defterleri Arasinda Mukayese", Prilozi 27, Sarajevo- 
1979, s. 277, inalcik, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, s. XVIII. 

69 BOA. TD., 94, s. 1-327; BOA. TD., 99, s. 1-524. 

70 Rizaj, Kosova Gjate Shekujve XV, XVI dhe XVII Administrimi, Ekonomia, Shoqeria dhe 
Levizya Popullare, s. 43; Gokbilgin, "Kanuni Sultan Suleyman Devri Baslannda Rumeli Eyaleti, 
Livalan, Sehir ve Kasabalan", s. 252, 257. 

71 Keser, XVI. Yuzyilda Delvine Sancagi, s. 11, 21. 

72 Delvine'nin guneyinde Filati havalisi. 

73 Yanya'nin 40 km. guneybatisinda Paramithia kasabasi. 

74 Yanya'nin guneydogusunda yerlesim birimi. 

75 Delvine'nin kuzeyinde bulunan daghk kesim. 

76 BOA. TD. 273., s. 1 -251 ; inalcik, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, s. 12. 

77 Rizaj, Kosova Gjate Shekujve XV, XVI dhe XVII Administrimi, Ekonomia, Shoqeria dhe 
Levizya Popullare, s. 44; Dundar Aydin, "XVI. Yuzyila Ait 1552 Tarihli Degisik Cizye Tevzi Defteri", 
(Ataturk Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi Arastirma Dergisinde Yayinlanacaktir. ), s. 37-38, 45, 51- 
52, 55, 59, 70. 

78 BOA. MD. 12, Hukum no; 286, 293, 294, 307, 310, 311, 315-316, 333, 390-391 , 401-403, 
484, 500, 516, 532, 787, 955, 1187; Uzungarsih, "Kibns Fethi ile Lepant (inebahti) Muharebesi 
Sirasinda Turk Devleti ile Venedik ve Muttefiklerin Faaliyetine Dair Bazi Hazine-i Evrak Kayitlan", s. 
257-292; Aymard, "XVI. Yuzyilin Sonunda Akdeniz'de Korsanhk ve Venedik", s. 234; Kiel, Ottoman 
Architecture in Albania, s. 266; Sussheim, "Arnavutluk", s. 585. 

378 



79 Ayni AN, (Cev. Hadiye Tuncer), Kanunname-i Al-i Osman, Ankara-1962, s. 10, 17; Yanya 
Vilayet Salnamesi, Yanya 1 293, s. 1 20-1 21 ; Yanya Vilayet Salnamesi, Yanya 1 31 1 , s. 233, 239. 

80 Keser, XVI. Yuzyilda Delvine Sancagi, s. 8; Gegaj, L' Albanie et I' Invasion Turque au XVe 
siecle, s. 49. 

81 Feridun M. Emecen, XVI. Asirda Manisa Kazasi, Ankara-1989, s. 2. 

82 Kiel, Ottoman Architecture in Albania, s. 18-19. 

83 Halil halcik- Donald Quataert, An Economic And Social History Of The Ottoman Empire 
1300-1914, Cambridge-1994, s. 115. 

84 inalcik, "1431 Tarihli Timar Defterine Gore Fatih Devrinden Once Timar Sistemi", s. 111- 
112. 

85 Ferit Duka, "XV- XVIII. Yuzyillarda Arnavutluk Nufusunun islamlasmasi Surecinin Gidisati 
Uzerine Gozlemler", XI. TurkTarih Kongresi (5-9 Eylul 1990) C. IV, Ankara- 1994, s. 1697. 

86 inalcik, "Arnavutluk'ta Osmanh Hakimiyetinin Yerlesmesi ve iskender Bey isyaninm 
Mensei", s. 162. 

87 inalcik, "Stefan Dusan'dan Osmanh imparatorluguna", s. 86. 

88 inalcik, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, s. 1-85, 97-102. 

89 Duka, "XV- XVIII. Yuzyillarda Arnavutluk Nufusunun islamlasmasi Surecinin Gidisati 
Uzerine Gozlemler", s. 1694. 

90 Gulsoy, Girit'in Fethi ve Adada Osmanh idaresinin Tesisi (1 645-1 670), s. 221 . 

91 inalcik, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, s. 1-85, 97-102. 

92 inalcik, Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, s. 1-6, 19, 27-28, 30-31, 33-34, 
38, 55-56, 70, 78-79. 

93 Cizye: Gayrimuslim tebanin odedigi islami bir vergi olup bas vergisi (Bas Haraci) olarak 
denilen Cizye toprak maliki olma statusu esas olarak ahnmistir. Gelir olarak dogrudan dogruya 
Hazine'ye aktanldigindan muafiyet ya da dirlik olarak verilmesi istisnai bir durumdur. Sultan'in kul'lan 
genellikle de sipahi ogullan tarafindan toplattinlan bu vergiden toplamalan karsihgindan ucret 
ahrlardi. inalcik-Quataert, An Economic And Social History Of The Ottoman Empire s. 68. 



379 



94 Nikolaj Todorov-Asparuh Velkov, Situation Demographique de la Peninsule Balkanique 
(fin du XV es- de but du XVI es), Sofia-1988, s. 26; Rizaj, Kosova Gjate Shekujve XV, XVI dhe XVII 
Administrimi, Ekonomia, Shoqeria dhe Levizya Popullare, s. 42. 

95 Todorov- Velkov, Situation Demographique de la Peninsule Balkanique, s. 26. 

96 Gokbilgin, "Kanuni Sultan Suleyman Devri Baslannda Rumeli Eyaleti, Livalan, Sehir ve 
Kasabalan", s. 274; inalcik, "Stefan Dusan'dan Osmanli imparatorluguna", s. 88-89. 

97 Nikolai Todorov, The Balkan City 1400-1900, London-1983, s. 62; inalcik, "Arnawutluk ", 
s. 656; Kiel, "Avlonya", s. 118; Muhtesem Giray, "Berat", DiA-V, istanbul-1992, s. 474; Machiel Kiel, 
"Ergirikasri" DiA -XI, istanbul-1995; Veinstein, "Avlonya 16. Yuzyilin ikinci Yansinda Via Egnatia'da 
Bir Menzil", s. 243; Kiel, Ottoman Architecture in Albania, s. 150, 266; Gokbilgin, "Kanuni Sultan 
Suleyman Devri Baslannda Rumeli Eyaleti, Livalan, Sehir ve Kasabalan", s. 274-275. 

100 BOA. TD. 99, s. 57-113, 1 14-186; BOA. TD., 94, s. 110-286. 

101 BOA. TD., 94, s. 241, 256, 272, 281, 286, (Berat kadisi Mevlana Hasan hasil 5408, 
Ergirikasri kadisi Mevlana Hayreddin hasil 5319, Delvine Kadisi Muslihiddin hasil 5400, Premedi 
Kadisi Mevlana Ahmet hasil 6200 ve Tepedelen Kadisi Abdurrahman hasil 2390 akge). 

102 BOA. TD., 99, s. 5-14. 

103 Avanz Vergisi fevkalade durumlarda ve genellikle savas zamanlannda nakit olarak ahnan 
birvergi idi. Halil Sahillioglu, "Avanz" DiA -IV, istanbul-1991, s. 109. 

1 04 BOA. TD., 99, s. 9-10, 27, 43, 63, 1 07-1 08. 

105 BOA. TD.,99, s. 431. 

106 BOA. TD., 94, s. 1-327; BOA. TD., 99, s. 1-524. 

107 BOA. TD., 99, s. 5-14, 23-29, 42-43-47, 63-65, 107-109, 209-211. 

108 BOA. TD. 273., s. 1-251. 

1 09 BOA. TD. 273., s. 19, 115, 21 4, 228. 

110 BOA. TD. 273., s. 1-251. 

1 1 1 BOA. TD. 273., s. 7-1 0, 1 44-1 45, 1 63-1 65. 



380 



112 Aydin, "XVI. Yuzyila Ait 1552 Tarihli Degi§ik Cizye Tevzi Defteri", s. 37-38, 45, 51-52, 55, 
59, 70; Rizaj, Kosova Gjate Shekujve XV, XVI dhe XVII Administrimi, Ekonomia, Shoqeria dhe 
Levizya Popullare, s. 44. 

113 BOAMD. 12, Hukum no; 286, 293,294, 307, 310, 311, 315-316, 333, 390-391,401-403, 
484, 500, 516, 532, 787, 955, 1187; Uzungar§ih, "Kibns Fethi He Lepant (inebahti) Muharebesi 
Sirasinda Turk Devleti He Venedik ve Muttefiklerin Faaliyetine Dair Bazi Hazine-i Evrak Kayitlan", s. 
257-292; Aymard, "XVI. Yuzyihn Sonunda Akdeniz'de Korsanlik ve Venedik", s. 234; Kiel, Ottoman 
Architecture in Albania, s. 266; Sussheim, "Arnavutluk", s. 585. 

114 BOA. TD. 608, s. 1-240. 

115 Omer Lutfi Barkan, "Balkan Memleketlerinin Zirai Reform Tecrubeleri", istanbul 
Universitesi iktisat Fakultesi Mecmuasi c. IV, istanbul-1 943-1 944, s. 475; Duka, XV- XVIII. Yuzyillarda 
Arnavutluk Nufusunun islamla§masi Surecinin Gidi§ati Uzerine Gozlemler, s. 1697; Kaleshi, "Turklerin 
Balkanlar'a Giri§i ve islamla§tirma", s. 182; inalcik, "Stefan Du§an'dan Osmanh imparatorluguna", s. 
70 



381 



Osmanh Hakimiyetinin Tuna Nehrinin Kuzeyinde Yayilifi: XIV ve XVI. 
Yuzyillarda Eflak ve Bogdan / Prof. Dr. Viorel Panaite [s.206-218] 

Biikres, Universitesi Giiney Dogu Avrupa Ara§tirmalan Enstitusii / Romanya 

On dorduncu yuzyil sonu ve XVI. yuzyil yansina kadar gegen donemdeki siyasi ve askeri 
olaylar, belirli ortak ozelliklerle tanimlanabilecegi igin Guneydogu Avrupa'daki her olaydan ciddi bir 
sekilde etkilenmistir. Osmanhlarla karsi karsiya kalan kuguk Balkan devletlerinin Osmanli'ya karsi 
koyabilmeleri, igeride iktidar kavgalanna bir son verebilmelerine, disanda da, buyuk devletlerle, butun 
Hiristiyan dunyasinin destegini alan Osmanh karsiti bir ittifak kurmalanna baghydi. 

Gegmisteki askeri ve siyasi uygulamalar bize, XIV. yuzyilda Bizans imparatorlugu'nda, Yash 
Mircea'nin 1418'de olumunu takip eden yillardaki Eflak'ta ve XV. yuzyil ortalannda Bogdan'da 
goruldugu gibi, Osmanh yoneticilerinin, hasimlannin dahili taht kavgalanndan gok iyi yararlandiklanni 
gosterir. Tarihgiler bu hususta, Osmanh padisahlarimn Bizans imparatorlanyla 1322-1328, 1341-1354 
ve 1390 yillanndaki ig kansikhlar sirasinda yaptiklan anlasmalan ornek olarak verirler. Osmanhlarla 
yapilan bu anlasmalar sirasinda iktidan ele gegirmis olan veya iktidarda hak iddia eden Bizans 
imparatorlan, Sultan Orhan, I. Murad ve I. Bayezid'in destegini alabilmek igin -tahta gegmek veya 
tahttaki hasmimn yerini alabilmek amaciyla- bagimsiz bir devlete verilemeyecek haklar vermisler, 
toprak vaadinde bulunmuslardir. 

Osmanhlar, Guneydogu Avrupa devletlerini kritik anlarda zor durumda birakan siyasi tecrit 
edilmislikten yararlanmayi da bilmislerdir.1 Hiristiyan dunyasinda benimsenen goruse gore ashnda bu 
durum, zor durumdaki Balkan prenslerini Osmanhlarla bans gorusmeleri yapmaya zorlayan en onemli 
faktordur. Ducas'a bakilacak olursa, V. loanner'in 1379'da ve II. Manuel'in 1 390-91 'de Osmanhlara 
vergi olarak yilhk 30.000 duka odemeyi ve 12.000 asker tedarik etmeyi kabul etmelerinin ardinda, hig 
bir kral veya devlet liderinden bir yardim alamamis olduklan gergegi yatmaktaydi.2 Onceleri Eflak, 
daha geg tarihlerde de Bogdan prensleri kendilerini sik sik, donemin uluslararasi konjonkturune gore 
etkin gozuken siyasi ve diplomatik gozumleri benimsemek zorunda biraktiklan garesiz durumlarda 
buldular. Nihayet, kendilerine komsu olan Hiristiyan krallann politikalarmi suglamak, Eflak ve Bogdan 
kaynaklannin yaygin tavn haline geldi. 

Yukanda sozu edilen tecrit edilmislik halini ifade eden kahplasmis bir ibareyi, Petru Aron ve 
Bogdan boyarlannin II. Mehmed'in Osmanh hakimiyetinin kabul edilmesi igin 5 Ekim 1455'te yaptigi 
gagn karsisinda takindiklan tavn elestiren 5 Haziran 1456 tarihli bir belgede bulmak mumkundur: 
2.000 dukahk haracin odenmesi kabul edilmistir; ancak Vasliu'da bir araya gelen Bogdan 
temsilcilerinin sigindiklan mazeret "hig bir taraftan bir yardim ve destek ahnamamis olmasi" 
olmustur.3 Nitekim tarihgi Nicolae Costin de, Petru Aron'un Osmanh yonetimine boyun egmesinin en 
onemli sebebi olarak, Polonya krahnm yapilan yardim tekliflerini geri gevirmesini gostermistir: "... 
Polonyahlar verdikleri cevapta Bogdan voyvodalanna yardimci olamayacaklarim belirtiyorlardi."4 

382 



Daha sonra Petru Rares de, Kanuni Sultan Suleyman doneminde Osmanhlara teslim olmasiyla ilgili 
olarak dogrudan dogruya Hiristiyan dunyasini suglamistir. Bogdan Voyvodasi, Polonya Krah I. 
Sigismund'a yazdigi mektupta padisahin hizmetine girmesinin gerekgesini agiklarken sunlan 
yazmistir: "Dinsizler, yani Turkler karsisinda Hiristiyanlar yuzunden garesiz birakildik".5 Askeri yardim 
saglayanlar, ozellikle de komsu durumdaki hukumdarlar, Eflak ve Bogdan'in siyasi tecrit edilmisliginin 
nelere mal olacagini biliyorlardi. Bu hususla ilgili olarak Macar Krah Luksemburglu Sigismund (1387- 
1437) 23 Mart 1399'da Paszto kontu loan'a sunlan soylemistir: "Ulahlar bizden bir destek alamazlarsa 
(...) pek yakinda Turk hakimiyetine boyun egmek zorunda kalacaklar."6 Voyyodalann Osmanh 
hakimiyetine boyun egmelerine hakh gerekgeler arayan bazi Romen tarihgileri de, voyvodalann Eflak 
ve Bogdan eyaletlerinin menfaatleriyle bagdasmayan kendi kisa veya uzun vadeli gikarlanni 
gozettiklerini gormezden gelerek, komsu krallann takip ettikleri tarafsizhk ve uzlasma politikalanni 
suglamislardir. 

Osmanh hakimiyetinin Guneydogu Avrupa'da genisledigi esnada Hiristiyan prenslerin mevcut 
tehlikeden daha agir sonuglara maruz kahnabilecegi veya istila ile karsilasabilecekleri korkusu, 
Osmanh ustunlugunij kabullenmelerinde ve dolayli olarak vergi odemeye razi olmalannda belirleyici 
olmustur.7 Sirp knezi Lazar Hrebljanovit'in (1371-1389) I. Murad'a biat edip harag odemeyi 
kabullenmesi, ancak Nis kalesinin fethiyle gergeklesmistir. Ertesi yil Tirnova hakimi Ivan Sisman 
(1371-1393) da padisahin askeri gucune karsi durmanin mumkun olmadigini anlamis ve padisahin bir 
haragguzan olmayi tercih etmistir.8 Eflak voyvodalan XIV. yuzyil sonlan XV. yuzyilin ilk yansmdan 
itibaren Tuna nehri gevresine yonelik Osmanh tehlikesinin farkina varmaya basladilar. Bu hususla ilgili 
olarak Yash Mircea 1399 yihnda Macar krahna yazdigi bir mektupta I. Bayezid'in Edirne'de "5 gun 
igerisinde Tuna nehrine ulasabilecek buyuk bir ordu bulundurdugunu" yazmaktaydi.9 Daha sonra bazi 
Osmanh kroniklerine gore 1416-1417 (H. 819)'de Sultan I. Mehmed Tuna boylanndaki askeri 
faaliyetlere bizzat istirak etti ve bolgeye akincilar gonderdi (Sultan devletle yuruyub Rumeli'ye gegti ve 
Tuna'yi gegti kenannda dumb Yerkoyu'nu yaptinb...). 10 iste Eflak voyvodasinm, Osmanh 
kayitlannda harac veya cizye olarak gegen para miktanni odeyerek bansa razi olmalan sadece bu 
sartlar altinda gergeklesmistir. 

§imdi tarihi kaynaklardan edindigimiz baska bir yaygin kanaat uzerinde durahm. Osmanhlarla 
bansa razi olunmasi ve harag odemenin kabul edilmesi, diger Hiristiyanlarca, ozellikle de komsu 
prensler tarafindan, Eflak ve Bogdan prensleri tarafindan baslatildigi dusunulen ve bu yuzden yerilen 
bir uygulama olmustur. Bu yuzden Macar krah Sigismund Osmanh hakimiyetini kabul etmesini 
muteakip Eflak voyvodasi II. Dan'la ilgili olarak kaleme aldigi 5 Arahk 1433 tarihli bir mektupta: 
"majesteleri varken o yukanda adi gegen Turklerin hizmetine girmeyi tercih etti" ifadelerini 
kullanmistir.11 Nitekim I. Alexandru Aldeau ulkeye donusu sirasinda, "Macar krahni birakip Turk 
hakimiyetini kabul etmesi" nedeniyle Sibiu halki tarafindan suglanmistir.12 

Guneydogu Avrupa topraklannda XIV ve XV. yuzyillarda Osmanh Devleti'nin haragguzan olup 
yilhk vergi odemek zorunda kalan devletler ve bu devletlerin vergi odedikleri donemler soyledir: 

383 



Bizans Devleti (1372-1453); Sirbistan (1372-1459); Bulgar Carhgi (XIV. yuzyilm 80 ve 90'h yillannda); 
Bosna (1389-1463); Arnavutluk (gesitli arahklarla 1385-1478 arasi); Mora Despotlugu (XIV. yuzyil); 
Limni, Midilli ve imroz adalanndan mutesekkil Siklad takimadalan (XV. yuzyil). Bu bolgelerin her 
birinde tesis edilen Osmanli hakimiyetini, her iki eyaletin siyasi ve hukuki konumlan esas alinarak XV. 
yuzyil boyunca Eflak ve Bogdan'da benimsenen Osmanli hakimiyeti He karsilastirmak mumkundur. 
Eflak ve Bogdan voyvodalan ile diger Balkan prenslerinin Osmanli Devleti'nin haragguzan olmalan 
bakimindan gosterdikleri benzerlik, zaman zaman kaynaklarda agikga dile getirilmistir. Mesela 1371- 
1393 yillan arasinda Tirnova gan olan Ivan Sisman "Eflak voyvodasi gibi Hudavendigarun (I. Murad) 
haragguzan" olarak tasvir edilmistir.13 Ancak bu arada sunu da belirtmek gerekir ki, Eflak ve Bogdan 
haricindeki bolgeler, bir muddet sonra dogrudan dogruya merkezden yonetilir hale gelmislerdir. 

Bu noktada Ege'nin guneyinde yer alan Siklad takimadalan (Paroz ve Androz ile birlikte), XV- 
XIX. yuzyillar arasinda Eflak ve Bogdan gibi uzunca bir sure vergi odeme mukellefiyetinden muaf 
tutulan Dubrovnik ve 1541-1699 yillan arasindaki donemde Erdel'in ayn bir onemi vardir. Adi gegen 
bolgelerin ortak ozelligi, hukuki ve siyasi konumlannin birbirlerinden farkhlik gostermesine ragmen, 
varhklanni ozerk eyaletler olarak muhafaza edebilmeleridir. Nihayet, Osmanli idaresi altinda oldukga 
genis ig ozerklige sahip olan Kinm Devleti'nin konumu da, Kinm hanlannin Osmanli Devleti'ne vergi 
odemekle mukellef olmamalanna ragmen, Eflak, Bogdan ve Erdel'le benzerlik gostermektedir. 

Eflak 

Osmanh-Eflak iliskilerine dair ilk kayit, Macarlara sirtini donen ve Osmanlilardan yardim isteyen 
Prens I. Vladislav ile ilgilidir.14 Ancak erken doneme ait ilk esasli iliskiler, XV. yuzyil kronik yazan 
Kemalpasazade'nin "kendi doneminde yasayasan kafirlerin en sohretli prensi (ruzgtnnda olan diyar-i 
kuffar sehriyarlannm sehiriydi) "15 olarak tanimladigi Yash Mircea'nin idaresi sirasinda (1386-1418) 
kurulmustur.16 Mehmed Nesri ve idris-i Bitlisi'ninki gibi XV-XVI. yuzyillara ait bazi Osmanli 
kroniklerdeki kesin verilere ragmen Eflak ve Bogdanlilan 15 Haziran 1389 tarihli Kosova Savasi'nda 
Osmanlilara karsi savasan Hiristiyan prensleri olduklan gorusune, Romen tarihgilerinin gogu karsi 
gikmaktadirlar.17 Ote yandan Dobruca'nin Osmanhlar tarafindan Kosova Savasi'nin akabinde ilhak 
edildigi de kabul edilen bir gergektir.18 Turklerin Tuna nehrinin otesine ilk defa gegtikleri 1391 yilmda 
Firuz Bey tarafindan Eflak uzerine yapilan akinlar, tarihlerde farkhhklar gorulmekle birlikte, XV. yuzyil 
kroniklerinin gogunda yer almistir.19 

1391-1395. Bazi Osmanli kroniklerine ve mahalli inanislara bakilacak olursa, daha 1390'h 
yillardaki ilk temaslardan once Eflak prenslerinden birisi Osmanlilara vergi odemeye baslamisti.20 
Daha geg tarihli bazi rivayetler de, Yash Mircea'nin, daha 1393 yilindaki Kannovasi Seferi ve 1395 
yihndaki Arges Savasi'ndan once padisahin haragguzan olmayi kabul ettigini zikretmektedirler.21 
Ancak su ana kadar bu hususu aydinhga kavusturacak beige ile ilgili daha fazla bilgi yoktur. Yine, bir 
boyann 1372 yilina ait niyaz ve yakanslanna yer veren Eflak mahalli ananelerinden birisine bakilacak 
olursa, Eflak prenslerinden ikisi halihazirda Osmanli yonetimine biat etmislerdi. ilkinin biati I. 

384 



Bayezid'le yapilan Arges savasindan onceydi; ancak verilen tarih busbutun yanhs olmalidir, zira bu 
donemde Mircea Eflak'ta iktidarda degildi.22 Yash Mircea'nin 1393 yilinda Kannovasi'ndaki akincilar 
uzerine gergeklestirdigi sefer ise, XV. ve XVI. yuzyil kroniklerinin gogu tarafindan dogrulanan bir 
vakiadir.23 

Macarlan sindirmek ve Ulahlara hakimiyetini kabul ettirmek isteyen I. Bayezid, 1395 yih 
bahannda Macaristan ve Eflak'a bir sefer duzenledi. Bayezid'in ordusu once Macaristan'in guneyini 
yagmaladi, ardindan Eflak'a girdi.24 Bayezid'in Timurlenk ile yaptigi yazismalar ve XV. ve XVI. yuzyil 
kronikleri bu seferle ilgili bilgi vermektedirler.25 idris-i Bitlisi'nin kaydettigine gore (6. 1520), ulemanin